İttihadçılıq

Vikipediya, azad ensiklopediya
Naviqasiyaya keç Axtarışa keç

İttihadçılıq (türk. İttihatçılık, hərf. Birlikçilik)[1] — 1908-ci ildə Gənc türklər inqilabını həyata keçirən və 1913–1918-ci illərdə Osmanlı imperiyasını idarə edən İttihad və Tərəqqi Komitəsinin ideologiyası.

Türk milliyyətçiliyi

[redaktə | mənbəni redaktə et]

İttihad və Tərəqqi Partiyasının Mərkəzi Komitəsinin qatı türk milliyətçilərindən ibarət olmasına baxmayaraq, 1912–1913-cü illərdə Birinci Balkan müharibəsində məğlub olana qədər onlar imperiyanın türk olmayan əhalisinin xoşuna gəlməyəcəyi üçün ictimai yerlərdə bunu vurğulamırdılar.[2] İttihat və Tərəqqi üçün daha bir problem imperiyanın etnik türklərinin əksəriyyətinin özlərini heç də türk kimi deyil, sadəcə olaraq türkcə danışan sünni müsəlmanlar kimi görmələri idi.[2] Türkiyə tarixçisi Tanər Akçam yazmışdır ki, Birinci Dünya müharibəsi "Anadoluda yaşayan geniş müsəlman kütləsinin özlərini müsəlman yox, türk, yoxsa kürd kimi başa düşməsi belə sual altındadır".[2] İttihad və Tərəqqi Partiyası "elm şüurlu kadrlar" ilə Osmanlı cəmiyyətinin inqilabi transformasiyasını özünə hədəf seçmişdi, lakin İTP monarxiyanı və islamın dövlət dini statusunu saxlamaq istəyən mühafizəkar inqilabçılar idi, çünki "Gənc türklər" sultanlıq və islamın Osmanlı imperiyasını bir arada tutan vacib bir element olduğuna inanırdılar.[2]

Modernləşmə və dünyəvilik

[redaktə | mənbəni redaktə et]
İrqçi nəzəriyyələri partiya daxilində məşhurlaşan Hüseyn Cahid Yalçın.

İttihad və Tərəqqi Partiyası nəticədə panislamizmə arxalanırdı, lakin Müqəddəs Komitədə həmişə sekulyarizm bir mədəniyyət kimi mövcud idi. Üləma ilə əlaqələrini gərginləşdirən 31 mart hadisəsindən sonra İTP dini fanatizmi ciddi şəkildə sıxışdırmış, lakin eyni zamanda Birinci Dünya müharibəsi zamanı islamçı hərarətdən öz xeyrinə istifadə etmişdir. Buna baxmayaraq, İTP özünü Osmanlı, türk və müsəlman cəmiyyətini Avropa standartlarına uyğunlaşdıran, sosial islahat tələb edən modernist qüvvə kimi görürüdü. Kamalçılıqdan əvvəlki sosial islahat nümunəsi 1917-ci ildə qəbul edilən mübahisəli "Müvəqqəti Ailə Qanunu" idi. Nəticədə Osmanlı evlilik hüququnda qadın hüquqları və sekulyarizm sahəsində əhəmiyyətli irəliləyiş baş tutmuşdur. Qadınların boşanma hüququ genişləndirilmiş, çoxarvadlılıq isə məhdudlaşdırılmışdır.[3]

Türkiyə tarixçisi Handan Nəzir Ağmeşənin fikrinə görə, ittihadçıların uğrunda mübarizə apardıqlarını iddia etdikləri 1876-cı il konstitusiyasına bağlılıqları yalnız "dəri qatı qədər dərin" idi və hər şeydən çox xalq dəstəyi üçün bir çağırış idi.[4]

"Gənc türklər"in 1908-ci ildən əvvəl verdikləri vədləri yerinə yetirmədiyini anlayan müxtəlif milliyətlərdən olan fəhlələrFrakiyadan Qərbi Anadolunun hər yerinə tətillər təşkil etmişdilər.[5] Eyni dövrdə Sosialist Fəhlə FederasiyasıOsmanlı Sosialist Partiyası kimi qruplar meydana çıxmışdır. Fəhlələrin bu beynəlmiləl həmrəyliyindən və inqilabçılığından çəkinən Gənc Türklər Tətili-şəkil qanununu qəbul etmişdilər. Onlar daha sonra Osmanlı soyqırımları zamanı azlıqlarla birlikdə kommunist ziyalıları da sürgün etmişdilər.[6]

  1. Bozkurt, Serhat. "The Kurds and Settlement Policies from the Late Ottoman Empire to Early Republican Turkey: Continuities and Discontinuities (1916–34)". Iranian Studies. 47 (5). 2014: 823–837. doi:10.1080/00210862.2014.934152.
  2. 1 2 3 4 Akçam, 2007
  3. Hanioğlu, 2008
  4. Akmeşe, 2005
  5. "1908 Grevleri". 7 August 2019. 10 December 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 18 March 2024.
  6. "Socialism and the workers' movement in the Ottoman Empire". 2013. 2024-02-01 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-03-18.