İsim

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

İsim, Kim? nə? hara? suallarından birinə cavab verir. İsmin 6 halı var: adlıq hal, yiyəlik hal, yönlük hal, təsirlik hal, yerlik hal və çıxışlıq hal. İsim hallanır, cəmlənir, mənsubiyyətə görə isimlər dəyişə bilir, tək və cəm olur, konkret və mücərrəd olur, şəxs şəkilçisi qəbul edə bilir. Lüğət tərkibindəki sözlərin çoxunu isimlər təşkil edir.

ot ota deyir biz otuz

Konkret və mücərrəd isimlər[redaktə | mənbəni redaktə et]

Gözlə görülməsi və əl ilə toxunulması mümkün olan, obyektiv aləmdə, fəzada müəyyən yer tutan əşyaların adını bildirən sözlər konkret isimlər adlanır. Məsələn, kitab, kağız, ot, süd, daş,günəş, ağac və s[1].

Gözlə görülməyən, toxunulması mümkün olmayan, təsəvvür olunan məfhum və anlayışların adını bildirən sözlər mücərrəd isimlər adlanır. Mücərrəd isimlər yalnız nə? sualına cavab verir. Məsələn, xəyal, arzu, fikir, müəllimlik, düşüncə,gözəllik və s. Hava, külək kimi isimlər konkret isim hesab olunur. Analıq, atalıq, bacılıq və s. isimləri həm konkret, həm də mücərrəddir. Məs:analıq hissi deyəndə mücərrəd,ağlamağım gəldi dedikdə isə konkret hesab olunur[1].

İsmin quruluşca növləri[redaktə | mənbəni redaktə et]

Sadə isimlər[redaktə | mənbəni redaktə et]

Sadə isimlər bir kökdən ibarət olur. İsimlərin

  • , eləcə də sadə isimlərin qrammatik şəkilçilər qəbul edərək dəyişməsi onların quruluşuna təsir etmir.

Düzəltmə isimlər[redaktə | mənbəni redaktə et]

Düzəltmə isimlər söz düzəldici (leksik) şəkilçilər vasitəsi ilə düzəlir. İsim düzəldən şəkilçilər 4 cür olur.

İsimdən isim düzəldən Feildən isim düzəldən Sifətdən isim düzəldən Saydan isim düzələn
çi4 ış4 lıq4 lıq4

iq4

lik4 ki4
ıstan4 ıq4
ça2 ıcı4

Adlardan isim düzəldən şəkilçilər:[redaktə | mənbəni redaktə et]

-çı4: pambıqçı, dəmirçi balıqçı və s.

-lıq4: atalıq, yaxşılıq, düzənlik, dostluq və s.

-lı4: Rəhimli, Mahmudlu, və s.

-ça²: bağça, kitabça.

-cıq4: evcik, qulaqcıq.

-cığaz4: qızcığaz, gəlinciyəz, quşcuğaz və s.

-gil: dostumgil, bibimgil.

-i, -vi: Şirvani, Şirazi, Gəncəvi və s.

-ov, -ova, -yev, -yeva: Hüseynov, Hüseynova, Əliyev, Əliyeva.

-zadə: Abbaszadə, Əhmədzadə.

-anaq: Tozanaq.

-daş: yoldaş, sirdaş.

-stan (-ıstan4): Gürcüstan, gülüstan.

-xana: xəstəxana, kitabxana.

-at2: məlumat, təbliğat, mühacirət və s.

-dar: anbardar.

-dan: qənddan, güldan.

-laq: qışlaq, buzlaq.

-kən: yelkən.

-caq2: oyuncaq, əlcək.

-pik: yelpik.

-şünas: əmtəə şünas, şərqş ünas.

-gər: misgər, kimyagər

-izm: materializm, realizm, romantizm

-ist: idealist, realist

-baz: quşbaz, hoqqabaz

-iyyat: ədəbiyyat, əbədiyyət;

-iyyə:bədiiyyə, fərziyyə.

-saz: rəngsaz, saatsaz.

-kar: zülmkar, sənətkar

-gah: səcdəgah, ibadətgah.

-ıltı: guppultu, pıçıltı.

Feildən isim düzəldən şəkilçilər[redaktə | mənbəni redaktə et]

-ış4: anlayış, baxış, duruş, çağırış və s.

-aq2 (-q, -k): yataq, daraq, sarıq, döşək, istək və s.

-ma²: qovurma, qoşma, çəkmə, süzmə, bağlama və s.

-qı4 (ğı4): pusqu, asqı, sürtkü, qurğu, bölgü və s.

-tı4: qışqırtı, çığırtı, döyüntü və s.

-ıntı4: tapıntı, qazıntı, ovuntu, tikinti və s.

-ıcı4: alıcı, seçici, bölücü, bağlayıcı, soyuducu və s.

4: yazı, pozu, örtü, çəki, qorxu və s.

-ıq4: sarmaşıq, asqırıq, barışıq, danışıq, bilik, örtük və s.

-ım4 (-əm, - m): aşırım, deyim, ölüm, durum, kəsim, qırpım və s.

-maq²: qazmaq, cırmaq, çaxmaq, yemək.

-qın4, -ğın4: basqın, qaçqın, uçqun, köçkün, qırğın, yanğın və s.

-ın4, -n: əkin, səpin, biçin, axın, talan və s.

-ar2: çapar, açar, dəyər, kəsər və s.

-acaq2: dolanacaq, qanacaq, yanacaq, sığınacaq və s.

-ır, -ir: kəsir, gəlir və s.

-id, üd: keçid, öyüd və s.

-caq²: oyuncaq, bürüncək, yığıncaq, yelləncək və s.

-ınc(inç;c) sevinc, qaxınc, güvənc, tıxac və s.

-ğa(gə)süpürgə, döngə, qovurğa, bölgə və s.

-anaq2: boğanaq, döyəcək, biçənək və s.

-mac2: tutmac, yanıltmac, bulamac və s.

-maca2: tapmaca, atmaca, bilməcə və s.

-ca2: düşüncə, əyləncə və s.

-laq2: udlaq və s.

-da: sevda və s.

-kəm:görkəm

Mürəkkəb isimlər[redaktə | mənbəni redaktə et]

Mürəkkəb isimlər iki və daha artıq sözün birləşməsindən əmələ gəlir. Mürəkkəb isimləri əmələ gətirən sözlər eyni nitq hissəsinə də, müxtəlif nitq hissələrinə də aid ola bilər. Bu cəhətdən, mürəkkəb isimlərin aşağıdakı növləri var:

Mürəkkəb isimlərin əmələ gəlməsi 3 cür olur:

  • Heç bir köməkçi vasitə olmadan sözlər birləşərək mürəkkəb isim əmələ gətirir.
  • Mürəkkəb ismin ikinci tərəfi mənsubiyyət şəkilçili olur.
  • Aralarında ha, a, ə şəkilçiləri işlənməklə felin təkrarı ilə.

Mürəkkəb isimlər də sadə və düzəltmə isimlər kimi, bir söz (bir leksik vahid) olduğuna görə bir vurğuya malik olur. Mürəkkəb ismi əmələ gətirən sözlər birlikdə tələffüz olunur və bir yerdə yazılır.

Mürəkkəb adlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

Birləşmələrlə ifadə olunan adlar mürəkkəb adlar hesab olunur. Mürəkkəb adlar bütövlükdə cümlənin bir mürəkkəb üzvü olur, amma mürəkkəb sözlər sadə cümlə üzvü olur.

  • Ad və soyad
  • Ad və ata adı
  • Ad və ləqəb
  • Ad və onlarla yanaşı işlənən bəy, xan, mirzə və bu kimi digər sözlər.

Əşyaların adlandırma qaydasına görə isimlər iki cür olur.

Ümumi isimlər[redaktə | mənbəni redaktə et]

Ümumi isimlər eyni cinsli əşyaların hamısına birlikdə verilən adlardır. Dünyada nəqədər müxtəlif ağac növü var. Ancaq bunların hamısında ümumi cəhət var, hamısı ağacdır. Ona görə ağac sözü bunlara verilən ümumi addır, ümumi isimdir.

Xüsusi isimlər[redaktə | mənbəni redaktə et]

Eyni cinsli əşyaları bir-birindən fərqləndirmək üçün onlara verilən xüsusi adlara xüsusi isimlər deyilir. Xüsusi isimlərin də növləri də çoxdur. Onların bəziləri:

  • İnsan adlarına aid xüsusi isimlər.
  • Yer adlarına aid xüsusi isimlər.
  • Əsər, mətbuat adlarına aid xüsusi isimlər.
  • Su ilə əlaqədar xüsusi isimlər.

Xüsusi isimlər[redaktə | mənbəni redaktə et]

Eyni cinsli əşyaları bir-birindən fərqləndirmək üçün onlara verilən xüsusi adlara xüsusi isimlər deyilir. Xüsusi isimlərin də növləri də çoxdur.Mətbuat,jurnal adları cümlənin harasında gəlməsindən fərqi olmayaraq"(dırnaq) içərisində yazılır.Məs:"Bəhlul" jurnalı.Onların bəziləri:

  • İnsan adlarına aid xüsusi isimlər.
  • Yer adlarına aid xüsusi isimlər.
  • Əsər, mətbuat adlarına aid xüsusi isimlər.
  • Su ilə əlaqədar xüsusi isimlər.

İsimlərin baş hərflərinin yazılışı[redaktə | mənbəni redaktə et]

  • İşlənmə yerindən asılı olmayaraq, xüsusi isimlərin baş hərfləri həmişə böyük yazılır.
  • Ümumi isimlərin baş hərfləri, bir qayda olaraq, kiçik yazılır.
  • Ümumi isimlərin baş hərfləri aşağıdakı hallarda böyük yazılır:

a) Cümlənin əvvəlində.
b) Bir sıra mərkəzi idarə, təşkilat adlarında.
c) Şeir misralarının başlanğıc sözünün ilk hərfi.

d) Prezident adlarında

İsimlərin kəmiyyətə görə dəyişməsi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Azərbaycan dilində isimlər cəm şəkilçisi qəbul edərək cəmlənir. Şəkilçisi: -lar, -lər. Cəm şəkilçisi qəbul etməmiş isimlər təkdə, cəm şəkilçisi qəbul etmiş isimlər cəmdə hesab olunur. Təkdə olan isimlər əşyanın ümumi adıdır və qrammatik cəhətdən təkdə hesab olunur; cəmdə olan isimlər isə eyni əşyanın çoxluğunu bildirir.

Xüsusi isimlərin cəmlənməsi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Nitqdə bəzən xüsusi isimlər də cəm şəkilçisi ilə işlənir. Xüsusi isimlər cəmlənəndə də ilk hərfləri böyük yazılır: Xətailər, Vaqiflər.

Topluluq bildirən isimlər (toplu isimlər)[redaktə | mənbəni redaktə et]

İsimlərin bir qismi heç bir şəkilçi, heç bir köməkçi vasitələr olmadan topluluq bildirir. Məsələn: cəmiyyət, qoşun, naxır, dəstə, xalq, ordu, ilxı, el, alay və s. Topluluq bildirən isimlər təklik bildirən isimlərlə qarşı-qarşıya dayanır. Cəm isimlər və topluluq bildirən isimlər aşağıdakı cəhətlərdən fərqlənir:

  • Cəm isimlər -lar, -lər şəkilçisi ilə formalaşır, topluluq bildirən isimlərin topluluq məzmunu onların öz daxilində olur.
  • -lar, -lər şəkilçisi qəbul etmiş isimlər qrammatik cəhətdən cəmlənmiş isimlərdir, topluluq bildirən isimlər isə qrammatik cəhətdən cəm isimlər deyil.
  • Topluluq bildirən isimlərə də -lar, -lər şəkilçisi əlavə edib onları cəmləndirmək olur. Məsələn, qoşunlar, partiyalar, dəstələr və s. İstisna olaraq bu toplu isimlər cəmləmir (cəm şəkilcisi qəbul etmir): camaat, əhali, şüəra(şairlər), üləma(alimlər).Əgər topluluq bildirən isimlər cəm isimlərdən fərqlənməsəydi, onlara cəm şəkilçisi əlavə etmək olmazdı.

İsimlərin mənsubiyyətə görə dəyişməsi[redaktə | mənbəni redaktə et]

İsimlər mənsubiyyət şəkilçiləri qəbul edərək sahib şəxslə mənsub əşya arasındakı əlaqəni, münasibəti bildirir. Buna görə də mənsubiyyət anlayışı normativ şəkildə iki komponentin iştirakı ilə ifadə olunur. Birinci tərəf sahib şəxsi, ikinci tərəf mənsub əşyanı bildirir. Birinci tərəf I və II şəxslərdə şəxs əvəzliyi, III şəxsdə həm şəxs əvəzliyi, həm də isimlərlə ifadə olunur. İkinci tərəf isimlərdən və isimləşmiş nitq hissələrindən ibarət olur və birinci tərəfdən asılı olaraq hər üç şəxsin mənsubiyyət şəkilçisini qəbul edir; məs[2]:

  • mənim evim
  • sənin evin
  • onun evi
  • bizim evimiz
  • sizin eviniz
  • onların evi

Mənsubiyyət şəkilçilərini göstərən cədvəl

Şəxslər Şəkilçilər
I şəxs tək -ım, -im, -um, -üm, -m
I şəxs cəm -ımız, -imiz, -umuz, -ümüz, -mız, -miz, -muz, -müz
II şəxs tək -ın, -in, -un, -ün, -n
II şəxs cəm -ınız, -iniz, -unuz, -ünüz, -nız, -niz, -nuz, -nüz
III şəxs -ı, -i, -u, -ü, sı, si, su, sü
  • III şəxsin cəmini bildirən mənsubiyyət şəkilçisi yoxdur.

İsimlərin hallanması[redaktə | mənbəni redaktə et]

İsim cümlədə hal şəkilçisi qəbul edərək dəyişir. Bu dəyişmə cümlədə sözlərin əlaqəsini təmin edir. İsmin belə dəyişməsinə onun hallanması deyilir. Azərbaycan dilində ismin altı halı var:

  • Adlıq hal
  • Yiyəlik hal
  • Yönlük hal
  • Təsirlik hal
  • Yerlik hal
  • Çıxışlıq hal

İsmin hallarını, şəkilçilərini, suallarını göstərən cədvəl

İsmin halları İsmin hallarının şəkilçiləri İsmin hallarının sualları
Adlıq hal Kim? Nə? Hara?
Yiyəlik hal -ın4 Kimin? Nəyin? Haranın?
Yönlük hal -a2 Kimə? Nəyə? Haraya?
Təsirlik hal 4 Kimi? Nəyi? Haranı?
Yerlik hal -da2 Kimdə? Nədə? Harada?
Çıxışlıq hal -dan2 Kimdən? Nədən? Haradan?

Adlıq hal[redaktə | mənbəni redaktə et]

Bu halda olan isimlər ancaq əşyanın adını bildirir, onun başqa əşyaya, hərəkətə münasibətini bildirmir. Cümlədə əsasən üç mövqedə işlənir:

  • Mübtəda rolunda
  • Xəbər rolunda
  • Xitab rolunda

İsimlər lüğətlərdə ilkin formalarında yazılır; şərti olaraq onlar adlıq halda hesab olunur.

Qeyri-müəyyən Təsirlik hal:


Təsirlik hal 2 cür olur:Qeyri-müəyyən;Müəyyən Təsirlik hal.Müəyyən təsirlik halın sualı "nə?" olur.

İsmi birləşmələr[redaktə | mənbəni redaktə et]

Həm də ismi birləşmələr də mövcuddur.İsmi birləşmələr-əsas tərəfi(yəni birinci tərəfi) isim olan söz Söz birləşmələrinə ismi birləşmələr deyilir.Məsələn:qələmin şəkili və s.

Həmçinin bax[redaktə | mənbəni redaktə et]

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. 1 2 Gülarə Abdullayeva. MÜASİR AZƏRBAYCAN DİLİ. Bakı: “Elm və təhsil”. 2013. səh. 24.
  2. Qəzənfər Kazımov. Azərbaycan dilinin qrammatikası. Bakı: Elm və təhsil. 2017. səh. 70.

Mənbə[redaktə | mənbəni redaktə et]

  • 6-7-ci sinif Azərbaycan dili dərsliyi.
  • Ş.Sadıq, E.Nəcəfov, A.Əsədov. Azərbaycan dili. Dərs vəsaiti. Bakı:Çaşıoğlu, 2009. - 272 s.