Bağlayıcı

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Bağlayıcı — Azərbaycan dilinin qrammatikasında köməkçi nitq hissəsi. Cümlələr, abzaslar və sözlər arasında əlaqə yaradan köməkçi nitq hissəsinə bağlayıcı deyilir.

Təsnifat[redaktə | mənbəni redaktə et]

Bağlayıcılar sintaktik vəzifəsinə görə iki yerə bölünür:

  • Tabesizlik bağlayıcıları:

Tabesizlik bağlayıcıları tabesiz mürəkkəb cümlənin tərkib hissələrini bağlayır.

  • Tabelilik bağlayıcıları:

Tabelilik bağlayıcıları isə tabeli mürəkkəb cümlənin tərəflərini əlaqələndirir.

Tabesizlik bağlayıcıları[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. Birləşdirmə bağlayıcıları: və, ilə,(-la²).Və,ilə bağlayıcıları vergüllə işlədilmir. Həsən və Akif kəndə gedəcəklər. Onun getməyi ilə qayıtmağı bir oldu.
  2. Qarşılaşdırma bağlayıcıları: amma, ancaq, lakin, halbuki,isə, fəqət. Mən danışırdım, o isə qulaq asmırdı. Məlik bunu bildi,amma özünü bilməməzliyə vurdu.
  3. Bölüşdürmə bağlayıcıları: ya, ya da, ya da ki,və ya, və yaxud, yaxud da, gah, gah da, gah da ki, istər,istərsə də. Gah danışır,gah gülür. İstər bəstəkar ol, istər rəssam ol.
  4. İştirak bağlayıcıları:həm, həm də, həm də ki, o cümlədən, o sıradan, nəinki, hətta, habelə, həmçinin, -da². Meşələrdə ağcaqayın ağacları da əkmişdilər. Hamı, hətta Cahan xala da məclisə gəlmişdi.
  5. İnkarlıq bağlayıcıları: nə,nə də, nə də ki. Nə yardan doyur, nə əldən qoyur. İnkar bağlayıcıları feilləri bir-birinə bağlayanda -ma² inkar şəkilçisini, başqa nitq hissələrini bağlayarkən deyil,yox sözlərini əvəz edir. İnkarlıq bağlayıcılarının işləndiyi cümlədə xəbər, əsasən, təsdiqdə olur.
  6. Aydınlaşdırma bağlayıcıları: yəni,məsələn. Bunların bizə, yəni Alim oğullarına heç bir aidiyyəti yoxdur. Burada xeyli ziyalı, məsələn: H.Zərdabi, M.F.Axundzadə, N. Vəzirov cəmlənmişdi.

Tabelilik bağlayıcılarının mənaca növləri[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. Aydınlaşdırma bağlayıcıları: ki,belə ki və s. Məs.: Evə gəlib çatmışdıq ki, işıqlar söndü. Hamı narazı idi belə ki, müdirlə dil tapa bilmirdilər.
  2. Səbəb bağlayıcıları: çünki,ona görə ki, buna görə də, ona görə də, onun üçün ki, ondan ötrü ki və s. Məs.: Oxumadım, çünki vaxtım yox idi. Ondan ötrü getdim ki, bunları gözləmirdim.
  3. Güzəşt bağlayıcıları: hərçənd, hərçənd ki və s. Məs.: Hərçənd dünyanı qadınlar idarə edirlər, lakin tarixçilər ancaq kişilərin adını bilirlər (H. Heyne).
  4. Şərt bağlayıcıları:əgər, hərgah, madam ki, indi ki, yoxsa, bir halda ki və s. Məs.: Əgər sinəmizlə cəbhə yarmasaq... Madam ki gəlmir, demək bizi saymır. Tez getməliyik, yoxsa gecikərik.

"İlə" köməkçi nitq hissəsi[redaktə | mənbəni redaktə et]

İlə sözü həm qoşma, həm də bağlayıcı kimi işlənə bilər. Onları bir-birindən fərqləndirmək üçün bunları bilmək lazımdır.

  1. İlə köməkçi sözü bağlayıcı kimi işləndikdə onu vergül işarəsi ilə, yaxud və bağlayıcısı ilə əvəz etmək olur; Məs.: Akif ilə Malik qonşudur — Akif, Malik qonşudur — Akif və Malik qonşudur.
  2. İlə köməkçi sözü qoşma kimi işlənərkən, qoşulduğu sözlərlə birlikdə bir suala cavab verir və bir cümlə üzvü olur; Məs.: Akif ilə (kim ilə?) gedirəm. Amma ilə köməkçi sözü bağlayıcı kimi işləndikdə bu xüsusiyyətə malik olmur.

Bağlayıcıların quruluşu[redaktə | mənbəni redaktə et]

Bağlayıcılar quruluşca sadə və mürəkkəb olur.

  1. Sadə bağlayıcılar bir tərkib hissədən ibarət olur: amma, yəni, məsələn, ilə, əgər, hərçənd, məgər və s.
  2. Mürəkkəb bağlayıcılar iki və ya üç müxtəlif nitq hissəsinə aid sözlərdən yaranır və bitişik yazılır: hərgah, halbuki, habelə. Bəzən tərkibi bağlayıcılar da fərqləndirilir. Bu bağlayıcılar ayrı yazılan tərkib hissələrindən ibarət olur: yəni ki, belə ki, həm də və s.

Bağlayıcılarda vergülün işlənməsi qaydaları[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. Və, ilə bağlayıcıları vergüllə işlədilmir.
  2. Amma, ancaq, çünki, lakin, hətta, fəqət, halbuki, ona görə ki, ondan ötrü ki, həmçinin, habelə, o cümlədən, məsələn, yəni və s. bu kimi tək işlənən bağlayıcılarından əvvəl vergül qoyulur. Məs.: Mən istəyirdim, amma onlar razı qalmadılar. Mən gələnləri, yəni təzə tələbələri tanımırdım. Məhəmməd demədi, ona görə ki buna ehtiyac duymadı.
  3. Ki, belə ki bağlayıcılarından sonra vergül qoyulur. Məs.: Evə çatdırdım ki, Akif məni səslədi. O da bizə aydındır ki, əhali bunu bilməli idi.
  4. Təkrarlanan -da² bağlayıcısından sonra (sonuncusundan başqa) vergül qoyulur. Lakin -da² bağlayıcısı tək işləndikdə ondan əvvəl və sonra vergül qoyulmur. Lalə də, Gülnar da dərsə gəlmədi.
  5. Gah, həm, nə, ya, istər bağlayıcılarında birincidən başqa, qalanlarından əvvəl vergül qoyulur. Məs.: Gah yağış yağırdı, gah külək əsirdi. Nə yardan doyur, nə əldən qoyur..

Həmçinin bax[redaktə | mənbəni redaktə et]