Adadovşanı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Adadovşanı
Sylvilagus audubonii.jpg
Elmi təsnifat
Aləmi: Heyvanlar
Tip: Xordalılar
Yarımtip: Onurğalılar
Sinif: Məməlilər
İnfrasinif: Plasentalılar
Dəstə: Dovşankimilər
Fəsilə: Dovşanlar
Elmi adı
Cuniculus

Wikispecies-logo.svg
Vikinnövlərdə
təsnifat

Commons-logo.svg
Vikianbarda
şəkil

ÜTMS [3]
NCBI {{{1}}}

Adadovşanı[1] (lat. Cuniculus) — məməlilər cinsindən və dovşanlar fəsiləsindən olan ev heyvanı.

Xüsusiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

Dovşanlardan fərqi[redaktə | əsas redaktə]

Adadovşanı dovşanlardan aydın şəkildə fərqlənirlər - onlar kor doğulurlar, kürk örtüyündən məhrum olurlar və yuvada böyüyürlər. Dovşanlar isə əksinə açıq gözlü doğulurlar və xəz örtükləri olur. Amerikan dovşanı istisna olmaqla bütün ev dovşanları yeraltı yuvalarda yaşayırlar. Yerüstü yerlərdə yaşadıqda isə, çox zaman dərin və mürəkkəb yerlər seçirlər. Ev dovşanları adətən qruplardan kənarda yaşamır. Adadovşanı ümumiyyətlə digər dovşanlardan daha böyükdür, qulaqları daha uzundur və onların kürklərində qara nöqtələr var. Həmçinin digər dovşanlar hələ də tam əhliləşdirilməmişdir - onlar tez-digər vəhşi heyvanlar kimi çıxış edirlər.

Anatomik xüsusiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

Adadovşanlarının böyük, oval bədənləri var. Uzunluğu 10 sm-dən artıq olan böyük qulaqları yırtıcılar kimi uyğunlaşmasına misal ola bilər. Ev dovşanlarının uzunluğu və çəkisi 20 sm uzunluğundan və 0.4 kq ağırlığından və 50 sm-dək və çəkisi 2 kq-dək olur. Ev dovşanlarının kürkü, ümumiyyətlə, uzun və yumşaq, qəhvəyi, boz və tünd rəngli rənglərlə işlənir. Qısa quyruq böyük miqdarda qəhvəyi kürk (Amerika dovşanlarının üstündə ağ) ilə örtülmüşdür[2].

Adadovşanlarının böyük, güclü arxa ayaqları var. Ön ayaqları üzərində beş barmaq, arxa ayaqlarında dörd barmaq vardır. Barmaqlar pəncələrlə sona çatır. Ev dovşanları - barmaqla hərəkət edən heyvanlardır; barmaqlarının uclarına dirənirlər[3].

Adadovşanlarının yumşaq damağının üstündə yerləşən bir qırtlaq qapağı olduğundan (udduqları istisna olmaqla), burunla nəfəs almaları məcburidir. Adadovşanlarının bir-birinin ardınca bir araya gələrək iki ədəd incisor dəsti var. Bu əsasda onlar gəmiricilərdən fərqlənə bilərlər[4]. Karl Linney əvvəlcə gəmiricilər sinfinə dovşan və gəmiriciləri birləşdirdi. Sonradan ayrıldılar, əksinə, çoxlu oxşarlıqlar konvergent təkamülün nəticəsidir. Ancaq son DNT testləri və ortaq bir atanın kəşf edilməsi, dovşan və gəmiricilərin ortaq mənşəli olduğuna dair fikirlərini təsdiqlədi, buna görə də indi tez-tez ümumi takson olan Gəmiricilərdə birləşdi[5].

Adadovşanları bağırsaq həzminə sahibdirlər. Həzm prosesinin çox vaxt yoğunkor bağırsaqda baş verir. Ev dovşanlarının kor bağırsağı mədəsinin təxminən 10 qatından ibarətdir və yoğun bağırsaq ilə birlikdə onların mədə-bağırsaq traktının təxminən 40% -ni təşkil edir. Kor bağırsağın unikal muskulturası ev dovşanlarının bağırsaq traktının elyaflı materialı daha asan digestible maddənin ayırmalarına imkan verir; lifli maddə nəcis kimi çıxır, daha çox qidalanma isə mükəmməl zəncirlə doludur və cecotroph kimi çıxır. Sekotrof dovşanların sağlamlığı üçün zəruri olan böyük miqdarda minerallar, vitaminlərzülallar ehtiva edir. Onlar qidalanma ehtiyaclarını təmin etmək üçün sekotrof yemək; mükəmməl membran bağırsaqlarda daha çox həzm üçün qida maddələrinin mədənin asidik mühitindən keçməsinə imkan verir. Bu proses dovşanların ehtiyac duyduqları qidaları öz qidalarından çıxarır[6].

Adadovşanlar qurban heyvanlardır, buna görə də həmişə ətraf mühitə baxırlar. Potensial bir təhlükə ilə qarşılaşdıqda, dovşan dondura bilər və araziyi araşdırmağa başlaya, sonra yer üzündə pəncələrlə sərt vuraraq özünə gələnləri xəbərdar edir. Adadovşanları çox geniş bir fikir sahəsinə sahibdir və bunun əhəmiyyətli bir hissəsi başlarının üstündəki yerin ümumi nəzərinə verilir[7].

Adadovşanları yırtıcılardan qaçırlar, bir ziqzaq tərzində atlayaraq bir maneralar edirlər; dovşan tutulduğu halda, arxa ayaqları ilə güclü bir vuruş təmin edir. Dovşanların təsirli bir şəkildə əzilməsinə imkan verən güclü, güclü dişlər də qaçmağa kömək edir[8].

Taksonomiyası[redaktə | əsas redaktə]

Adadovşanları və dovşanlar əvvəllər 1912-ci ilə qədər Rodentia (gəmiricilər) kimi, daha sonra yeni qaydada Lagomorpha (dovşankimilər) kimi təsnif olunmuşdular.


Yaşama yeri və yayılma arealı[redaktə | əsas redaktə]

Adadovşanlarının yaşayış sahələri talalar, meşələr, çəmənliklər, çöllərsu-bataqlıq əraziləri əhatə edir[36]. Adadovşanları qruplar şəklində yaşayır və ən məşhur növlər, yeraltı yuvalarda yaşayan və tez-tez böyük bir sistemə daxil olan vəhşi dovşan ("Avropa adadovşanı" kimi tanınır).

Bütün dünya yaşayan adadovşanlarının yarıdan çoxu Şimali Amerikada yaşayır. Adadovşanları həmçinin cənub-qərbi Avropa, Cənub-Şərqi Asiya, Sumatra, Yaponiyanınbəzi adalarıdır; eləcə də AfrikaCənubi Amerikanın bəzi hissələrini əhatə edir. Adadovşanları müxtəlif növ quşların təmsil olunduğu Avrasiyanın əksər hissəsində tapılmır.

Cənubi Amerikada adadovşanları böyük amerikan mübadiləsi nəticəsində ortaya çıxdı. Bu qitənin əksər hissələrində yalnız bir növ adadovşanı təmsil olunur - tapetlər (onlara "Braziliya" və ya "meşə dovşanları" da deyilir). Eyni zamanda, Cənubi konusunun əksəriyyətində də adadovşanlarına rast gəlinmir.

Ev dovşanı[redaktə | əsas redaktə]

Ev dovşanı vəhşi (Avropa) adadovşanının əhliləşdirilmiş növüdür. İnsanıar həm ev heyvanları, həm də ət, dəri və yun formasında, eləcə də laboratoriya işlərində təcrübəli heyvanlardan istifadə edir. Dovşanların bir çox cinsi var. Dovşan yetişdirən heyvandarlıq sənayesi dovşan yetişdirilməsi adlanır.

Adadovşanı laboratoriya heyvanı kimi[redaktə | əsas redaktə]

Adadovşanı, eksperimental araşdırmada istifadə edilən ən çox istifadə edilən laboratoriya növlərindən biridir[37]. Adadovşanının bədəni mikroblar, viruslar və fiziki amillər də daxil olmaqla bioloji maddələrin təsirinə çox həssasdır, buna görə də tibb və bioloji sənayedə terapevtik və profilaktik preparatlar hazırlamaq və sınaqdan keçirilir. Adadovşanlarında dərman və immunobioloji preparatların istehsalında pirojeniklik tədqiqatları aparılır.

Laboratoriya heyvanları, ağ siçan, siçovulqvineya donuzcuqları ilə yanaşı, adadovşanı da antivirus vaksinlərin antigen fəaliyyətini göstərmək üçün istifadə olunur və quşlar oftalmik üsulların inkişafı və qiymətləndirilməsində eksperimental bir obyektdir.

Adadovşanı incəsənətdə[redaktə | əsas redaktə]

Ferderik Morqan «Adadovşanlarının yedizdirilməsi» (1904) əsəri həmçinin "Alisa möcüzələr ölkəsindəƏ adı ilə məşhurdur

Ədəbiyyatda[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. ADADOVŞANI, Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti
  2. Smith, Andrew T. (2007). "rabbit". Encyclopædia Britannica (Standard Edition ed.). Chicago: Encyclopædia Britannica, Inc.. http://britannica.com/EBchecked/topic/487902/rabbit.
  3. "Rabbits: Rabbit feet". Arxivləşdirilib: [1] saytından 2012-02-08 tarixində. https://www.webcitation.org/65IgiG5YO?url=http://en.allexperts.com/q/Rabbits-703/rabbit-feet-1.htm. İstifadə tarixi: 2010-07-13.
  4. Brown, Louise (2001). How to Care for Your Rabbit. Kingdom Books, 6. ISBN 9781852791674.
  5. Ferrets, Rabbits, and Rodents: Clinical Medicine and Surgery
  6. Dr. Byron de la Navarre’s «Care of Rabbits» Susan A. Brown, DVM’s «Overview of Common Rabbit Diseases: Diseases Related to Diet»
  7. Sharon L. Crowell Davis, Behavior of Exotic Pets. Wiley Blackwell, 2010, p.70
  8. Susan E. Davis and Margo DeMello, Stories Rabbits Tell: A Natural And Cultural History of A Misunderstood Creature. Lantern Books, 2003, p.27.
  9. (1954) The Animal kingdom: the strange and wonderful ways of mammals, birds, reptiles, fishes, and insects; a new and authentic natural history of the wildlife of the world, Volume 1. Cornell University, 246.
  10. Goodwin, George C. (1962). Small mammals. Cornell University.
  11. Sharth, Sharon (1999). Rabbits, 12. ISBN 156766587X.
  12. Meet the World's Smallest Rabbit, October 14, 2009
  13. {{{assessors}}} (2003). Bunolagus monticularis. 2006. IUCN Red List of Threatened Species. IUCN 2006. www.iucnredlist.org. Retrieved on 2006-05-11. Database entry includes justification for why this species is critically endangered
  14. McKay, George (10 October 2006). National Geographic Encyclopedia of Animals. National Geographic Books, 68. ISBN 9780792259367.
  15. Vu, Alan. "Lepus europaeus: European hare". Animal Diversity Web. University of Michigan Museum of Zoology. http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Lepus_europaeus.html. İstifadə tarixi: 9 January 2013.
  16. Jin, ChangZu (1 August 2010). "First discovery of fossil Nesolagus (Leporidae Lagomorpha)". Science China Earth Sciences 53 (8): 1134–1140. DOI:10.1007/s11430-010-4010-3.
  17. (2008) "Nesolagus netscheri" Nəşr edən: IUCN. The IUCN Red List of Threatened Species 2008. DOI:10.2305/IUCN.UK.2008.RLTS.T14662A4454110.en. Listed as Vulnerable B1ab(i,ii,iii,iv,v) ver 3.1
  18. (1977) The Little-known Pika, illustrated, New York: Macmillan. ISBN 9780025939608.
  19. Taylor, Marianne (2017-06-15). The Way of the Hare (en). Bloomsbury Publishing. ISBN 9781472909909.
  20. Collins, K. (2008). "Poelagus marjorita" Nəşr edən: IUCN. The IUCN Red List of Threatened Species 2008. DOI:10.2305/IUCN.UK.2008.RLTS.T41292A10415845.en.
  21. Classification of Mammals: Above the Species Level. Columbia University Press, 109. ISBN 0-231-11013-8.
  22. {{{assessors}}} (1996). Romerolagus diazi. 2006. IUCN Red List of Threatened Species. IUCN 2006. www.iucnredlist.org. Retrieved on 2006-05-05. Listed as Endangered (EN A1abc+2bc, B1+2bcd+3abc, C1+2a v2.3)
  23. Smith, A.T. (2008). "Sylvilagus aquaticus" Nəşr edən: IUCN. The IUCN Red List of Threatened Species 2008. DOI:10.2305/IUCN.UK.2008.RLTS.T41296A10417240.en.
  24. Mexican Association for Conservation and Study of Lagomorphs (AMCELA) (2008). "Sylvilagus audubonii" Nəşr edən: IUCN. The IUCN Red List of Threatened Species 2008. DOI:10.2305/IUCN.UK.2008.RLTS.T41297A10417635.en.
  25. Mexican Association for Conservation and Study of Lagomorphs (AMCELA) (2008). "Sylvilagus bachmani" Nəşr edən: IUCN. The IUCN Red List of Threatened Species 2008. DOI:10.2305/IUCN.UK.2008.RLTS.T41302A10435277.en.
  26. Ruedas (2017). "A prolegomenon to the systematics of South American cottontail rabbits (Mammalia, Lagomorpha, Leporidae: Sylvilagus): designation of a neotype for S. brasiliensis (Linnaeus, 1758), and restoration of S. andinus (Thomas, 1897) and S. tapetillus Thomas, 1913". Publications of the Museum of Zoology, University of Michigan 205. ISSN 0076-8405.
  27. (2008) "Sylvilagus cunicularius" Nəşr edən: IUCN. The IUCN Red List of Threatened Species 2008. DOI:10.2305/IUCN.UK.2008.RLTS.T21211A9257640.en.
  28. Joseph A. (1990). Rabbits, Hares and Pikas: Status Survey and Conservation Action Plan. IUCN, 101. ISBN 9782831700199.
  29. Mexican Association for Conservation and Study of Lagomorphs (AMCELA) (2008). "Sylvilagus floridanus" Nəşr edən: IUCN. The IUCN Red List of Threatened Species 2008. DOI:10.2305/IUCN.UK.2008.RLTS.T41299A10418836.en.
  30. Mexican Association for Conservation and Study of Lagomorphs (AMCELA) (2008). "Sylvilagus graysoni" Nəşr edən: IUCN. The IUCN Red List of Threatened Species 2008. DOI:10.2305/IUCN.UK.2008.RLTS.T21206A9256285.en.
  31. Mexican Association for Conservation and Study of Lagomorphs (AMCELA) (2008). "Sylvilagus insonus" Nəşr edən: IUCN. The IUCN Red List of Threatened Species 2008. DOI:10.2305/IUCN.UK.2008.RLTS.T21207A9256528.en.
  32. Lorenzo, C. (2011). "Sylvilagus mansuetus" Nəşr edən: IUCN. The IUCN Red List of Threatened Species 2011. DOI:10.2305/IUCN.UK.2011-2.RLTS.T21210A9257211.en.
  33. Smith, A.T. (2008). "Sylvilagus nuttallii" Nəşr edən: IUCN. The IUCN Red List of Threatened Species 2008. DOI:10.2305/IUCN.UK.2008.RLTS.T41300A10434194.en.
  34. Faulhaber, C.A. (2008). "Sylvilagus palustris" Nəşr edən: IUCN. The IUCN Red List of Threatened Species 2008. DOI:10.2305/IUCN.UK.2008.RLTS.T41303A10435830.en.
  35. Barry, R. (2008). "Sylvilagus transitionalis" Nəşr edən: IUCN. The IUCN Red List of Threatened Species 2008. DOI:10.2305/IUCN.UK.2008.RLTS.T21212A9258007.en.
  36. "Rabbit Habitats". Arxivləşdirilib: [2] saytından 2012-02-08 tarixində. https://www.webcitation.org/65IgikbsV?url=http://courses.ttu.edu/thomas/classpet/1998/rabbit1/new_page_2.htm. İstifadə tarixi: 2009-07-07.
  37. Н. А. Балакирев, Е. А. Тинаева, Н. И. Тинаев, Н. Н. Шумилина; Под ред. Н. А. Балакирева. «Кролиководство». — М.: «КолосС», 2007. — 237 с.: ил. — (Учебники и учеб. пособия для студентов высш. учеб. заведений). ISBN 978—5—9532—0578—8. § «Кролик как объект, используемый при проведении научных исследований». Стр. 224—226.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Vikianbarda Adadovşanı ilə əlaqəli mediafayllar var.