Ana zağa düşərgəsi

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Qobustan dövlət tarixi-bədii qoruğu
Qobustan.jpg
Ölkə Azərbaycan Azərbaycan
Yerləşir QaradağAbşeron rayonları
Əsas tarixlər 1966 - Qoruq idarəsi yaradılıb
Üslubu ibtidai incəsənət
Sahəsi 3096 ha
Vəziyyəti stabil, muzey kimi fəaliyyət göstərir
Rəsmi adı: Gobustan Rock Art Cultural Landscape
TipiMədəni
Kriteriyaiii
Təyin edilib2007
İstinad nöm.1076
DövlətAzərbaycan
RegionAvropa
İstinad nöm.26
ƏhəmiyyətiDünya əhəmiyyətli
Qobustan (Azərbaycan)
Locator Dot2.gif
Qobustan

"Ana zağa" düşərgəsi — Qobustan ərazisində arxeoloji abidə.

Arxeoloji tədqiqi[redaktə | əsas redaktə]

”Ana zağa” düşərgəsi - Qobustanda Böyükdaş dağının yuxarı səki sahəsində, üzərində qədim qayaüstü təsvirlər qeydə alınmış 29, 30, 31, 32 qayaların arasında əmələ gəlmiş iri ölçülü iki gözdən ibarət qayaaltı boşluqda aşkar edilmişdir. Yarıaçıq mağaranı xatırlayan bu boşluğun divarlarını təşkil edən qayalar üzərində tarixin müxtəlif dövrlərində yüzlərlə qayaüstü təsvirlər məmulatının qədim nümunələri saxlanmış şəkilli qayaların yarıya qədərinin olduğu kiçik sahədə mərkəzi yer tutmasına, divarları və onlara bitişik daşlarda çoxsaylı qədim təsvirlərin saxlandığına görə Qobustan qayaüstü təsvirlərinin ilk tədqiqatçısı İ.M.Cəfərzadə tərəfindən çox yerdə “Ana zağa”nın iri ölçülü 100 kv.km sahəyə malik qərb kamerası arxeoloji qazıntı işləri aparmaqla tədqiq edilib öyrənilmişdir.

Arxeoloji qazıntılar nəticəsində “Ana zağa”nın çöküntülərində litoloji cəhətdən fərqlənən üç əsas mədəni təbəqə aşkar edilmişdir. Onlardan qazıntı sahəsinin orta hissəsində aşkar edilmiş alt (Mezolit) və orta (Neolit) mədəni təbəqələr üst son (son Neolitdən ilk orta əsrlərə qədərki dövrlərə aid az və ya çox miqdarda material verən) qarışıq təbəqədən, 10 sm lal, həyat izi olmayan təbəqə ilə ayrılırdı. Mezolit dövrü materialları saxlanmış alt təbəqənin qalınlığı 1 m. bəzən 1,2 m-ə qədər idi. Bu təbəqə rəngi boza çalan, sementləşmiş kimi olduqca bərk, içərisində qaya - əhəngdaşı qırıqlarına rast gəlinən gillicədən ibarət idi. Mezolitin sonu ilə ilk Neolit dövrünə aid orta təbəqə ilə alt, Mezolit dövrü təbəqəsi arasında lal təbəqə yoxdur. Onlar bir-birindən torpağın rəngi, materialları arasında fərq-onların tiplərə görə bir-birinə çox yaxın və eyni olması, ümumi səciyyəsiylə seçilir.

Orta təbəqə alt təbəqəyə nisbətən yumşaq, qəhvəyi rəngə çalan 0,2-0,6 m qalınlığında torpaq qatından ibarətdir.

“Ana zağa” düşərgəsində Daş dövrünə aid mədəni təbəqələr (alt və orta) düşərgənin əsasən orta hissəsində, onun şimal divarını təşkil edən 30 №-li qayanın cənub dibində, 19651966-cı illərdə qazılmış sahədə aşkar edilmişdir. Düşərgəni əhatə etmiş qayaların təxminən e.ə. VII-VI minilliklərdə baş vermiş yerdəyişməsi nəticəsində yaranmış təhlükəli vəziyyət qazıntı sahələrinin hər yerində qazıntını alt (Mezolit) mədəni təbəqə səviyyəsinə çatdırmağa imkan verməmişdir.

“Ana zağa” daş məmulatının alt təbəqənin dövrü üst Paleolitdən Mezolitə keçid və Mezolitin ilk mərhələsinə, orta təbəqənin dövrü isə əsasən MezolitMezolitdən Neolit keçid mərhələsinə aiddir. Burada alt və orta təbəqələr arasında lal qatın olmaması onların yaranma dövrü arasında uzun bir fasilənin olmaması ilə bağlıdır. Təbəqələrin litoloji tərkibi və rəngi arasındakı fərq ehtimal ki, təbii iqlim dəyişikliyi ilə bağlıdır. Bunu hər vaxt təbəqənin əsas arxeoloji materialları – daş alətlər və fauna qalıqları arasındakı yaxınlıq, eynilik və bir-birini tamamlaması halı da təsdiq edir.

“Ana zağa”nın alt və orta təbəqənin materiallarının oxşarlığı, dövr fərqin qəti göstəricisi olan nümunələrin azlığı üzündən düşərgənin Neolitlə bağlı məmulatların çox hissəsi Mezolit dövrü məmulatları içərisində verilir.

Maddi mədəniyyət tapıntıları[redaktə | əsas redaktə]

Bütün Qobustan düşərgələrində və eləcə də “Ana zağa”nın daş məmulatı əsasən çaxmaqdaşı və çaydaşındandır. Qobustanın Daş dövrü düşərgələrinin sakinləri əmək aləti, silah hazırlamaq üçün çaxmaqdaşını çox qədim geoloji dövrlərə aid açlmış süxurları və palçıq vulkanlarının püskürmə zamanı ətrafa atmış olduqları tullantılar arasından çaydəniz sahilindən tapıb istifadə etmişlər. Qobustan sakinlərinin əmək alətləri, silah və s. hazırlanması üçün xammalın haradan tapdıqlarını müəyyənləşdirmək məqsədilə Qobustanın başlıca çayları olan Pirsaatçay, CeyrankeçməzSumqayıtçay yataqlarında aparılan xüsusi axtarışlar nəticə verməmişdir.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • Azərbaycan arxeologiyası. İ cild. Bakı,2008.
  • Rüstəmov C.N. Qobustan dünyası. Bakı,1994.
  • Rüstəmov C.N. Oobustan petroqlifləri. Bakı,2003.
  • Rüstəmov C.N., Muradova F.M. Oobustan petroqlifləri. Bakı,2003.
  • Vəli Baxşəli oğlu Baxşəliyev Azərbaycan arxeologiyası (Ali məktəb tələbələri üçün vəsait). I cild. Bakı: Elm, 2007