Ədat

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

ƏdatSözlərincümlələrin təsir gücünü artıran köməkçi nitq hissəsinə ədat deyilir. Ədatlar cümləyə müxtəlif cəhətdən məna incəlikləri verir, ifadənin səlistləşməsinə və fikrin məntiqi qurulmasına xidmət edir. Ədatın 7 məna çaları vardır: Qüvvətləndirici, təsdiq və inkar, arzu, məhdudlaşdırıcı, dəqiqləşdirici və sual.

Ədatların mənaca növləri[redaktə | əsas redaktə]

Ədatların mənaca aşağıdakı növləri var: 1.Qüvvətləndirici ədatlar: artıq,axı, ən, lap, daha, da, də, nə, hətta, necə, ha, ki, -ca2, belə,düz, bir,bircə və s. Məsələn: Axı bizim günahımız nədir? Necə dedin? Ha gözlədim, sən gəlmədin. Bizə bircə xal lazımdır. İndicə onu gördüm. Biz ki belə danışmamışdıq. Hətta sən də bu işdən xəbərsizsən.

2. Dəqiqləşdirici ədatlar: elə, əsl, məhz Məsələn: Elə hamı mən deyəni deyir. Ora əsl sənin yerindir.

3. Məhdudlaşdırıcı ədatlar: ancaq, yalnız, təkcə, tək bircə, bir və s. Məsələn: Onu dəyişdirsə, ancaq mühit dəyişdirər. Təkcə Anar bütün tapşırıqları düzgün həll etmişdi və s.

4. Sual ədatları: bəs, məgər, yəni, -mi4 və s. Məsələn: Bəs dünən niyə bizə gəlməmişdin? Məgər mən uşağam? Yəni, doğrudan, sən həmişəlik gedirsən?

5. Əmr ədatları: di, göy, gəl, gəlim, gör, görün, bax, qoysana, ha, gəlsənə, -sana2 və s. Məsələn: Di başla. Qoy dərsini oxusun. Gəl bu işdən əl çəkək.

6. Arzu ədatları: kaş, kaş ki, təki, barı, gərək, bircə və s. Məsələn: Kaş biz də orada olaydıq. Bircə o günü görsə idim və s.

7. Təsdiq və inkar ədatları: bəli, bəli də, hə, yox, xeyr, heç, heç də və s. Ədatlardan sonra qrammatik principə görə vergül qoyulmur. Lakin bəli, hə, yox, xeyr ədatlarından sonra intonasoyanın tələbi ilə vergül qoyulur. Məsələn: Bəli, biz azadlığımıza qovuşduq. Hə, de görüm, mən deyən oldu, olmadı?! Xeyr, sən yanılırsan.

Bəzən eyni bir ədat müxtəlif mənalarda işlənə bilər. Məsələn: bu ki bizim Əlidir! cümləsində ki ədatı quvvətləndirmə mənasınl, Ay uşaq, xəstələnməmisən ki? cümləsində isə sual mənasını bildirir.

Ha ədatı həm qüvətləndirici, həm də əmr ədatı kimi işlənə bilər Feilin əmr şəkli ilə işləndikdə bu ədat əmr ədatı, digər sözlərlə işləndikdə isə qüvvətləndirici ədat olur. Məsələn: evi təmizləyin ha (əmr). Sənə güvənirə ha (quvvətləndirici).

Qeyd: Qoysana və gəlsənə sözləri bəzən yalnız ədat kimi, yerinə görə isə feil+ədat kimi işlənir. Məsələn: Qoysana bir a dincələk (ədat). Gəlsənə bu gün ora getməyək (ədat). Çantanı yerə qoysana (qoy-feil + sana-ədat). Sən də evə gəlsənə (gəl+feil + sənə-ədat).

Azərbaycan dilində daha çox işlənən ədatlar bunlardır: ki, ha, axı, kaş, bəs, lap, qoy, məgər və s.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]