Ədat

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Ədat — sözlərin və cümlələrin təsir gücünü artıran köməkçi nitq hissəsinə deyilir. Ədatlar cümləyə müxtəlif cəhətdən məna incəlikləri verir, ifadənin səlistləşməsinə və fikrin məntiqi qurulmasına xidmət edir.

Ədatların mənaca növləri

Qüvvətləndirici ədatlar

Ən, lap, daha, axı, hətta, artıq, -ca², da, də, ha, düz, bir, ki, necə, nə, belə, olduqca ədatları qüvvətləndirici ədatlardır. Məsələn:

  • Lap başımı itirmişəm.
  • Artıq mən belə fikirlə razı deyiləm.
  • Axı o bununla maraqlanırdı?
  • Sən bunu desən belə, heç kəs razı olmayacaq.
  • Bunu mütləq deməlisən ha!
  • Hətta mən də bunu bilmirdim.
  • Düz yanında dayandı.
  • Sən bir evə qayıt.
  • Açılmır ki, açılmır düyünü bu torpağın.

Dəqiqləşdirici ədatlar

Elə, məhz, əsl ədatları dəqiqləşdirici ədatlardır. Məsələn:

  • Elə mən də bunu istəyirdim.
  • Əsl mən deyəndir.
  • Məhz Oqtay bu rolu oynaya bilər.

Məhdudlaşdırıcı ədatlar

Ancaq, təkcə, tək, bircə, yalnız, bir ədatları məhdudlaşdırıcı ədatlardır. Məsələn:

  • Məsələdən yalnız mən xəbərdar idim.
  • Ancaq sən ona kömək edə bilərsən.

Sual ədatları

Bəs, məgər, bəyəm, yəni, -mı⁴, ki ədatları sual ədatlarıdır. Məsələn:

  • Yəni, sən heç atanı düşünmürsən?
  • Məgər belə də iş olar?
  • Bəs mən bunu niyə bilmirəm?
  • Bu, çətin işdir ki?

Bəs və məgər ədatları bir-birinin sinonimidir: Məgər (bəs) gəlməmişdin?

Əmr ədatları

Di, qoy, bax, gəl, gör, görün, gəlin, gəlsənə, ha, -sana, -sənə, -sanız, -səniz ədatları əmr ədatlarıdır. Məsələn:

  • Almayın ha!
  • Bax, gözləsin ha!
  • Gəl belə edək...
  • Qoy dərsimi yazım

Arzu ədatları

Kaş, gərək, kaş ki, təki, barı, bircə ədatları arzu ədatlarıdır. Məsələn:

  • Təki sən səslə məni.
  • Kaş ki səni görəydim.
  • Bircə yaz tez gəlsəydi.

Təsdiq və inkar ədatları

Hə, yox, bəli, xeyr, heç, əsla ədatları təsdiq və inkar ədatlarıdır. Məsələn:

  • , mən razıyam.
  • Heç elə şey yoxdur.

Ədatların omonimliyi

Bəzən eyni bir ədat müxtəlif mənalarda işlənə bilər. Məsələn, Bu ki bizim Əlidir! cümləsində ki ədatı qüvvətləndirmə mənasını, Ay uşaq, xəstələnməmisən ki? cümləsində isə sual mənasını bildirir.

Ha ədatı həm qüvətləndirici, həm də əmr ədatı kimi işlənə bilər. Feilin əmr şəkli ilə işləndikdə bu ədat əmr ədatı, digər sözlərlə işləndikdə isə qüvvətləndirici ədat olur. Məsələn:

  • Evi təmizləyin ha! (əmr)
  • Sənə güvənirəm ha! (qüvvətləndirici)

Qoysanagəlsənə sözləri bəzən yalnız ədat kimi, yerinə görə isə feil + ədat kimi işlənir. Məsələn:

  • Qoysana bir dincələk. (ədat)
  • Gəlsənə bu gün ora getməyək. (ədat)
  • Çantanı yerə qoysana. (feil (qoy) + ədat (-sana))
  • Sən də evə gəlsənə. (feil (gəl) + ədat (-sənə))
  • Çox-Çox insan (Say);Çox gözəl (Ədat)
  • Necə-necə görsənirəm? (əvəzlik);necə gözəl havadır (ədat)

İstinadlar