Arumınlar

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Arumınlar
8.moskopole.jpg
Arumınların mədəni festivalı
Ümumi sayı: 100 000[1] - 1 500 000[2]
Yaşadıqları ərazi
Dili Arumın dili
Dini ortodoks xristiyanlıq[d]
Qohum xalqlar rumın

Arumınlar, Valaxlar, Kutsovlaxlar, Çinçarlar (yun. Αρμάνοι/Βλάχοι, bolq. Арумъни/Власи)— nümayəndələrinin mütləq əksəriyyəti Balkan yarımadasında yaşayan roman dilli xalq. Arumın qeyri-hökumət təşkilatlarının hesablamalarına əsasən XX əsrin başlanğıcında Balkan yarımadasında təxminən 200.000 etnik arumın yaşayırdı.[3]

Etnonim[redaktə | əsas redaktə]

Məskunlaşma[redaktə | əsas redaktə]

Yunanıstanda[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Yunanıstan əhalisi
Arumın və Meqlen dillərində danışanların məskunalşma xəritəsi

Ən çoxsaylı arumın toplumu Yunanıstanda yaşamaqdadır. Bu ölkədə yaşayan etnik arumınların sayı haqqında məlumatlar Yunanıstan dövlətinin 1951-ci ildən sonra bu ölkədə keçirilən əhalinin sayımlarının yekunlarını açıqlamaması səbəbindən yalnız müəyyən təxminlərə əsaslanır. Müxtəlif təxminlərə əsasən bu ölkədəki arumınların sayı 50.000[4]-dən 300.000[5]-ə qədərdir.[6] 7 aprel 1951-ci il siyahıyaalınmasına əsasən Yunanıstanda ana dili olaraq arumın dilində danışanların sayı 39.855 nəfər idi.[7] Yunan dövlətinin rəsmi mövqeyinə əsasən Yunanıstanda yalnız dini azlıqlar mövcuddur, etnik azlıqlar isə yoxdur. Beləliklə arumınların etnik azlıq statusu yoxdur.

Albaniyada[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Albaniya əhalisi

Qeyri-rəsmi təxminlərə əsasən ikinci ən çox arumın yaşayan ölkə Albaniyadır və müxtəlif təxminlərə əsasən bu ölkədəki arumınların sayı 10.000[8]-dən 200.000[8][9]-ə qədərdir.[10] 1 oktyabr 2011-ci il siyahıyaalınmasının rəsmi yekunlarına əsasən Albaniyada yaşayan etnik arumınların sayı 8.266 nəfər, ana dili olaraq arumın dilində danışanların sayı isə 3.848 nəfərdir.[11]

Rumıniyada[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Rumıniya əhalisi

Qeyri-rəsmi təxminlərə əsasən Rumıniyada yaşayan arumınların sayı 25.000-50.000 nəfərdir.[8] Rəsmi olaraq Rumıniyada 1930, 1956, 1966, 1977, 1992, 2002 və 2011-ci illərdə əhalinin siyahıyaalınması gerçəkləşmişdir. Bu sayımlardan yalnız ikisində, 1977-ci və 1992-ci ildə arumınlar rumınlardan ayrı bir etnik qrup olaraq qeydə alınmışdırlar. 1977-ci ildə həyata keçirilmiş siyahıyaalınmanın yekunlarına əsasən Rumıniyada yaşayan etnik arumınların sayı 982 nəfər, ana dili olaraq arumın dilində danışanların sayı isə 759 nəfər idi.[12] 1992-ci ildə isə əhali sayımının rəsmi yekunlarına əsasən etnik arumunların sayı 21.736 nəfər olsa da bütün arumınların ana dili rumın dili olaraq göstərilmişdir.[12]

Serbiyada[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Serbiya əhalisi

1-15 oktyabr 2011-ci il siyahıyaalınmasına əsasən Serbiyada 35.573 nəfər etnik arumın yaşayır.[13] Qeyri-rəsmi təxminlərə əsasən isə bu ölkədə təxminən 40.000 nəfər arumın mövcuddur.[8]

Makedoniyada[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Makedoniya əhalisi
2002-ci il sayımına əsasən Makedoniyanın etnik xəritəsi

Makedoniyada arumınlar rəsmən valax adlanırlar. Qeyri-rəsmi təxminlərə əsasən bu ölkədə təxminən 20.000[14]-50.000[15] nəfər etnik arumın yaşayır. 1994-cü ildə gerçəkləşmiş rəsmi siyahıyaalınmanın yekunlarına əsasən Makedoniyada etnik arumınların sayı 8.601[14][16] nəfər, ana dili olaraq arumın dilində danışanların sayı isə 7.036[14] nəfər olmuşdur.

Etnik Arumınlar Makedoniyada əhalinin siyahıyaalınma illəri
1948-ci il 1953-ci il 1961-ci il 1971-ci il 1981-ci il 1991-ci il 1994-cü il 2002-ci il
Sayı 9 511 8 668 8 046 7 190 6 392 7 764 8 601[14] 9 695

Bolqarıstanda[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Bolqarıstan əhalisi

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Stateless Nations and minority Peoples Association for the Promotion of European Minorized Peoples: Aromanians
  2. James Minahan. Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World Volume I, A-C, Greenwood Press, 2002: Aromanians, page 174-181
  3. Jeffrey E. Cole. Ethnic Groups of Europe: an Encyclopedia, Santa Barbara, California, USA. Published by ABC-CLIO in 2011, page 16
  4. 1995-ci ildə edilən təxmin, bax: Colin Baker & Sylvia Prys Jones. Encyclopedia of bilingualism and bilingual education. Clevedon, Avon, UK: Multilingual Matters, 1998. Distrib. in the US by Taylor & Francis, Philadelphia., page 414
  5. Ethnologia Balkanica Journal for Southeast European Anthropology, Volume 6, Prof. Marin Drinov Academic Publishing House, Sofia Waxmann Verlag, Münster, New York, 2002. Contents: Thede Kahl, Münster. The Ethnicity of Aromanians after 1990: the Identity of a Minority that Behaves like a Majority, page 153
  6. Ancaq bəzi mənbələr Yunanıstandakı etnik arumınların sayının 600.000 (2003-cü ildə edilən təxmin, bax: Aromanians in Greece: Minority or Vlach-speaking Greeks? by Thede Kahl. First published in Minorities in Greece - historical issues and new perspectives. Jahrbücher für Geschichte und Kultur Südosteuropas (History and Culture of South Eastern Europe), Vol. 5. (2003). Publ. by Slavica Verlag, Dr. Anton Kovac, München (Munich) 2004, pages 205-219) və ya 700.000 nəfər (2007-ci ildə edilən təxmin, bax: Aromanian language by Ethnologue: Languages of the World, Seventeenth edition) olduqlarını iddia edirlər.
  7. Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; Αποτελέσματα της απογραφής του πληθυσμού της 7ης Απριλίου 1951 adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 Hellenica, Information about Greece and Cyprus, Michael Lahanas website: Aromanians + Vlachs
  9. Arno Tanner. The forgotten minorities of Eastern Europe : the history and today of selected ethnic groups in five countries. Helsinki : East-West Books, 2004, page 209
  10. Ancaq bəzi mənbələr Albaniyadakı etnik arumınların sayının 200.000 nəfər (1993-cü ildə edilən təxmin, bax: The Albanian Aromanians´ Awakening: Identity Politics and Conflicts in Post-Communist Albania by Stephanie Schwandner-Sievers) və ya 400.000 nəfər (bax: Aromanian language by Ethnologue: Languages of the World, Seventeenth edition) olduqlarını iddia edirlər.
  11. Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; 1.1.13. Popullsia banuese sipas përkatësisë etnike dhe kulturore adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  12. 12,0 12,1 Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; Hungarians in Transylvania between 1870 and 1995: Supplementary Tables adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  13. Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; 1-15 oktyabr adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 The Forgotten Minorities of Eastern Europe: The History and Today of selected ethnic groups in five countries, edited by Arno Tanner, published by East-West Books, Helsinki, Finland, 2004, page 207, 218
  15. 1993-ci ildə edilən təxmin, bax: UNESCO Red Book on Endangered Languages: Europe—>Aromunian and Meglenitic, Tapani Salminen (Lecturer in Finno-Ugrian Language Studies, University of Helsinki), Helsinki, 1993
  16. Population statistics of Eastern Europe: Macedonia: Ethnic composition by 1994 census