Azərbaycan Dövlət Kənd Təsərrüfatı Muzeyi

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Azərbaycan Dövlət Kənd Təsərrüfatı Muzeyi
Kənd Təsərrüfatı Muzeyi
Əsası qoyulub 1924
Mövzu Kənd təsərrüfatı
Ölkə
Yerləşir Azərbaycan, Bakı
Kolleksiyası 9538 (əsas fond), 1041 (əlavə fond).10579(daxil olma) [1]
Muzeyə yetişmək Bakı, Binəqədı rayonu. 8m/r.S.S.Axundov, 31/23.
(Baytarlıq şəhərciyi). Azadlıq m-sunun yaxınlığında)
Telefon (99412) 561-49-17
İş rejimi Bazar ertəsi - cümə.
Bilet xidmət pulludur
40°25′43″ şm. e. 49°50′36″ ş. u.
Azərbaycan Dövlət Kənd Təsərrüfatı Muzeyi xəritədə
Azərbaycan Dövlət Kənd Təsərrüfatı Muzeyi
Azərbaycan Dövlət Kənd Təsərrüfatı Muzeyi

Giriş[redaktə | əsas redaktə]

LOGO son 2021 aprel.jpg

Azərbaycanı həmişə “açıq muzeylər ölkəsi” adlandırıblar. Məhşur Norveç səyyahı Tur Heyerdal deyidi ki, Qobustan kimi açıq muzeyi olan məmləkətin adamları öz tarixləri ilə fəxr etməlidirlər. Elə İçəri şəhərin hər evi, hər döngəsi bir muzeydir. Bəlkə də ona görə hər şey gözümüzün qabağında olduğundan biz qapalı muzeylərə o qədər də meyilli olmamışıq.Şükürlər ki, Azərbaycanda muzeylər çoxdur və elə bir sahə yoxdur ki, həmin sahənin təmayülünə uyğun muzey fəaliyyət göstərməsin. Hətta bir vaxtlar respublikamızın Ağdam rayonunda “Çörək muzeyi” də fəaliyyət göstərirdi.Açığını deyək ki, XX əsrin sonlarınada keçmiş sovet məkanında baş verən siyasi katakilizimlər, SSRİ-nin parçalanması, müstəqil dövlətlərin yaranması dövründə baş verən prosesslər bəzi mədəniyyət ocaqlarını, o cümlədən muzeyləri bir müddət yaddan çıxartdı. Həmin dövrdə muzeylər “gözdən uzaq, könüldən iraq”idi və həmin tendensiya xeyli davam etdi.Indi vəziyyət tamam dəyişib. Ölkəmizin iqtisadi qüdrəti artdıqca həm muzey işçilərinin maddi vəziyyəti yaxşılaşır, həm muzeylərə gələnlərin sayı çoxalır, həm də muzeylərin köhnə görkəmi dəyişir. Muzeylərin fondlarının zənginləşdirilməsi üçün şərait yaranır, onalrın maddi-texniki bazası gücləndirilir. Buna görə də muzeylərin indiki vəziyyəti 10-15 il əvvəlki ilə müqayisədə kökündən dəyişib və həmin dəyişmə indi də davam etdirilir.Azərbaycan kino sənətinin incilərindən biri olan “Əhməd haradadır?” hər birimizə yaxşı tanışdır. 1963-cü ildə istedadlı sənət ustası Adil İsgəndərovun quruluş verdiyi bu film retro filmlər arasında xüsusi dəsti-xəttə malikdir. Şübhəsiz ki, bu filmə baxanlar Kənd Təsərrüfatı Muzeyi ilə bağlı epizodu çox yaxşı xatırlayırlar. Kənddən gələn Leyla Əhmədi bu muzeyə aparır. Şəhərdə yaşamasına baxmayaraq, bir dəfə də olsun kənd təsərrüfatı muzeyində olmayan Əhməd burada gördüklərinə heyran qalır və indiyədək buraya gəlmədiyinə görə peşmanlıq hissi keçirir. Bunun üçün Leyla onu qınayır. Ola bilsin ki, Əhmədin yolu sadəcə muzeyin yanından düşməyib və yaxud muzey elə yerdə olub ki, Əhmədi qınamağın yeri yoxmuş.Muzeylərin vətəndaşların tanıdığı, bildiyi yerdə olması onun nümunəvi işinin şərtlərindəndir. Çünki muzeylər Azərbaycanın tarixini, mədəniyyətini özündə yaşadır. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, muzey Dərnəgül şossesində başqa bir quruma aid binada yerləşir.Ənənəvi Azərbaycan kəndi, evlər, daxmalar, kəndlinin məşğul olduğu təsərrüfat sahələri, baytarlıq, heyvandarlıq, arıçılıq, meyvəçilik, ipəkçilik, çayçılıq, milli geyimdə bələdçilər və bu abu-havaya rəng qatan milli Azərbaycan musiqiləri...Bu məkana düşən hər kəs özünü tarixin müxtəlif mərhələlərində mövcud olan tipik Azərbaycan kəndində hiss edir. Bir tərəfdə qurulmuş təndir, əkin-biçin sahələri, tövlə, başqa bir tərəfdə təbii məhsullarla rövnəqlənən sadə kənd süfrəsi və daha nələr...Burada insan sanki əsrarəngiz, sehirli bir aləmə düşür.

Muzeyin tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Tarixə nəzər salsaq 1923-cü ilin oktyabrında Bakı şəhərində müvəqqəti olaraq Azərbaycan SSR Xalq Torpaq Komissarlığı tərəfindən kənd təsərrüfatı sərgisi təşkil edilmişdi. Sərgidə respublikada kənd təsərrüfatını vəziyyətini əks etdirən müxtəlif eksponantlar, dioqram və fotoşəkillər, ölkənin fiziki-coğrafi, torpaq, iqlim, demoqrafik xüsusiyyətləri və s. nümayiş olunurdu. Sərgi böyük marağa səbəb oldu və qısa müddət ərzində (oktyabr 1923-cü il 10 yanvar 1924) onu 8000 dən artıq insan ziyarət etdi. Bu böyük marağı nəzərə alaraq Azərbaycan Höküməti Azərbaycan SSRİ Xalq Torpaq Komissarlığının təşəbbüsü ilə respublika əhəmiyyətli Kənd Təsərrüfatı və Ticarət Sənaye Müzeyinin yaradılması haqqında qərar verdi. 24 yanvar 1924-cü ildə Azərbaycan MK və XKS qərarı ilə muzeyə V. İ. Lenin adı verildi. 1924-cü ilin sonunda muzey artıq 340 m2 sahəni əhatə edən 23 otaqdan ibarət idi və onu 7000 nəfər ziyarət etmişdir.Muzey 1925-ci ildən elmi təmayüllü idarə kimi fəaliyyət göstərməyə başlamışdır. Həmin il müzey kənd təsərrüfat fakultəsinin tələbələri, müəllimləri, coğrafiyaçılar, təbiətşünaslar üçün Azərbaycanşünasliğa aid silsilə mühazirələr təşkil etdi. Bundan əlavə qiymətli kənd təsərrüfat bitki sortlarının öyrənilməsi və müzeyin laboratoriyasında istehsal tullantılarını mümkün itilizasiya məqsədi ilə tədqiqat işlərinə başlanıldı. 1925-ci ildə keçirilən beynəlxalq Paris sərgisində muzey Azərbaycan pavilyonunu hazırlamışdır.1926-cı ilin fevral ayında müzeydə Azərbaycanda ilk dəfə toxum-nəzarət stansiyası təşkil olundu. Bundan başqa muzeydə həmin dövrdə kimya və fotoqrafiya laboratoriyaları, kitabxana da fəaliyyət göstərirdi.1923-1946- cı illərdəki muzeyin hesabatında bildirilirdiki, ziyarətçilər son olaraq muzeyin yaşıl sahəsini gəzib və burada Azərbaycanın müxtəlif kənd təsərrüfatı bitkilərini əkilib becərilməsi ilə əyani şəkildə tanış oldular. Burada pambığın, taxılın və dənli-paxlalı bitkilərin, meyvə, tərəvəz və subtropik bitkilərin, texniki və yem bitkilərinin müxtəlif sortları əkilib becərilirdi. Bundan əlavə yaşıl sahədə ev dovşanı, toyuq cinsləri, arıçılıq və ipəkçiliklə yaxından tanış olmaq mümkün idi. Burada ziyarətçilər ipəkqurdunun bütün inkişaf fazalarının-qrenanın canlanması, yemlənməsi, baramanın sarılması və s. prosesləri əyani görə bilərdilər. Yaşıl sahə 1ha idi. Bu sahə həmdə herbarilərin hazırlanması üçün material bazası idi.İllər ötdükcə muzeyin ekspozisiyası həmişə kənd təsərrüfatının təbliğində ən təsirli silah olmuşdu. O, ardicil olaraq yenilənir və Respublika kənd təsərrüfatının müasir vəziyyətini əks etdirən yeni mallarla zəginləşir.Ekskursiya işi müasir standartlara uyğun qurulmuşdu. Bələdçilər ekskursiyanı xalq musiqisi sədaları altında və milli geyimdə aparırlar.Muzey bölgələrdə də öz filiallarını təşkil etməyə çalışır. Bu məqsədlə Beyləqan rayonunda yerləşən əmək qəhrəmanı Sevil Qazıyevanın xatirə muzeyi filial kimi muzeyin balansına verilmişdir.Muzey bölgələrdə də öz filiallarını təşkil etməyə çalışır. Bu məqsədlə Beyləqan rayonunda yerləşən əmək qəhrəmanı Sevil Qazıyevanın xatirə muzeyi filial kimi muzeyin balansına verilmişdir.Respublikamızda yaşayan xalqların tarixini, mədəniyyətini, adət və ənənələrini təbliğ etmək, geniş kütləyə tanıtmaq məqsədi ilə müxtəlif sərgilər, televiziya verilişləri, digər tədbirlər təşkil edilirAzərbaycan Respublikasının Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin Kənd Təsərrüfatı Muzeyi AQTİ-nin binasının 5-ci mərtəbəsində fəaliyyət göstərir. Muzeydə Azərbaycanın kənd təsərrüfatı və kənd sakinlərinin iş və məişət şəraitini əks etdirən 15 mindən çox maraqlı eksponat yerləşdirilib

Muzeyin ekspozisiyası[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan Dövlət Kənd Təsərrüfatı Muzeyinin informasiya sistemi Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi tərəfindən ölkəmizdə ilk dəfə olaraq Neyron şirkəti tərəfindən Azərbaycan Dövlət Kənd Təsərrüfatı Muzeyinin informasiya sistemi hazırlanıb.Muzeydə info kiosklar quraşdırılıb və muzeyin informasiya sisteminin proqram təminatı hazırlanıb. Muzeyin informasiya sisteminin 4 əsas moduldan ibarətdir;

  1. Heydər Əliyev və Azərbaycan kənd təsərrüfatı.
  2. Azərbaycan Dövlət Kənd Təsərrüfatı Muzeyi.
  3. Kənd təsərrüfatı sahələri.
  4. Kənd təsərrüfatı göstəriciləri.
  5. Heydər Əliyev və Azərbaycan kənd təsərrüfatı-burada ulu öndərin Azərbaycanın kənd təsərrüfatının inkişafına verdiyi töhvələri vizual olaraq, fotoşəkillər , video çarxlar və onun kənd təsərrüfatı ilə fikirləri ziyarətçilərə təqdim edilir.Bu bölmədə Heydər Əliyev ölkəmizin kənd təsərrüfatı tarixindəki önəmli rolu təqdim edilir.Ulu öndərin ayrı-ayrıp aqrar sahələr üzrə faəaliyyəti və uğur tarixçəsi barədə vizual görüntülər verilir.
  6. Azərbaycan Dövlət Kənd Təsərrüfatı Muzeyi-burada muzeyə daxil oolan ziyarətçilərə muzeyin dinamik xəritəsi təqdim olunur. Sol tərəfdən muzeyin dinamik xəritəsi, sağ tərəfdə isə keçidlər göstərilib. Hər bir keçid muzeyin bir bölməsini özündə əhatə edir. Bu keçidlər vasitəsi ilə ziyarətçilər seçdikləri bölmə ilə bağlı mətn məlumatlarını oxuya və eksponatların şəkilləri ilə tanış ola bilər.Gördüyümüz kimi info kioskların monitorları əl toxunuşu ilə istifadə olunur və ziyarərçilər çox rahatlıqla muzeyin xəritəsi üzərində yerləşdirilmiş bölmələrə toxunur, oradakı eksponatlar barədə ətraflı məlumatlar artır.
  7. Kənd təsərrüfatı sahələri-bu modul vasitəsilə ziyarətçilər kənd təsərrüfatı müxtəlif istiqamətləri haqqında ətraflı məlumatlar ala bilər. Ziyarətçilər burada kənd təsərrüfatı sahələrini görəcək. Hər bir sahə ilə bağlı şəkillər və mətnlər əks olunur.
  8. Kənd təsərrüfatı göstəriciləri-burada ziyarətçilər hər bir kənd təsərüfatı sahəsi üzrə onun inkişaf xəritəsini vizual olaraq görə biləcək.Burada sahələr üzrə mətn məlumatlarını oxuya və aidiyyatı sahə üzrə diaqramlara baxa biləcək.Burada 2000-2019-cu il dövrləri əhatə edən ayrı-ayrı sahələr üzrə ümumi göstəriciləri təqdim

edilir.

Qobustan Azərbaycanın ən qədim yaşayış məskənlərdən biridir. Bakının 55 km cənubunda yerləşən alçaq dağlıq sahədir. Qobustan “ Qobular ” olan yer deməkdir. “Qobu” sözü türk mənşəli söz olub, qurumuş geniş çay vadisi deməkdir.Qafqazda ən böyük palçıq vulkanı məhz Qobustandadır. Qobustanı dünyaya tanıdan onun qədim qayaüstü təsvirləridir. Qobustanda qayaüstü təsvirlərin yaranma tarixi 15 min il bundan əvvəl, paleolit dövründən başlayıb orta əsrlərə, islamın yayıldığı dövrə qədər davam etmişdir. Qobustan qayaüstü təsvirlərini 1939-cu ildə azərbaycanlı arxeoloq İshaq Cəfərzadə aşkarlamışdır. Burada 20 mağara və yaşayış yeri , 40-a yaxin kurqan qeydə alınmışdır. Qobustanın qədim qayaüstü təsvirləri kolleksiyasına Böyükdaş, Kiçikdaş, Çınqırdağ, Yazılıtəpə, Şonqar, Şıxqaya kimi nəhəng abidələr aid edilir ki, bu təsvirlərin sayı da 6000- dən çoxdur. Bu qayaüstü rəsmlərdə insan təsvirləri (qadın və kişi), heyvan təsvirləri (iribuynuzlu öküz, at, quş, balıq, ilan, kərtənkələ, əqrəb, maral və s.) əks olunmuşdur. Eyni zamanda qaya rəsmlərində çoxlu sayda balıq, balıq toru, araba təkəri, latın və ərəb qrafikası ilə yazı qalıqları vardır. 1981-ci ilin yayında dünya şöhrətli Norvecli səyyah , alim Tur Heyrdal Qobustanı gəzərkən qayaüstü təsvirlərini, əsasən də qayıq təsvirini Skandinaviyadakı qədim saqalara oxşatmış və güman etmişdir ki, Azərbaycanın qədim əhalisi Skandinaviyaya miqrasiya olunmuş və eyni ilə qayıq təsvirlərini oradakı saqalarda əks etdirmişlər.Qobustanın Anazağa, Çardağzağa, Feruz düşərgəsi, Böyükdaş qədim yaşayış yerlərində ilk maddi mədəniyyət qalıqları aşkar edilmişdir.Bu yaşayış abidələrində əhalinin oturaq, əkinçilik, maldarlıqla məşğul olduqlarına dair 150 mindən çox qiymətli tapıntılar aşkara çıxarılmışdır.2007-ci ildə Qobustana YUNESCO-nun “Dunya irsi sahəsi” statusu verilmişdir. Muncuqdan xəritə və Ipək yolu Bu xəritə muzeyin əməkdaşlarımız tərəfindən muncuqla tikilmiş Azərbaycanın iqtisadi, coğrafi xəritəsidir.Bu xəritənin hazırlanmasında 3 milyondan artıq muncuqdan istifadə olunur. Ipək yolu-İpək Yolunun təşkilatçısı Çin dövlətidir. Bu yol e.ə. II əsrdən başlayaraq XVI əsrə kimi fəaliiyət göstərmişdir. Şərqdən qərbə təkcə ipək deyil eyni zamanda kənd təsərrüfatı malları, sənaye, yeyinti məhsulları da daşınırdı. Bu ipək yolu vasitəsilə o dövrki, dövlət başcılarının diplomatik əlaqələri yaranmış və inkişaf etmişdir.Qədim İpək yolu 34-dən çox dövlətin ərazisindən kecərək onları birləşdirirdi. Bu yol Çindən başlayaraq (kohnə Xuan, Lançao), Monqolustanın (Hami, Anxi, Ruca), Əfqanistanın (Kojgar), Özbəkistanın(Daşkənd, Səmərqənd, Buxara), Türkmənistanın (Aşqabad), İranın (Tehran), Azərbaycanın (Təbriz), Türkiyənin (Ankara, Çanaqqala) şəhərlərindən keçib qərbə doğru uzanırdı.Şərqlə Qərb arasında tiçarət yolları ayrıcında yerləşmiş Azərbaycandan İrana, Orta Asiyaya, Hindistana, Çinə uzanan Karvan Yolu Azərbaycanın iqtisadi və mədəni inkişafında əhəmiyyətli rol oynamışdır.Tarixi mənbələrdə Böyük İpək yolunun bir qolu Ekbatandan ayrılıb Albaniya ərazisinə keçdiyi, Qədim Qəbələ, Bərdə və Naxçıvan torpaqlarını dolanaraq yenidən Bağdada -əsas yola qoşulduğu göstərilir. Buna görə də tacirlər tərəfindən bu yolla Azərbaycanın kənd təsərrüfatı malları, ipəyi, ətriyyat, ədviyyat məhsulları; azərbaycan ustaları tərəfindən düzəldilmiş zərgərlik, saxsı, mis, tunc məmulatları; daş, taxta üzərində oyulmuş sənət əsərləri və müxtəlif növlü toxuculuq nümunələri dünya ölkələrinə aparılırdı. Öz növbəsində də həmin ölkələrdən buraya müxtəlif əmtəələr gətirilirdi. Bu baxımdan tacirlərin və səyyahların rahatlığını təmin etmək üçün karvansaralar salınırdı ( Bakı, Dərbənd, Şamaxı, Şirvan bölgələri).V əsrdə Bərdə şəhəri Azərbaycanın paytaxtı olaraq İpək Yolunun üzərində böyük ticarət mərkəzinə cevrilmişdir. X əsrə gədər Transqafqaz regionunda və Yaxın Şərqdə sənətkarlıq mərkəzi sayılırdı.İpək Yolu Dərbənddə, Şirvanda, Şəkidə, Beyləqanda, Gəncədə, Qəbələdə, Təbrizdə, Naxçıvanda ipəkçiliyin inkişafına güclü təkan vermiş və məşurlaşmasına səbəb olmuşdur.Böyük İpək yolu və çöllərinin keçdiyi Azərbaycan şəhərləri arasında Naxçıvan, Ordubad, Azad, Culfa və Qarabağlar şəhərinin özünə məxsus yeri vardır...Yaxın Şərqin orta əsr şəhərində olduğu kimi, bu şəhərlərdə də sənətkarlıq və ticarət başqa təsərrüfat sahələri ilə inkişaf edirdi. Naxçıvanda istehsal olunan kənd təsərrüfatı məhsulları və sənətkarları tərəfindən hazirlanan müxtəlif növ əşyaların müəyyən qismi şəhər əhalisinin istehsalına sərf olunurdusa, bir hissəsidə bazara çıxarılırdı. Naxçıvandan ölkənin digər şəhərlərinə və başqa yerlərə duz, pambıq, taxıl quru, meyvə və s. aparılırdı. Hazırlanmış müxtəlif məmulatlar, zərif parçalar, zinyət əşyaları ağacdan hazırlanmış incə naxışlı qablar, saxsı əşyalar xarıcı bazara çıxarılırdı.Böyük İpək yolunun düyün nöqtəsində yerləşən Azərbaycan ərazisi hər zaman diqqət mərkəzində olmuş və dünyanın bir çox ölkələri, o, cümlədən uzaq qərb dövlətləri ilə geniş əlaqələr qurmuşlar. Bu ticarət yolu ilə avropalıların ən çox alıb apardığı Azərbaycan və İran ipəyi idi. Avropaya aparılan yüksək keyfiyyətli xam ipəyin əsas alıçıları isə İtaliya tacirləri, xüsusilə venesiyalılar idi. Qərbi Avropanın bütün saraylarının ipək parca ilə təmin edilməsində Karvan yolları ilə Azərbaycandan və Şərq ölkələrindən gətirilən xam ipək başlıca rol oynayırdı.Məhz bu yolla N. Gəncəvinin, Fizulinin, məhşur loğman İbn Sinanın, özbək şairi Əlişir Nəvainin, Biruinin və başqa dahilərin əsərləri dunya işığına cıxarılmış və insan zəkasının mənəvi qidasına cevrilmişdir.Lakin 1492-ci ildə Amerika qitəsinin kəşfindən sonra bu yolun əhəmiyyəti xeyli azalmışdır. Bu da Çin və ona yaxın ərazilərdən gətirilən malların Amerikada olması ilə əlaqədardır. XV əsrin sonunda Hindistana və Amerikaya dəniz yolunun kəşfi ilə öz əhəmiyyətini itirməyə başlayan Böyük İpək Yolu XVI əsrdə tamamilə süquta uğramışdır.2000 il ərzində Qərblə Şərqi birləşdirən Böyük İpək Yolu öz tarixi əhəmiyyətini yenidən bərpa etməklə 1000 il bundan əvvəl olduğu kimi müxtəlif mədəniyyətlər və sivilizasiyalar arasında körpü yaratmaq imkanına malikdir.Qoy bu yolla məsləhətli, əqidəli, mömin insanlar Məkkə, Mədinə, Kərbəla ziyarətinə getsinlər. Məşhəddə İmam Rzanı ziyarət etsinlər.Heç bir zaman “İpək yolu” ilə günahsız insanları məhv edən, körpələri sahibsiz qoyan, bəşəriyyətin əsirlərdən bəri qoruyub saxladığı əvəzsiz mənəvi dəyərləri yerlə yeksan edən odlu silahlar, mərmilər, toplar, tanklar daşınmasın.Qoy bu yolla hərəkət edən dünyanın min bir gözəlliyinin əleyhinə olan insanlar özləridə gözəlləşsinlər, ülviləşsinlər, ipək kimi həlim olsunlar.Ipək yolu- İpək Yolunun təşkilatçısı Çin dövlətidir. Bu yol e.ə. II əsrdən başlayaraq XVI əsrə kimi fəaliiyət göstərmişdir. Şərqdən qərbə təkcə ipək deyil eyni zamanda kənd təsərrüfatı malları, sənaye, yeyinti məhsulları da daşınırdı. Bu ipək yolu vasitəsilə o dövrki, dövlət başcılarının diplomatik əlaqələri yaranmış və inkişaf etmişdir.Qədim İpək yolu 34-dən çox dövlətin ərazisindən kecərək onları birləşdirirdi. Bu yol Çindən başlayaraq (kohnə Xuan, Lançao), Monqolustanın (Hami, Anxi, Ruca), Əfqanistanın (Kojgar), Özbəkistanın(Daşkənd, Səmərqənd, Buxara), Türkmənistanın (Aşqabad), İranın (Tehran), Azərbaycanın (Təbriz), Türkiyənin (Ankara, Çanaqqala) şəhərlərindən keçib qərbə doğru uzanırdı.Şərqlə Qərb arasında tiçarət yolları ayrıcında yerləşmiş Azərbaycandan İrana, Orta Asiyaya, Hindistana, Çinə uzanan Karvan Yolu Azərbaycanın iqtisadi və mədəni inkişafında əhəmiyyətli rol oynamışdır.Tarixi mənbələrdə Böyük İpək yolunun bir qolu Ekbatandan ayrılıb Albaniya ərazisinə keçdiyi, Qədim Qəbələ, Bərdə və Naxçıvan torpaqlarını dolanaraq yenidən Bağdada -əsas yola qoşulduğu göstərilir. Buna görə də tacirlər tərəfindən bu yolla Azərbaycanın kənd təsərrüfatı malları, ipəyi, ətriyyat, ədviyyat məhsulları; azərbaycan ustaları tərəfindən düzəldilmiş zərgərlik, saxsı, mis, tunc məmulatları; daş, taxta üzərində oyulmuş sənət əsərləri və müxtəlif növlü toxuculuq nümunələri dünya ölkələrinə aparılırdı. Öz növbəsində də həmin ölkələrdən buraya müxtəlif əmtəələr gətirilirdi. Bu baxımdan tacirlərin və səyyahların rahatlığını təmin etmək üçün karvansaralar salınırdı ( Bakı, Dərbənd, Şamaxı, Şirvan bölgələri).V əsrdə Bərdə şəhəri Azərbaycanın paytaxtı olaraq İpək Yolunun üzərində böyük ticarət mərkəzinə cevrilmişdir. X əsrə gədər Transqafqaz regionunda və Yaxın Şərqdə sənətkarlıq mərkəzi sayılırdı.İpək Yolu Dərbənddə, Şirvanda, Şəkidə, Beyləqanda, Gəncədə, Qəbələdə, Təbrizdə, Naxçıvanda ipəkçiliyin inkişafına güclü təkan vermiş və məşurlaşmasına səbəb olmuşdur.Böyük İpək yolu və çöllərinin keçdiyi Azərbaycan şəhərləri arasında Naxçıvan, Ordubad, Azad, Culfa və Qarabağlar şəhərinin özünə məxsus yeri vardır...Yaxın Şərqin orta əsr şəhərində olduğu kimi, bu şəhərlərdə də sənətkarlıq və ticarət başqa təsərrüfat sahələri ilə inkişaf edirdi. Naxçıvanda istehsal olunan kənd təsərrüfatı məhsulları və sənətkarları tərəfindən hazirlanan müxtəlif növ əşyaların müəyyən qismi şəhər əhalisinin istehsalına sərf olunurdusa, bir hissəsidə bazara çıxarılırdı. Naxçıvandan ölkənin digər şəhərlərinə və başqa yerlərə duz, pambıq, taxıl quru, meyvə və s. aparılırdı. Hazırlanmış müxtəlif məmulatlar, zərif parçalar, zinyət əşyaları ağacdan hazırlanmış incə naxışlı qablar, saxsı əşyalar xarıcı bazara çıxarılırdı.Böyük İpək yolunun düyün nöqtəsində yerləşən Azərbaycan ərazisi hər zaman diqqət mərkəzində olmuş və dünyanın bir çox ölkələri, o, cümlədən uzaq qərb dövlətləri ilə geniş əlaqələr qurmuşlar. Bu ticarət yolu ilə avropalıların ən çox alıb apardığı Azərbaycan və İran ipəyi idi. Avropaya aparılan yüksək keyfiyyətli xam ipəyin əsas alıçıları isə İtaliya tacirləri, xüsusilə venesiyalılar idi. Qərbi Avropanın bütün saraylarının ipək parca ilə təmin edilməsində Karvan yolları ilə Azərbaycandan və Şərq ölkələrindən gətirilən xam ipək başlıca rol oynayırdı.Məhz bu yolla N. Gəncəvinin, Fizulinin, məhşur loğman İbn Sinanın, özbək şairi Əlişir Nəvainin, Biruinin və başqa dahilərin əsərləri dunya işığına cıxarılmış və insan zəkasının mənəvi qidasına cevrilmişdir.Lakin 1492-ci ildə Amerika qitəsinin kəşfindən sonra bu yolun əhəmiyyəti xeyli azalmışdır. Bu da Çin və ona yaxın ərazilərdən gətirilən malların Amerikada olması ilə əlaqədardır. XV əsrin sonunda Hindistana və Amerikaya dəniz yolunun kəşfi ilə öz əhəmiyyətini itirməyə başlayan Böyük İpək Yolu XVI əsrdə tamamilə süquta uğramışdır.2000 il ərzində Qərblə Şərqi birləşdirən Böyük İpək Yolu öz tarixi əhəmiyyətini yenidən bərpa etməklə 1000 il bundan əvvəl olduğu kimi müxtəlif mədəniyyətlər və sivilizasiyalar arasında körpü yaratmaq imkanına malikdir.Qoy bu yolla məsləhətli, əqidəli, mömin insanlar Məkkə, Mədinə, Kərbəla ziyarətinə getsinlər. Məşhəddə İmam Rzanı ziyarət etsinlər.Heç bir zaman “İpək yolu” ilə günahsız insanları məhv edən, körpələri sahibsiz qoyan, bəşəriyyətin əsirlərdən bəri qoruyub saxladığı əvəzsiz mənəvi dəyərləri yerlə yeksan edən odlu silahlar, mərmilər, toplar, tanklar daşınmasın.Qoy bu yolla hərəkət edən dünyanın min bir gözəlliyinin əleyhinə olan insanlar özləridə gözəlləşsinlər, ülviləşsinlər, ipək kimi həlim olsunlar. Alaçıq

    Azərbaycanın xalq yaşayış evi fondundan maldar elatlarının istifadəsində olan alaçıqlara üstünlük verilirdi. Bildiyimiz kimi maldar əhali ilin 3-4 ayını yaylaqlarda kecirirlər. Onların orada məskunlaşması üçün belə asan quruluşa malik olan alaciqlardan istifadə olunur. Bu müvəqqəti yaşayış evini tikmək üçün müəyyən edilmiş yerə ağac mıxca çalıb, ucuna ip bağlayırdılar. Ipi mixcanın dövrəsi boyunca fırladaraq alaçağın dövrəsini müəyyən edirdilər. Dairənin mərkəzinə 3-5m hündürlüyündə “sunaça” basdırıldı. Sunacanın başına 30-a qədər deşik açılmış çarpaz şəkilli dünnük keçirilidi. Torpağa basdırılmış alaçıq çubuqlarının nazik ucları bu deşiklərə keçirilirdi. Bundan sonra düyməyə bağlanmış ipi , çubuqlar qövsvari görkəm alana kimi aşağıya doğru tarım çəkilir və basdırılmış nuxa bağlayırdılar. Bu qayda ilə gövdə hazır olurdu. Sonra onun ətrafına çətən (çığ) çəkib həmin gövdənin üzərinə qəlib  (keçə) salırdılar. Sunacların ətrafında çoxlu təbii çıxıntılar olurduki, oraya paltar, silah, xəncər, ov avadanlığı və s. şeylər asılırdı. Alaçıq içərisində “nəmi” deyilən yer düzəldilirdi. Burada heyvandarlıq məhsulları və ərzaq saxlanılırdı.ev müxəlləfatı (barxana, məfrəş və s.) künclərin birində daş ayaqaltı üzərinə taxta qoyulmaqla qurulan yük yerinə yığılırdı. Türk və Monqol xalqlarında genış yayılmışdır. Hazırda maldarlar yaylağa gedəndə alaçıqdan istifadə edirdilər.

Qədim kənd təsərrüfatı alətləri

    Azərbaycan əlverişli təbii-coğrafi şərairtə malik ölkədir. Hələ ta qədimdən burada əkib becərmək üçün şərait movcud olmuşdur.Azərbaycanın qədim əkinçilik ölkələrdən olmasını təsdiq edən amillərdən biri onun zəngin və müxtəlif əkinçilik əmək alətlərinin mövcudluğudur. Tarixən əkinçilikdə əsas xış, qara kotan, vəllər, bel, çin, oraq və s. kimi sadə alətlərdən geniş istifadə edilmişdir.Bildiyimiz kimi torpağın şumlanmasında qoşqu qüvvəsi ilə istifadə olan bir sıra şum alətləri mövcud olmuşdur. Azərbaycanda bir birini tamamlayan xışlar və qara kotan kimi şum alətləri daha geniş yayılmışdır. Xışlar torpağı üzdən şumlayır və onu az çevirir. Xış önsüz və laydırsız olur. Gavahın simmetrikdir. Kotanlar isə önlü və bir tərəfi laydırlı olur, torpağı daha dərin  şumlayır və laylayır. Xış ağacdan düzəldilən ən qədim şum alətidir. Sadə qurluşlu  xış torpağı cızmaq üçün qolu olan təbii ağacdan düzəldilirdi. Sonrakı dövrlərdə isə bir neçə ağac hissədən düzəldilmişdir. Həmin alət daha meşədən hazır halda tapılmır , onu yerli ustalar düzəldirdi. İstər bütöv,istərsə də geydirmə kötüklü xışlar bir cüt qoşqu heyvanı ilə işlədilmişdir. Xışların hamısında gavahın olmuşdur. Gavahınlar da iri və ya kiçik, ucunun oval və yaxud iti olması ilə fərqlənirdi.VƏL-Taxılın döyülməsində geniş işlədilən ən mühüm alət ağac vəllər və qismən də carcarlar olmuşdur. Azərbaycanda hələ eramızdan əvvəl 2-ci minilliyin sonlarına aid ağac vəl Xanlar rayonu ərazisində aşkar edilmişdir. Bu döyüm aləti əsrlər boyu öz quruluş və fuinksiyasını olduğu kimi saxlamışdır. Vəllər, XIX əsr və XX əsrin əvvəllarindədə demək olarki, əsas döyüm aləti olaraq qalırdı. Vəl daha davamlı olan ağac növündən hazırlanırdı. Vəlin böyük və kiçik, ağır və yüngül olması taxılın növü və iqlim şəraiti ilədə bağlıdır. Düzənlik ərazidə taxılın daha quru olaması ilə əlaqədar vəllər yüngül və kiçik həcmli olurdu. Ağac vəllər tay və qoşa olurdu. Tay qoşa vəllərə nisbətən sadə, ağır və iri idi.Ağac vəlin döyüm prosesini sürətləndirmək üçün onun alt- işlək hissəsindəki gözlərə xırda daş və daş parçaları pərçimlənir. Vələ bir at və ya boyun öküz qoşulardı. Qoşa vəllər döyüm prossesində daha çox istifadə edilərdi. 

Kəndlinin daxması 1-ci otaq.

     Eskpozisiyanın növbəti zalında XVIII-XIX əsrləri əks etdirən daxma tərtib edilmişdir. Daxmanın qapısı həmin dövrün bütün evləri üçün xarakterik idi. Qapının üzərində böyük və kiçik taqqılbab vardır. Böyük taqqilbab kişilər, kiçik taqqılbab(zəndulbab) isə qadınlar üçün nəzərdə tutulmuşdur.  Taqqılbabın səsinə görə evə gələn qonağın qadın  və ya kişi olduğu təhmin edilirdi.  Beləliklə, qonağı qarşılamağa ev sahibi və yaxud xanımı çıxardı. Daxmanın divarı gildən və qamışdan hazırlanmış, üstü qamışla örtülürdü. Döşəməsinə qamışdan hazırlanmış həsirlər sərilirdi. Daxmanın girəcəyində əl-üz yumaq üçün aftafa-ləyən qoyulurdu. Ağac dirəklərdən gündəlik istifadə etmək üçün nəzərdə tutulan tütün kisələri, daraq qabı, möhür qabı,  pul kisələri asılardı. Divarı bəzəmək üçün xalça-palazdan istifadə edilirdi. Qubanın Ağgül xalçası çox qədim bir xalçadır. Milli arnament naxışlarla işlənmişdir. Asılmış xəncərin ən qədim nümunələri heyvan buynuzu, çaxmaq daşından, sonralar isə mis, tunc, dəmir və poladdan düzəldilirdi. Əyri tiyəli xəncərlərdən daha çox yunanlar və farslar istifadə etmişlər. Bəzi Şərq, xüsusən Qafqaz xalqlarında ənənəvi geyim kompleksini tamamlayan yaraq sayılırdı. Qında gəzdirilirdi. Həfif bəzədilmiş xəncərləri otağı bəzəmək üçün divardan asardılar.  Qədim  canamaz  nümunəsidir,  üzərində  möhür qabı asılıb.Kəndlinin oturub istirahət etdiyini və evin xanımının xəmirdən kündə tutub yuxa yaydığını görürük. Kündənin kəsilməsi üçün dəmir ərşindən istifadə edilir. Xəmirin kündələnməsi dördayağın üzərində aparılır. Ağacdan hazırlanan oxlov kündəni dördayağın üzərində yayıb formaya salmaq üçün işlədilir. Ələk unun ələnməsində işlədilən əsas alətdir. Kirkirədən yarma çəkmək, dən üyütmək və qisməndə daş duzu əzib narın hala salmaq üçün istifadə edilirdi. Adətən kirkirədən qadınlar istifadə edirdilər.Kecmişdə ət döymək üçün taxta toxmaq və yastı daşlardan geniş istifadə olunardı.Üzərinə müxtəlif mətbəx avandanlığı yığılmış rəflər adətən divara yerləşdirilmiş formada olurdu. Bəzən evin bütün divarları boyu düzələn rəflərə də təsadüf olunmuşdu. Rəflərə misdən, taxtadan, saxsıdan hazırlanmış məişət əşyaları düzülüb: həvəngdəstə, qənd doğrayan, mis kasalar,durna çirağı və s.Qədim Azərbaycan musiqi aləti olan saz mizrabla calınır. Armuda bənzər dərin çanaqdan (tut, ərik, qoz ağacları) uzun qol və aşıqları yerləşən kəllə hissədən ibarətdir. Ölçüsünə görü 3 növü vardı: kiçik orta, orta və böyük. Saz digər Qafqaz xalqları arasında eləcədə Türkiyə, İran, Əfqanistan və s. Şərq ölkələrində də geniş yayılmışdır. Azərbaycanda çox qədimlərdən yayılmış zurna nəfəsli musiqi alətinin ən azı 3 minillik tarıxı vardır. Zurnacılar dəstəsi 3 nəfərdən-zurnacı, balabançı və nağaraçıdan ibarət olmuşdu. Ağacdan hazırlanan 100-150 il tarixi olan beşik ekspozisiyanın nümunəsidir. Bildiyimiz kimi yeni doğulan körpəni beşiyə qoyardılar.. Körpə beşikdə yatarkən anası ona laylalar oxuyardı.Xovsuz xalça məmulatı məfrəşlər sandıq təyinatlı olub xalqımızın köçəri həyat tərzinin bir nümunəsidir. Xalça –palaz, yorğan –döşək, pal-paltar, məişət əşyaları məfrəşlərə yığılmalı idi- həm yüngül həmdə gözəl.

Kəndlinin daxması 2-ci otaq

   Xalça –palaz məmulatlarının bütün növləri eyni dəzgahda- hanada toxunur. Hana ağacdan düzəldilir. Toxuma prosesində lazım olan əl alətlərindən- həvə, kirkit, bıçaq, qayçı və s. istifadə olunur. Bu eksponatımız isə cəhrə və yun daraqlardır. Cəhrə yun, pambıq və s. əyirən alətdir. Toxuculuğun inkişafı ilə əlaqədar yaranmışdır. Yunu daraqla darayıb cəhrə ilə sap əyirirdilər. Əyrilmiş sapları rəngləyib xalça , palaz, xurcun və şal toxuyardılar.Daxmanın interyerini müxtəlif ölçüdə olan sandıqlar bəzəyir. Adətən sandıqlarda geyim əşyaları, yeyinti məhsulları saxlanılırdı. Sandıq-icərisinə paltar və başqa əşya qoymaq üçün taxtadan düzəldilən, üzəri dəmirlə işlənmiş, acarla acılıb-bağlanan, qapaqli, iri uzunsov qutudur . Kecmişdə üstünə yorğan döşək yığılırdı.Otaqda məişətdə istifadə olunan xurcunlar, duz çantası, saxsı küp, mis su qabları, mis qazan, misdən bardaq, taxtadan qənd doğramaq üçün qab, taxta qaşıqlar, halva çalan kürək, çörək taxtası və s. nümayiş olunur.Daxmanın tavanından otağı işıqlandırmaq üçün mis qara çıraq asılıb. Əhali piy, mazut və qara neftlə işləyən qara çıraqlardan istifadə edərdi. Onlar şüşədən, misdən, saxsıdan və hənəkədən düzəldilirdi.Bu isə ev heyvanlarının saxlandığı tövlənin qapısıdır. Mal-qaraya tez-tez baş çəkdikləri üçün tövlənin qapısı daxmanın içinə açardılar.Bir sözlə burada XVIII-XIX əsrdə yaşayan kəndlinin  sadə məişətli həyatı öz əksini tapıb.

Qazma daxma

    Ev- insanların rahatlığının, istirahətinin , təsərrüfatın və həyati tələblərini təmin edən bir abidədir. Azərbaycan ərazisində yaşayış evləri öz müxtəlifliyi ilə seçilir. Xalq yaşayış evi tiplərinin yaranmasında ərazinin təbii-coğrafi şəraiti, əhalinin təsərrüfat məşğuliyyəti, inşaat materialları, tikinti texnikası, ictimai həyat və əilə məişəti böyük rol oynamışdır. Buna görə də xalq yaşayış evləri müxtəlif tipdə  olmuşdur, təbii mağaralardan (zağa, kaha, sığnaq, kühül) müasir yaşayış evlərinə kimi uzun bir tarixi təkamül prosesi keçmişdir.Azərbaycan xalq yaşayış evlərini  əhalinin həyat tərzinə görə: oturaq əhaliyə məxsus daimi evlər, elatlara məxsus müvəqqəti evlər; inşaat texnikası və tikinti materiallarına görə: möhrə-kərpic evlər, qargı evlər, daş evlər, ağac evlər; dam örtüyünün formasına görə: piramidal-pilləli dam örtüklü evlər, yastı dam örtüklü evlər, balıqbeli dam örtüklü evlər, çatmadan örtüklü evlər; evlərin hündürlük baxımından:  batıq və ya qazma-qabartma evlər, yerüstü evlər; plan quruluşuna görə kəllayı, qoşa kəllayı, cərgəvi və dairəvi-oval  qruplara bölmək olar.Evlərin tikilməsində əhalinin istifadə etdiyi ənənəvi inşaat materialları daş, ağac, gil, kərpic, gəc, əhəng, kirəmit, qır, qarğı, qamış, çubuq, keçə və s. ibarət olmuşdur.XX əsrin əvvəllərinə qədər Azərbaycan kəndlərinin iqtisadi vəziyyətinin ağırlığı, mədəni səviyyəsinin aşağı olması bir sıra arxaiq ev tiplərinin son zamanlara qədər qalmasına imkan yaratmışdır.Kiçik Qafqaz, Gəncəbasar və Qərb bölgələrində adlandırdıqları  kimi qazma, yarımqazma və yaxud pəyə yaşayış evləri üstünlük təşkil edirdi. Ağcəbədi rayonunun Salman bəyli kənd ərazisində aparılmış arxeoloji qazıntılar zamanı e.ə 9-8 əsrlərə aid bir neçə Qazma evlər aşkar edilmişdir.Planda düzbucaqlı olan bu tip evlər onun sahibinin maddi vəziyyətindən asılı olaraq müxtəlif ölçülərdə tikilirdi. Dağlıq ərazilərində son zamanlara qədər qalmaqda olan qazma (pəyə) tipli evlərin inşa qaydası asan olduğundan onları hər kəs tikə bilirdi. Bunun üçün yamancın gündöyən səmtində kalafa qazılırdı. Kalafanın arxa və iki yan divarlıarı yamacın dik çapılmış torpaq divarından, açıq qalmış qabaq tərəfi ilə daş hörgüdən olur  və burada giriş yolu qoyulurdu.Düzənlik yerlərdə inşa edilən belə qazmalarda divarların dördüdə torpaqdan olurdu. Kalafa qazılıb başa çatdıqdan sonra qazmanın (pəyənin) daş örtüyü qurulurdu. Bunun üçün evin uzunu boyunca bir-birindən 1.5-1.7 m aralı dirəklər basdırılır. Üzərinə yoğun tir (kərən) atdıqdan sonra kalafa divarlarının üstünə “hərmə” (pasna) adlanan yastı ağaclar uzadılır. Hərmənin qoyulması dam örtüyünün ağırlığı altinda torpaq divarın uçulub-tökülməsinin qarşısını alırdı. Bir ucu hərmənin üzərinə qoyulan pərdilər vasitəsi ilə dam çardağı qurulur, üstünə carcı, avar döşədikdən sonra kalafanın içərisindəki torpaq dam örtüyünün üstünə atılıb möhkəm tapdalanırdı. Qazmaların içərisində ocaq , divar boyunca taxt olurdu, iç  divarları  bəzən ağac, daş və s. ilə bərkidilirdi.Tədricən inşaat materiallarının zənginləşdirilməsi nəticəsində qazma (pəyə) tipli yaşayış evləri yeni variantlarda inşa edilirdi. Beləki, dik çapılmış divarın qarşısında hərmə (pota) dirəkləri basdırılır, hərmə ağacları həmin dirəklərin üstünə qoyulurdu. Belə olduqda qazmanın davamlılığı artır, torpaq divara dam örtüyünün təzyiqi azalırdı. Digər formada isə divar boyu basdırılmış hərmə dirəklərinin arası çubuq və ya qarğı ilə hörülür, üzəri suvanırdı. Sonralar onu daş hörgüsü əvəz etmışdir.Sonralar ayrımlara məxsus pəyəbaşı qazma tipli yaşayış evi meydana cıxmışdı. Burada ümumi bir tavan altında həm yaşayış evi, həmdə mal-qara yerləşirdi. Yaşayış üçün nəzərdə tutulan otaqlar (“olacaq”) mal-qara saxlanılan yerdən (“pəyə”) bir-iki pillə (20-30 sm) hündürdə tikilirdi.Dünyanın bir çox xalqı qazmadan istifadə etmişdir. Şimali Amerika hindliləri və eskimolar indidə qazmadan ev kimi istifadə edirlər

Küp qəbir Misirdə (e.ə. IV-III minilliklərdə), Kiçik asiyada (e.ə. III-II minilliklərdə), Qafqazda, o cümlədən Dağıstanda, Azərbaycanda, Gürcüstanda e.ə. I minilliyin ortalarında yayılmış qəbir formalarından biridir. Küpdə dəfn etmə adəti Azərbaycanda 7-8 əsrlərə kimi davam etmişdir. Küp qəbirləri mədəniyyəti Kür və Araz çayları hövzəsində geniş yayılmışdır. Küp qəbir mədəniyyəti üçün əsasən qırmızı və ya boz rəngli iri küplərdə dəfn adəti xarakterikdir. Azərbaycanda küp qəbir mədəniyyətinə aid qəbirstanlıqlar Mingəçevir, Mil-Qarabağ, Şirvan, Naxçıvan və s. ərazilərdə aşkar edilmişdir. Ölülər bükülü vəziyyətdə sağ və ya sol böyrü üstdə, əsasən üfuqi şəkildə dəfn olunurdular. Qəbirlərdə müxtəlif saxsı qablar, bəzək əşyaları, silahlar, əmək alətləri və s. aşkar edilmişdir. Küp qəbirləri mədəniyyətinə mənsub əhali əkinçilik, maldarlıq, ovçuluq, balıqçılıq, sənətkarlıq və ticarətlə məşğul olmuşdurlar Karbəri

    Arxeoloji materiallardan  məlum olur ki, qədim insanlar çörək bişirmək üçün daş ocaqlardan geniş istifadə etmişlər. Daş ocaqlar iki formada olur. Birincisi 2-3 daşı yanaşı qopyub  onun üzərində ocaq qalayırlar. Sonra isə  odu təmizləyib qızmış daşın üstünə kündəni yapırlar. Kündəni çevirməklə çörək bişir.Daş ocağın ikinci forması isə karbəri adlanır. Bu çörəkbişirmə vasitəsindən dörd tərəfi böyük ölçülü yastı daşlardan  ocaq düzəltməklə istifadə edilirdi. Döşəməsi torpaqdan olan karbəri bir növ evciyə bənzəyirdi. Daşların torpağa qoyulan tərəfi azca qazılmış yerə basdırılaraq bir birinə söykənilmiş halda düzəldirdilər. Qədim dövrdə meydana gəlmiş Karbəridən XIX əsr və XX əsrin əvvəlinə qədər istifadə edilib. Karbərinin harada və necə meydana gəlməsi barədə məlumat yoxdu.

Taxılçılıq Dünyada əkilib becərilən ilk bitkilərdən olan buğda eramızdan əvvəl 8-7-ci minilliklərdə Qərbi Asiyada yetişdirilməyə başlandı. Daha sonra Cənubi Avropaya və Şimali Afrikaya, kəşflərdən sonra isə Avstraliyaya və Amerika gitələrinə də yayilir.Taxılçılıq dünyanın qədim təsərrüfat sahələrindən biridir. Hələ İraqda, Qədim Misirdə, Çində, Şərqi Avropada yaşayan xalqlar taxılçılıqla qədimdən məşğul olmuşdular. Zaqafqaziya və Orta Asiya ərazisində e.ə. 5-4-cü minilliklərdə taxıl əkilirdi.Azərbaycan ərazisində yabanı arpa və buğda, taxıl növlərinin mövcudluğu ta qədimdən burada əkib becərməyə şərait yaratmışdı. Şum alətlərinin sadədən mürəkkəbə doğru inkişafıdan, biçin və döyüm qaydaları, taxılın saxlanma məsələləri başqa sahələrində inkişafına zəmin yaratmışdır.Azərbaycan ən qədim əkinçilik ölkəsidir. Burada dənli bitkilərin, xüsusila buğda bitkisinin becərilməsi ilə dörd min il bundan əvvəl məşğul olmuşlar.Burada hələ neolit dövründə dəmyə əkinçilik əhalinin əsas məşğuliyyəti olmuşdur.Taxılçılığın qədim olduğunu arxeoloji qazıntılar zamanı tapılmış buğda dəni və un, daş kirkirə, buğda bitkisini becərmək üçün daş toxalar, vəllər və s.vasitələr sübut edir.Beləki, Kültəpədə ki qazıntılar zamanı 4.65 m dərinliyində buğda və arpa dəni tapılmışdır. Bundan başqa, yenə orada dən əzən və keramikalarda tapılmışdır ki, bunların tarixi e.ə. 3-cü minilliyə aiddir.1926-cı ildə Əsgəran qalası yaxınlığındakı Xocalı qəbirsanlığında bir dolça (su qabı) tapılmışdır: dolça e.ə. 2-ci minilliyə aiddir. Dolçanın qulpunda buğda və darı şəkillərindən ibarət relyev təsvir olunmuşdur.1940-cı ildə Xanlar rayonunda aparılan qazıntılar zamanı agac və daş vəllər tapılmışdır. Bu vəllər çaxmaq daşından ibarət olub, e.ə. 2-ci minilliyin sonuna aid edilir. Vəllərlə bir yerdə adam meydidə dəfn olunmuşdur. Güman etmək olar ki, bu adam əkinçi olmuşdur.C.M.Qazıyev və başqa tarixçilərdən ibarət olan ekspedisyanın üzvləri tərəfindən Mingəçevirdə aparılan qazıntılar zamanı tapılmış un və buğda dənəsi xüsusilə maraqlıdı. Bunlar eramızın birinci əsrinə aiddir. Toxumlar öz rəngini və formasını saxlamış, un isə azacıq rəngini dəyişmişdir. Buna bir tərəfdən yaxşı saxlama şəraiti, digər tərəfdən isə buğdanın yüksək keyfiyyətə malik olması ilə izah etmək olar.Əkinçiliyin inkişaf tarixi göstərir ki, Azərbaycanda iki dənli bitki: buğda və arpa daha çox becərilmişdir.Eramızdan təxminən III əsrdən etibarən Azərbaycanda feodalizmin yaranması və inkişafı ilə əlaqədar taxılçılıq inkişaf etmiş, məhsuldarlıq xeyli artmışdır. Eramızın II – VII əsrlərinə aid olan abidələrindən arpa, buğda, un və darı qalıqları aşkar edilmişdir. Eramızın VII əsrinə aid olan bir mənbədən Albaniya ərazisində çoxlu arpanın becərildiyi xəbər verilir.Antik müəlliflər Strabon, Herodot, Teofplast, Plini, Polibi və başqaları ən qədim zamanlardan bəri Azərbaycan ərazisində müxtəlif kənd təsərrüfatı bitkilərinin və o, cümlədən də buğdanın geniş miqyasda becərilməsi haqqında geniş məlumatlar verilmışdır. Deməli, azərbaycanda dənli bitkilərin inkişaf edilməsi üçün geniş və əlverişli imkanlar olmuşdur.Azərbaycanın Rusiyaya birləşdirilməsindən sonra kənd təsərrüfatında əsas aparıcı rolu yenədə taxılçılıq tuturdu. Taxılçılıq əhalinin başlıca məşğuliyyəti olmuşdur. XIX əsrin 30-50-ci illərində Qarabağ, Şirvan, Quba əyalətlərində çoxlu taxıl toplanmışdır. Beləki, 1830-1832-ci illərdə Şirvandan 2770770 pud, Qubadan 2392500 pud, Qarabağdan 209000 pud buğda məhsulu yığılmışdır. Azərbaycanda istesal olunan taxılı xarici bazarlarda həvəslə alırdılar. Sarı buğda sortu özünü yüksək keyfiyyətinə görə, dadına görə, artımına görə şöhrət qazanmışdır. Batumi və Poti limanları ilə Azərbaycan buğdası İtaliya, Yunanıstan, Fransay, Türkiyə, Hollandiya, Almaniya və digər ölkələrə aparılırdı. 1885-1887- ci illərdə Batumi və Potiya, oradan isə xarici bazarlara 11 milyon pud buğda və arpa aparılmışdır. 1901-ci ildə Cənubi Qafqazda istehsal edilmiş taxılın 35% Azərbaycanın payına düşürdü.Zəngin və çox əsirlik təcrübəyə malik olan Azərbaycan taxılçıları ildən ilə öz bilik və vərdişlərini artıraraq sabit məhsul almağa çalışırdılar. Hətta onlar ölkə və ümumdünya kənd təsərrüfatı sərgilərində cəsarətlə iştirak edərək mükafata layiq fəxri yerləridə tutublar. 1862-ci ildən Londonda təşkil edilən ümumdünya sərgisində Lənkəran qəzasının sakini Nəsirqulu Nəsurullah oğlu sərgiyə göndərdiyi buğda üçün medal ilə təltif olunmuşdur.1860, 1861,1862-ci illərdə Tiflisdə keçirilən sərgilərdə qazax sakinləri Abdulla Əlikənd oğlu və Rəhim Cəfər oğlunun sərgiyə göndərdikləri darıya görə mükafata layiq görülmüşdülər.1867-ci ildə Paris sərgisində Azərbaycan kənd təsərrüfatı məhsulları, o cümlədən taxıl nümunələri də nümayiş etdirilmişdi. Azərbaycan buğdası özünün yuksək keyfiyyəti ilə həmişə olduğu kimi indi də fərqlənir.Buğdanın 22 növü mövcuddur. Bunlardan ikisi geniş yayılmışdır: bərk və yumşaq.Yumşaq buğdanın 9 növü , bərk buğdanın 10 növü vardır. Bu buğda növlərı həm payızlıq həm də yazlıq becərilir.Buğda bitkisinin uzun müddət becərilməsi, seçilməsi son zamanlar həmdə hibritləşdirilməsi nəticəsində bir çox sortlar yaradılmışdır ki, bunlarda öz əjdadından və hazırda yabani halda bitən çox yaxın cinslərdən xeyli fərqlənir. Azərbaycanda kəndlilər əsrlər boyu buğdanın sortunu yaxşıllaşdırmaqla məşğul olmuşlar. Hər il kəndlilər sünbülün orta hissəsindən toxumlar secib ayırmışlar. Bu prosesə onlar “Başaq seçmə” yaxudda “axta buğda” adlandırmışlar.Hal-hazırda Azərbaycanın ayrı-ayrı rayonlarında becərilən çox qədim tarixi yerli bərk buğda sortundan olan Sarı buğda, Ağ buğda, Qara qılçıq və s. xalq seleksiyasının məhsuludur. Çox məhsuldar, yumşaq buğda sortundan olan Xırda buğda, Qırmızı buğda, Zərdə buğda və s. arpalardan isə Ağ arpa, Qara arpa və s. xalq seleksiyasının tərəfindən yaradılmışdır.Dənli bitkilərin seleksiya işinə yalnız 1925-ci ildə Gəncə şəhərində təşkil olunmuş seleksiya stansiyasında başlamışdır. Sonralar bu iş Azərbaycan Akademiyasının genetika və seleksiya bölməsinə köçürülmüşdür.Öz məhsuldar işinə görə Azərbaycan seleksiya stansiyası 1939, 1940, 1941, 1954- cü illərdə Moskvada Ümumittifaq Kənd Təsərrüfatı sərgisində iştirak etmiş, diplom və mükafatlar almışdır.Seleksiya nəticəsində əldə edilmiş məhsulun hər hektar sahədə məhsuldarlığın yerli sortlara nisbətən 10-15 sentner artıq olur. Beləki, 1964-cü ildə payızlıq dənli bitkilər əkinlilərinin 86% dan, yazliq əkinlilərinin isə 63.8% seleksion sortlar əkilmişdir. Respublikada dənli bitkilərin seleksion sortları surətlə çoxalmaqdadı. Taxıl həmçinin spirt, pivəbişirmə, qarışıq yem sənaye sahələri üçün əsas xammal bazasıdır.Kleykovenli yüksək 21-25% olan taxıl keyfuyyətli sayılır. Respublikanın düzən və dağətəyi rayonlarında bir qayda olaraq payızlıq bərk buğda əkilir. Əsasən Qaraqılçıq-2, Siraslan-23, Bərəkətli-93, Tərtər, Turan, Mirbəşir-50 sortlar payızlıq sayılır.Yumşaq sort buğdalara: Qiymətli-2/17, Əzəmətli-95, Əkinçi-84, Azəri və s. aiddir.

       Yumşaq buğda sortlarından çörək, bulka şirniyyatda, bərk buğda unundan isə makaron istehsalında istifadə edilir.Azərbaycan hökümətinin kənd təsərrüfatının inkişaf etdirilməsi ilə əlaqədar verdiyi iki fərmanı nəzərə salaq:
       - Birinci fərman Respublikada taxılçılığın və pambıqçılığın inkişaf etdirməsi üçün 6 iyun 1950-ci ildə Azərbaycan Nazirlər Soveti Mərkəzi Komitəsi tərəfindən verilmişdir. Bu fərmana əsasən Azərbaycan Elmi-Tədqiqat Əkinçilik İnstitutu yaradıldı.
      - Ikinci fərman isə 8 mart 1956-cı ildə kənd təsərrüfatı  ET müəssisəsinin işinin yaxşılaşdırılması ilə əlaqədar verilmişdir. Bu fərmana əsasən Azərbaycan ETƏİ  EA  nəzdindəki  Əİ  ilə birləşdirildi.
        Əkinçilik İnstitutunda taxıl və paxlalı bitkilərin, tütünün  70 sortu yaradılmışdır. Yaradılan bərk buğda, noxud, tütün növlərinin bəziləri öz keyfiyyətinə görə hətta dünya standarlarından da  üstündür. Bu sortlar 9 beynalxalq  11  ümumittifaq, 19 respublika sərgilərində qızıl və gümüş medal almışdır.Dünya alimləri qeyd edirdilərki, buğdanın potensial məhsuldarlığı 80-100 sentnerdir. Azərbaycanda  50-60 sentner məhsul vermə qabiliyyətinə malik olan sortlar mövcuddur. 2001-ci ildən başlayaraq azərbaycanda taxıl istehsalı yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoymuşdur. Ölkə tarixində  ilk dəfə olaraq taxıl istehsalı  iki milyon tona yüksəlmişdir. Bu göstərici XXI əsrin ən yüksək nəaliyyətlərindən hesab etmək olar.Qədim kənd təsərrüfatı bitkilərindən biridə qarğıdalıdır. Qardığalı Azərbaycanda başlıca olaraq yem bitkisi kimi yetişdiril. Respublikanın torpaq iqlim şəraiti qarğıdalı əkinlərindən bol silos kütləsi və dən götürmək üçün əlverişlidi.  Qarğıdalı yetişdirmək üçün Şəki-Zaqatala, Quba-Xaçmaz, Gəncə-Qazax zonasının dağətəyi rayonları perispektivlidir. Krosnadar-5, VİR-42, Sarı bərk Zaqatala sortu, Ağ Qusarçay və s. qarğıdalı sortları yetışdirilir.Neolit dövründən insanlar taxılın becərilməsi ilə yanaşı onun saxlanması qayğısınada qalmışlar. Əldə etdikləri məhsulu il boyu saxlamaq üçün sadə torpaq quyulardan daha çox istifadə etmişlər. Həmçinin taxılı iri küplərdə, kisələrdə, ağac godlarda, çuvallarda, kəndilərdə və hörmə çubuq anbarlarda saxlayardılar. Burada kəndi və çubuq hörmə anbarları nümayiş olunur.

Pambıqçılıq

   Pambıq ən qiymətli, sərfəli və perspektivli texniki bitkilərdən biri kimi dünyada şöhrət tapmışdır. Dünya toxuculuğuna sərv edilən xammalın 70-75%-ni pambıq təşkil edir. Bu qiymətli bitkidən 250-dən çox məhsul alınır. Hər bir ton pambıqdan orta hesabla 3000 m parca, 100-110 kq pambıq yağı, 200-250 kq jımıx, sabun, qliserin, yapışqan, kağız, barıt və s. məhsullar hazırlanır. Pambıqdan həm yanacaq həm də alaf kimi istifadə edilir.Pambığın ilk dəfə kimlər tərəfindən mədəni hala salınaraq becərilməsi müəyyən edilməmişdir. Lakin hələ eradan əvvəl Afrika və Ərəb ölkələrində, Hindistanda, Çin, İran, Meksika, Peru, Əfqənistan, Orta Asiya pambıq becərilməsi haqqda dəlillər vardır.Məlumata görə 3 min il əvvəl Hindistanda pambıq becərilmişdir. E.ə. V əsrdə yaşamış yunan tarixçisi Herodot yazırki, Hindistanda qəribə ağac var, onun çiçəyi meyvə deyil yun gətirir.Şərq ölkələrində olduğu kimi Azərbaycanda da pambıq çox qədim zamanlardan becərilmiş və ondan istifadə edilmişdir.Arxeoloji qazıntılar zamanı qədim Mingəçevirdən tapılmış və  V-VI əsrlərə aid edilən pambıq kələfləri, xüsusilə pambıq toxumlarının tapılması böyük elmi əhəmiyyət kəsb edir. Həminn toxumlar son zamanlara qədər becərilən bəzi pambıq növlərinin toxumları ilə yaxınlıq təşkil edir.Azərbaycanda pambığın hələ e.ə. VI-III əsrlərdən becərilməsi haqqında çoxlu məlumatlar vardır. Qədim  yazı abidələri sübut edir ki, pambıq bitkisi Azərbaycana İrandan gətirilib. Ona görə ki, I əsrin 80-cı illərinədək Azərbaycanda İran qozası becərilirdi. Sonralar Amerikadan upland növünə aid sortların toxumları gətirilib əkilirdi. Pambığı əl ilə yığıb ciyinlərində olan heybələrə və bellərinə bağlanmış önlüyə tökürdülər. Pambıq günün altında quruyurdu. Səpin üçün toxumu taxıl kimi səpirdilər. Çox vaxt suyun catmaması ucundan pambıq tarlaları yanıb məhv olurduPambıqçılıq X-XI əsrlərdə Azərbaycanda daha da inkişaf edir. X-XII əsrlərdə artıq Şamaxı və Gəncə iri toxuculuq mərkəzləri sayılırdı. XV əsrdə Şirvan Xanlığı öz pambıq parçalarına görə məhşurlaşır. Gəncə toxucu ustalarının hazırladıqları pambıq parçalar xarici bazarlarda yüksək qiymətləndirilirdi.XVII əsrdə pambıq məhsulu sənətkarlıq və ticarətdə çox mühüm rol oynayır. Şəhər və kənd əhalisi pambığın hesabına dolanırdı. Cənubi Qafqazda XIX əsrin 30-cu illərindən etibarən Azərbaycanda Misir və Brazilya pambıq növləri becərilməyə başlanır. Bu dövrlərdə Amerika pambıq növləri əkilsədə, Misir növü yerli şəraitə daha uyğun olduğu üçün geniş becərilirdi. Lakin bu gəlmə növlərlə bərabər yerli və Mazandaran növləri də müvəffəqiyyət qazanmışdir. Bu növə yerli əhali” Asiya quzası”-“ Qara quza” adı vermişlər.“Qara qoza” pambıq növünün telləri zərif olduğundan onun məhsuldarlığı aşağı olsa da  belə toxuculuqda çox yüksək qiymətləndirilirdi.XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərində Rusiyada istehsal olunan təkmilləşdirilmiş kənd təsərrüfatı alətlərinin Azərbaycanda istifadə edilməsi pambıqçılığın inkişafına böyük təsir göstərdi.
   Çin Cotton” 1897-ci ildə “pambıq təmizləyən maşın ilk dəfə Amerikadan  Azərbaycana gətirilir.Pambıq toxumundan pambıq liflərini çıxarmaq üçün istifadə olunan ”Cin - Cotton” maşınını   Eli Whitney 1793-cü ildə  ixtira etmişdi.Pambıq cininin ixtirası ABŞ-ın cənubunda pambıq istehsalında inqilaba səbəb oldu və bu ölkədə köləlik institutuna böyük təsir göstərdi. Pambıq cininin ixtirasından əvvəl pambıq yetişdirmək nəinki çox əmək tələb edirdi, həm də lifi pambıq toxumundan ayırmaq daha da əmək tələb edirdi. Yalnız ən böyük əkin sahələri pambığın maya dəyərini artırdı. Pambıq cininin ixtirası və istehsalı onu dəyişdirdi. Pambıq yetişdirmək və becərmək  Dərin Güneydə pambıq istehsalının artmasına böyük töhfə verən gəlirli və az əmək tələb edən pul məhsulu oldu. Bu da öz növbəsində qul və kölə sahiblərinin sayının artmasına və Güneydə  pambıq əsaslı kənd təsərrüfatı iqtisadiyyatının böyüməsinə səbəb oldu. Artıq 1912-ci ildə Azərbaycanda 150-yə yaxın pabıqtəmizləmə zavodu fəaliyyət göstərirdi. Bunlarla yanaşı təcrübə stansiyaları yaradılır, təcrübə tarlaları salınırdı və s. Pambıqtəmizləyən zavodlardan istehsal edilən mahlıc-pambıq-parca fabriklərinə, çiyid isə yağ hasil edən zavodlara aparılırdı.Birinci dünya müharibəsi illərində Azərbaycanda 100 min desyatindən çox pambıq sahəsi var idi. 1913-cü ildə pambıq məhsulu 65 min ton məhsuldarlıq isə hər  hektardan 6,2 sentnerə gədər idi.Pambıq əsrlər boyu toxuculuq sənəti üçün əsas xammal hesab edilmişdir.Hələ 1898-ci ildə H. Z. Tağıyev  tərəfindən ”Bakıda  H. Z. Tağıyevin  lifli cismlərin emalı üzrə Qafqaz səhmdar cəmiyyəti” yaradılır.1901-ci ilin əvvəlində cəmiyyət tərəfindən Bakının Zığ kəndində toxuculuq fabriki tikilib istifadəyə verildi. Bu, Qafqazda ilk və ən iri pambıq-parça toxuma müəssisəsi idi. Fabrikdə müntəzəm olaraq 1100 nəfərdən çox, 1912-ci ildə isə 1400 nəfərdən artıq fəhlə işləmişdir. O, çoxu xaricdən alınıb gətirilmiş müasir texniki avadanlıqla təchiz olunmuşdu. Fabrik, əslində, iri istehsal kompleksi idi. Burada 40 desyatin sahəsi olan bir ərazidə fəhlə və qulluqçuların yaşaması üçün qəsəbə salınmış, məktəb binası, şor suyu şirinləşdirici stansiya və elektrik stansiyası tikilmişdi. Fabrikin özünün ambulatoriyası, paroxodu və anbarları vardı. Fabrikin xammala olan ehtiyacını ödəmək üçün Tağıyevin qəzalarda geniş pambıq əkini sahələri və bir neçə pambıqtəmizləmə  zavodu vardı.Sovet Hakimiyyəti qurulandan sonra Azərbaycanda kənd təsərrüfatı və xüsusən də pambıqcılıq  geniş inkişafa başlayır. İlk illərdə respublikamızda becərilən pambıq sortlarını “zavod qarışıqlığı” adlanan toxumlar təşkil edirdi. Sonralar  yeni  “Kinq-Qarayazılı”  və  “Muğan-14” adlı sortlar əldə edilmişdir.1929-cu ildən  “Gəncə Seleksiya Təcrübə Stansiyası” təşkil edildikdən sonra pambıq üzrə ciddi seleksiya işi başlanmışdır. Azərbaycan ETPİ-nin seleksiyacıları İ.M.Vəliyev başda olmaqla  bir sıra tez yetişəm  yüksək məhsuldar sortlar əldə etmişlər: 1363, 2173, 2124, 2670  və s. 1956-cı ildə  2421 və  2421 V sortları, 1967-ci ildə  2833 adlı sortlar yaradılmışdır.1970-ci ildən son zamanlara qədər ərazimizdə ən çox əkilən 3038, Muğan-397, Muğan- 364, AzNixi- 26, AzNixi- 17 , Az Nixi- 55 və digər sortları pambıq tarlalarında əsas yer tutur.
      Pambıq sortlarını bir-birindən fərqləndirən cəhətlər bunlardır:

1) Vegetasiya dövrü 2) Məhsuldarlığı 3) Qozanın çəkisi 4) Lifinin uzunluğu

      Hal-hazırda Azərbaycanda pambıqçılıq yüksək səviyyədə inkişaf etdirilməkdədir.Bölmədə pambıqçılıq üzrə əmək qəhrəmanları Bəsti Məsim qızı Bağırova və Azərbaycanda ilk qadın mexanizatoru Sevil Həmzad qızı Qazıyevanın büstü qoyulmuşdu.
         Bəsti Bağırova-1906-cı ildə Goranboy rayonun “Bağcakurd” kəndində anadan olmuşdur. “Iki əllə pambıq yığımı” hərəkatının təşəbbüsçüsü, 2 dəfə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına (1947,1950) layiq görülmüşdür.1930-33-cü illərdə Azərbaycan SSR Qasım İsmayılov rayonu "Bağçakürd"(sonralar B.Bağırova adına) kolxozunun kolxozçusu, 1933-1950-ci illərdə həmin kolxozda manqa başçısı və 1953-62-ci illərdə sədri olmuşdur.AKP-nin  XXIII–XXV qurultaylarında Mərkəzi Komitə üzvü seçilmişdir. SSRİ Ali Sovetinin  (I-III çağırış),  Azərbaycan SSR  Ali Sovetinin (IV–V çağırış) deputatı,  Azərbaycan  SSR  Ali Soveti Rəyasət Heyətinin üzvü olmuşdur.  3 dəfə  Lenin ordeni,  Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni və medallarla, ÜİKTS-in  böyük  qızıl medalı ilə təltif edilmişdir.Bakı Ali Partiya Məktəbini bitirmişdir(1952-ci il).Bağçakürd  kəndinə  Bəsti Bağırovanın tunc büstü qoyulmuşdur. Bakıda  Fəxri Xiyabanda  dəfn  edilmişdir(1962-ci il).
     Sevil Qaziyeva -1940-cı ildə Zaqatala rayonunun Aşağı Tala kəndində anadan olub. Azərbaycanda ilk qadın mexanizatorlardan olub, 1963-cü ildə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülüb. “Qadınlar sükan arxasına” hərakatının təşəbbüsçüsüdür. Sevil 1958-ci ildə sənədlərini Bakıdakı 5 nömrəli sənət məktəbinə  verir. Burada mütərrib peşəsinin sirlərini öyrənir.Təhsilini artıraraq 1962-ci ildə  Azərbaycan  Kənd  Təsərrüfatı İnstitutunun  mexanizasiya  fakültəsinə  daxil olan  Sevil Qazıyeva  işləyə-işləyə  həm də qiyabi təhsil alır. 1962-ci ildə  onu  Azərbaycan  LKGİ-nin  XXIII qurultayına nümayəndə seçirlər. Qısa müddət ərzində Azərbaycanın adlı-sanlı pambıqçılarından  birinə  çevrilən  Sevil Qazıyeva 1962-ci ildə öz maşını ilə 190 ton pambıq yığır. Sevilin başçılıq  etdiyi  briqada həmin il hər hektardan 30 sentner pambıq  götürdüyü  üçün onu "Qırmızı Əmək Bayrağı" ordeni ilə təltif edirlər.Sevil Qazıyeva 1963-cü ildə Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı seçilir. Deputat seçilməsi Sevilin qayğılarını daha da artırır. O, eyni vaxtda həm başçılıq etdiyi briqadanın işlərinə nəzarət edir, həm də seçicilərinin problemləri ilə məşğul olur. Tələbə-deputat boş vaxtlarında isə imtahanlara hazırlaşır. Bütün imtahanlardan əla qiymətlər aldığı üçün müəllimləri onu əyani  şöbənin tələbələrinə  nümunə göstərirmişlər.Sevil traktorçu, pambıqyığan kombaynın mexanik-sürücüsü, Mil düzündəki sovxozlardan birinin traktorçular briqadiri işləmişdir. Onun çağırışı ilə, 600-nəfərdən çox qız mexanizator peşəsini seçmişdir.Sevil Qazıyeva (1963-cü il)  gənc yaşlarında, faciəli surətdə həlak olmuşdur. Onun işlədiyi  traktor  yanmış  və  o, öz həyatı bahasına sahəni yanğından  xilas etmişdir. Ölümündən sonra "Sosialist Əməyi Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür. Beyləqan şəhərində xatirə muzeyi fəaliyyət göstərir

Meyvəçilik

    Azərbaycanda meyvəçiliyin qədim tarixi vardır.  Zəngin təbiətə müxtəlif və rəngarəng iqlimə, torpaq örtüyünə malik olduğuna görə Azərbaycanda tarixən müxtəlif növ meyvə ağaclarının yetişməsinə səbəb olmuşdur. Bu ərazidə təbii halda bitən alma, armud, heyva, əzgil, gavalı, zoğal, nar, əncir, tut, moruq, çiyələk və başqa cırmeyvə və giləmeyvə bitkilərinə rast gəlirik. Azərbaycan meşələrinin özünün bol cır meyvəsi olmuş və əhali bu meyvələrdən geniş istifadə etmişdir.Zaman keçdikcə yabanı meyvələrdən mədəni meyvə yetişdirməyə başlamişlar. Bunun üçün hər cür şərait olmuşdur.Arxeoloji qazıntılar zamanı əksər bölgələrimizdə müxtəlif meyvə çəyirdəklərinin tapılması meyvəçiliyin qədim tarixindən xəbər verir. Məsələn, Xanlar rayonunda e.ə. II minilliyin  tunc dövrünə aid sərdabədə şaftalı çəyirdəyi aşkar edilmişdir. Buda meyvəçiliyin bu ərazidə geniş yayıldığından xəbər verir. Qədim Mingəçevirdə e.ə. VIII-III əsrlərə aid abidələrdən nar, şaftalı və başqa meyvə qabıqlarının tapılması xüsusilə qiymətlidir. E.ə. IX əsrində də Azərbaycanın üzüm, əncir, alma, armud, nar, zoğal, şabalıd və qurudulmuş meyvəsi bütün Yaxın Şərq ölkələrində məhşur idi. Əkinçi əhali bol bağçılıq məhsulu götürərək təkcə öz təlabatını deyil,  onun ixracı ilə də məşğul olmuşdur.Qəbələdə arxeoloji qazıntılar zamanı  e.ə. XIII-VIII əsrlərinə aid mədəni təbəqələrdən qoz, fındıq, nar, ərik, alma, armud, xurma və s. meyvə qalıqları əldə edilmişdir. XVII əsrdə səyyahlar Naxçıvanda bir bağda 26 növ armudun olduğundan xəbər verirdilər.Etnoqrafik materiallar XIX əsrdə meyvəçiliyin Azərbaycanda əksər qəzalarında inkişaf etdiyini göstərir. Quba, Şamaxı, Göyçay, Şəki, Naxçıvan qəzaları meyvəçiliyin əsas mərkəzləri hesab edilirdi. Hətta meyvə olmayan yerlərdə taxıl, düyü, süd məhsulları ilə mübadilə edilirdi. XIX əsrin sonlarında dəmir yollarının çəkılışı ilə əlaqədar olaraq Azərbaycan meyvəsi Ümumrusiya bazarına daha çox çıxarılırdı. Təkcə 1901-ci ildə Xaçmaz stasiyasından Rusiyaya 500 min pud armud və alma ixrac edilmişdi. Meyvə bağlarından hər il Həştərxana və Nijni –Novqoroda 12 min pud armud qaxı, 80 min puda qədər alma qaxı, 30 min puda qədər qoz və 12 min puda qədər turşu ixrac edilirdi.Abşeronun sarı ənciri, Naxçıvanın sin armudu, əndiryani armudu, əbutalibi əriyi, peyvəst əriyi, kəhat heyvası, Ordubadın salami, zəfəranı, alanayı, nazlı, gərəlli, qışlıq şaftalı növləri, Qubanın cırhacı, qəndilsinab alması, Şəki-Zaqatalanın ağagörməz, vələçin, yay gülabı və s. armudu xalq seleksiyasının uzun illər boyu yaratdığı meyvə növləri şöhrət qazanmışdı. Azərbaycan topağının bu ləziz meyvələri bir sıra sərgilərdə nümayiş etdirilmiş və yüksək qiymətləndirilmişdir. Əbutalibi əriyi 1898-ci ildə Koliforniyada təşkil edilmiş ümumdünya meyvəçilik sərgisində birinci yerə layiq görülmüşdür.1882-ci il ümumrusiya sərgisində şairə Xurşudbanu  Natəvan bir çox kənd təsərrüfatı məhsulları ilə bərabər qurudulmuş zoğal, tut, nar, alça və s. kimi meyvə məhsullarınıda nümayiş etdirmişdir.1896-cı ildə Mərdəkanda, 1898-ci ildə isə Qubada bağçılıq məktəblərinin açılması, qısa müddətli kursların təşkili Azərbaycan bağbanlarının Ümumrusiya kənd təsərrüfatı sərgilərində iştirakı və bu tədbirlər bağçılığın inkişafına öz təsirini göstərdi.
       Alma-Azərbaycan bağçılıq təsərrüfatında alma bağları mühüm yer tuturdu. Almanın 300-ə yaxın növü vardır. Alma qızılgülçıçəklər fəsiləsinə aid bitkidir. Tərkibində 5-24% şəkər, 1.3% üzvü turşular, B və C vitaminləri, Fe duzları vardır. Alma böyük müalicəvi əhəmiyyətə malikdir. Almadan cem, şirə povidla, pure və s. məhsullar hazırlayırlar. Ürək zəifliyi, qanazlığı , mədə bağırsaq xəstəliklərində, vitamin azlığında, müalicəvi əhəmiyyətə malikdir. Alma növləri “Yay alması” və “Qış alması” adı ilə tanınır. Alma sortları bunlardır: Qızıl Əhmədi, Cırhacı, Sarıturş, Qırmızı Miski, Zəfəranı, Rəcəbi, Nəsimi, Smerenko və s.
      Armud-Azərbaycanda armudunda 250-yə yaxın növü vardır. Armud qızılgülçıçəklər fəsiləsindəndi. Armudun tərkibində 12% şəkər, 42% pektin maddələri, 25% üzvi turşular, C və B1 vitaminləri vardır. Xalq təbabətində armudun yarpaqlarından dəmləmə hazırlayıb böyrəklərdəki daşa, ürək ağrılarına, ürək döyüntülərinə qarşı istifadə edirdilər. Abbasbəyi, Cırnadırı, Padar, Lətifə, Nazarmudu, Gülşən, Hacı Mehdi, Siniarmudu, nararmudu, Əhmədqazı, şəkəri, və s. payız və qış armudlarının yerli növləridir.
      HeyvaAzərbaycanda  yetişdirilən heyvanın ən yaxşı növləri Şirvan bölgəsindədi. Heyva- qızılgülçiçəklər fəsiləsinə aiddir. Tərkibində 4-5% şəkər, 2% üzvi turşular, karotin, C vitaminləri, aşı maddələri, efir yağı, dəmir duzları, piyli yağ, zülal vardır. Şirvanın ləkçıplaq, Qaraman, Ləki kəndləri heyva növlərinin əsas məskənidir. Həmçinin çardam, pensər, qara heyva, armudu heyva, Ordubad və vələçin adlı heyva növləri yayılmışdı.
      Nar-Qiymətli meyvə növlərindən biri olan nar, cır halda Kür, Alazan və Əyriçay sahillərində, Şirvanda Boz dağın ətəklərində və Lənkəranda bitir. Nar-Rumcacial fəsiləsindəndir. Narın elmi adı “ Pumka qranitum”dur. Latın sözüdür. “Pumka”- tünd qırmızı, “qranatus” isə “dənə” deməkdir. Onun qiymətli sortları e.ə. Yunanistanın Karfogen vilayətində yetişdirilirdi. Eramızdan 1500 il əvvəl qabığından Çin təbibləri qurd əleyhinə dərman vasitəsi kimi istifadə edirdilər.Azərbaycanda narın 50-dən çox növü olmuşdurki, bunlardan da Mürsəli, Gülöyşə, Şelli mələsi, Şahnaz, ağşirin, qırmızıqabıq, nazikqabıq, zibeydə və s. geniş yayılmışdır. Nardan nar şirəsi , narşərab, mürəbbə, şərab, sirkə, və s. hazırlayırlar. Cır turş nar şəkər xəstəliyinə xeyirdi. Həzmetməni yaxşılaşdırır, hərarəti aşağı salır və ödü təmizləyir.
      Fındıq-Azərbaycanın  Şəki-Zaqatala, Quba, Lənkəran bölgələrində qədim zamanlardan fındıq becərilmişdir. Bağlarda yerli fındıq növlərindən ata-baba, əşrəfi, yağlı fındıq və Gəncə fındığı daha çox becərilir. Fındıq – toz ağacı (Betulaceal) fəsiləsindən olan bitkidir. Tərkibində 70% piyli yağ, 96% Şəkər, dəmir duzları, zülal B1, B5, B12, C və D vitaminləri, qabığında boyayıcı və aşı maddələr var. Fındıqda olan kalori ətdən və çörəkdən üstündür. 100-ə yaxın sortu var. Bir çox xəstəliklərə xeyirlidir. Fındığı balla qatıb yeyəndə öskürəyə xeyirlidi. Oduncağından mebel, oduncaq qırıntılarından isə şərabın təmizlənməsində istifadə olunur. 
      Badam-Abşeron bağlarında acı və şirin badam geniş yayılmışdır.Badam- qızılgülçıçəklər ( Ro saceac) fəsiləsindəndir. Badam toxumalarından 50-60 piyli yağ, B12 vitamin K, Ca, Mg duzları var. Vətəni Kiçik Asiyadır. Hələ çox qədimdən Gəncə, Şəki, Şirvan, Abşeron ərazilərində becərilir. Vonparel, Sovetski, kağız badam, yumşaq qabıq, daş badam və s. sortları vardır. Badam yağı ən qiymətli bitki yağı hesab olunur. Ondan tibbdə, kosmetologiyada geniş istifadə olunur. Acı badəm yağə böyrəklərdəki qumları təmizləyir. Badam yağı və südü mədə və vərəm xəstəliklərin müalicəsində qüvvətləndirici kimi istifadə olunur.
       Limon- subtropik bitkidir. Azərbaycanda əsasən Lənkəran zonasında geniş yayılmışdır. Limonun qabığındakı 0.6% xoş ətirli efir yağı alınırki,  ondanda ən çox ətriyyat sənayesində ətir və odekalonların hazırlanmasında istifadə olunur. Limon meyvəsinin şirəsindən 8-9% limon turşusu C, B , B2, R  vitaminləri vardır. Limonlu çayın içilməsində böyük müalicəvi əhəmiyyətə malikdir. Limon suyu tempraturu salır, yüksək təzyiqi normallaşdırır, qabığı və tumu yeyildikdə zəhərlənməninin qarşısını alır. Sortları: Novoqruzinski, Meyr, Lesbon və s.
 

Heyvandarlıq

      Maldarlıq təsərrüfatının meydana çıxması və inkişafı daha çox qədim şərq ölkələrinin adı ilə bağlıdır. Azərbaycanın da Qafqazla birlikdə bu inkişafda öz yeri vardır. Qafqaz maldarlığın yaranmasının ilk vətənlərindən biridir. Azərbaycanda heyvandarlığın iri buynuzlu mal-qara, qoyunçuluq, dəvəçilik, atçılıq və s. sahələri inkişaf etmişdir.Azərbaycanda əhalinin tunc dövründən, yəni e.ə. III minillikdə maldarlıqla məşğul olmaları haqqında Kür-Araz arxeoloji mədəniyyətinə aid abidə də Novxanıda, Kültəpədə və Qazax rayonu ərazisindəki Babadərviş yaşayış yerlərindən tapılan dəlillər (sümük qalıqları) sübut etmişdir. E.ə . I minillikdən eramızın III əsrlərinə qədərki dövrə aid  bir sıra arxeoloji abidələrdən tapılan xırdabuynuzlu heyvan skeleti, onların abidələr üzərində təsviri qoyunçuluğun dövrünə görə böyük əhəmiyyətə malikdir.
    Qoyunçuluq-Qoyunçuluğun beşiyi sayılan  Azərbaycanda onlarla qoyun cinsləri birləşmişdir. Bu cinslərin əksəriyyəti tarixən yaranmış və inkişaf etmişdir.Yetişdirilmiş qoyun cinsləri əsasən yağlı, quyruqlu olub, ətlik, südlük, yunluq və satış üçün istifadə olunurdu. Bu cinslər xarici görünüşü, yunun keyfiyyəti, südü, çəkisi  və başqa nişanələrinə görə bir-birindən fərqlənirdi.Arxeoloji qazıntılar zamanı müəyyən edilmişdirki, qədim qoyun cinsləri müasir yerli Azərbaycan  cinsləri ilə çox yaxınlıq təşkil edir. Lakin bunların arasında fərqlərdə vardır. Misal üçün Qədim Mingəçevir qoyun və keçiləri Azərbaycanın müasir qoyun və keçilərinə nisbətən gödəkayaqlı, iribədənli və çəkisi etibarı ilə ağır olmuşdur.Azərbaycanda şöhrət tapan, qədim və geniş yayılmış cinslər : Qarabağ, Şirvan, Bozax,  Mazıx, Balbas, Merinos, Ləzgi, Herik qoyunlarıdır.Qeyd edək ki, qarabağ cinsi bozax, Şirvan və başqa yerli qoyun cinslərin formalaşmasında ana cinsi rolunu oynamışdır.Qərbi Azərbaycanda, qismən Şərqi Gürcüstanda yayılan bozax qoyunu vaxtilə Gəncə və Qazax qəzalarında daha çox intişar tapan qoyun  cinsi ətlik, südlük, yunluq və satış üçün bəslənmişdir. Naxçıvanda geniş yayılan  balbas qoyunu ən iri qoyun hesab edilir. Balbas qoyunları boyca hündür caydaq olurlar. Rəngi ağ, başında və bəzən ayağında qara ləkələr olur. Bu ləkələr onun görkəminin yaraşığını dahada artırır.Balbas qoyunları buynuzsuz, yun keyfiyyətli və südü yağlı olur. Qoyunların çəkisi 50kq qədər, qoçlarınki isə 65 kq-dan artıq olur. Quyruğu 16-20 kq qədər olan bu qoyunların yunuda 3-4 kq qədər olur. Balbas qoyunun yunu toxuculuqda yüksək qiymətləndirilir. 125-135 kq qədər süd verən bu qoyun cinsi  XIX əsr və XX əsrin əvvəllərində  geniş yayılmışdır.Dünyada ən qədim qoyun cinslərindən biri sayılan merinos qoyunudur. XIX əsrin 40-cı illərində Azərbaycana Rusiyyanın Tavrida quberniyasından gətirilmişdir. Merinos qoyunu təkcə ətlik deyil, həmdə yüksək keyfiyyətli çox zərif yununun olması ilə istifadə edilmişdır.  Merinos qoyunundan 4-6 kq, 7-10 kq qədər nazik və uzun yun qirxilir. Bu cinsin çəkisi 50 kq , erkəklərinki isə 75-90kq qədər olur.  Xüsusilə Gədəbəy və Şəmkirdə yetişdirilir.XIX əsr XX əsrin əvəllərində Cənubi Qafqaz qoyunçuluq təsərrüfatında Azərbaycan birinci yeri tuturdu. Azərbaycan üzrə Yelizavetpol quberniyasında 1.5-2.5 milyon baş qoyun olduğu qeyd edilir. Azərbaycanın bir sira qəzalarında xırdabuynuzlu heyvanların sayı müxtəlıf olmuşdur. Məsələn 1843-1851-ci illərdə Quba qəzasında 159.419 və 147.296 baş, Bakı qəzasında 50841 və 27125 baş, Şamaxıda 133.201 baş, Şəki qəzasında 18500və 32620 baş, Şuşa qəzasında79114 və 307.562 baş, Lənkəran qəzasında 35842 və 60.000 baş xırdabuynuzlu heyvan olmuşdur. Naxçıvan qəzasında isə  1844-cü ildə 34616  baş, 1849-cu ildə 42668 baş olmuşdu. Əgər 1913-cü ildə  Bakı quberniyasında  903.534 baş qoyun var idisə,  həmin ildə Yelzavetpolda isə 1.262.780 baş qoyun var idi. Əlverişlı şərait və xüsusi bəsləmə nəticəsində hər 100 qoyundan 110 və ya 120 baş bala almaq olur. Ona görədə xalq qoyunçuluq təsərrüfatına xüsusi diqqət ayırmış və onu inkişaf etdirməyə çalışmışdır.Azərbaycanda qaramalın tarixi qoyunçuluğun tarixi qədər qədimdir.  Neolit dövründən yerli əhali tərəfindən qaramalın ətindən, südündən, gönundən və qisməndə sümüyündən geniş istifadə edilmişdir.
    Qaramal-Kür-Araz mədəniyyəti dövründə qaramaldan həmdə qoşqu qüvvəsi kimi geniş istifadə edilmişdir. Öküzdən yerin şumlanması, dənin döyülməsi və məhsulun daşınmasında istifadə edilmişdir.Aşkar edilən maddi-mədəniyyət nümunələri və külli miqdarda sümük qalıqlarından aydın olurki, antik  dövr və ilk əsrlərdə qaramal durmadan inkişaf etmiş və sayca xeyli artmişdır.Azərbaycanda qaramal cinsi sayca o qədər də çox deyildir. Bu ərazidə iki cins daha geniş yayılmışdır. Kiçik Qafqaz və Böyük Qafqaz cinslərinin tarixi minillikdən xəbər verir. Hər iki cins əsrlər boyu yerli əhalinin ən çox bəsləyib yetişdirdiyi heyvanlar olmuşdur.Qədim Mingəcevirdən eramızın ilk əsrlərinə aid abıdələrdən tapılan sümük qalıqlarına əsaslanaraq N.J.Burçaq- Abramoviçin fikrincə “ İri buynuzlu heyvan sümükləri iki cinsə mənsub olub, biri kiçik digəri isə ortaboyludur. Nisbətən uca boylu olanın sümükləri müasir Kiçik Qafqaz cinsindən seçilmir. Kiçik boylu sümüklər isə müasir Böyük Qafqaz dağ cinsinə yaxın olsada boyca ondan bir qədər kiçikdir.”Kiçik Qafqaz cinsi əsasən Kür çayının sağ sahilində başlayaraq, Kiçik Qafqaz dağlarını əhatə etmişdir. Bu cinslər əsasən qızılı rəngdə olur. Lakin azda olsa onun qara, boz və sarı rəngli cinslərinə təsadüf edilir. Böyük Qafqaz cinsi isə əksərən qara rəngdə olub, ən çox Böyük Qafqaz yayılmışdır. Bu cinslərin orta çəkisi 300-350 kq qədərdir. Onların südü yararlı olsada nisbətən az idi. Bu əsas cinslərdən başqa,  bəzi gəlmə cinslərdə olmuşdur. Yevizaletpol, Şuşa, Nuxa  qəzasında az miqdarda cins inəklərə - Rusiyyanın cənubundan gətirilmiş çərkəz, boz, qırmızı və Don cinslərinə rast gəlmək olurdu.XIX əsrin 60-ci illərində Azərbaycandan Avropaya yun, Rusiyyaya, İrana isə dəri xəz aparılırdı. Hələ XIX əsrin 30-cu illərindəki məlumata görə Bakı əyalətində 20 min , Talış əyalətində 36 min, Yelizavetpol dairəsində 45 min, Quba əyalətində 110 min baş iribuynuzlu heyvan olmuşdur. Lakin əsrin son illərinə dair məlumata əsasən Bakı quberniyasında 237.588 baş, Yelizavetpol quberniyasında isə 366.028 başa qədər qaramal olmuşdur. Qaramal əvvəlki illərə nisbətən müqayisə edilməz dərəcədə inkişaf edərək 1913-cü ildə Bakı quberniyası üzrə 618.253 baş, Yelizavetpol quberniyasında isə 805.338 baş qaramalın sayı artmışdır.Qaramalın yaş xüsusiyyətlərinə görə xalq arasında adları vardır. İnək doğanda balasına balaq, altı aylığa qədər buzov, 6 aydan bir ilə qədər olanda dana və s. adlanır. Heyvan orqanizminin quruluşu, onu həyat fəaliyyətindən, heyvan xəstəlıklərinin səbəbləri, əlamətləri, profilaktikası və müalicəsindən bəhs edən kompleksdir. Baytarlığın əsası heyvanların insan tərəfindən əhəlləşdirməyə başladığı dövrdən qoyulmuşdur. Eramızdan 4000 il əvvəl misirlilərdə baytarlar olmuşdur. 
       Azərbaycanda baytarlığın tarixi atçılığın inkişafı ilə bağlıdır.  Ərəb məxəzlərinin məlumatına görə VII-X əsrlərdə Azərbaycanda xalq arasında baytar, əttar, sınıqçı və nalbəndlər olmuşdur. Onların təcrübəsindən hətta başqa xalqlarda istifadə etmişdir.Azərbaycan Respublika Əlyazmalar İnstitutunda 18-ci əsrin ortalarında yazılımış “Fərəsnamə” və “Risaleyi-baytariyyə” adlı iki əlyazması var. Bu əsərlərdə atın anotomiyası bir sıra at xəstəliyi və müalicəsindən və s. məsələlərdən danışılır.Azərbaycanda ilk dəfə  1946-cı ildə M.Q.Qəniyev və İ.R.Mirzəzadə qaramal və xüsusilə camış pasterellyozuna qarşı vaksin almışlar. Alimlərin baytarlıq sahəsində bir sıra tədqiqatları Dövlət Mükafatına layiq görülmüşdür. 1958-ci ildə  Azərbaycan ETB-i yaradıldı. Kənd təsərrüfatı heyvanları aşağıdakı xəstəlillərə tutulur: davaq, qarayara, quduzluq, pasterilloz, brusellyoz, vərəm və s.

Arıçılıq

    Azərbaycanın mülayim iqlimi, zəngin bitki aləmi burada arıçılığın meydana gəlməsi və inkişafı üçün zəmin yaratmışdı.Quba- Xaçmaz, Şəki-Zaqatala, Lənkəran-Astara, Şirvan bölgələri, qarabağ, Naxçıvanvə Kəlbəcər arıçılığın qədim mərkəzləridir.Zəngin floraya malik respublikamızda 600-dən artıq çox ballı bitki növü olduğu müəyyən edilmişdir.Arıçılıq öz inkişaf prosesində bal və mum toplanması, həmçinin çöl arı ovundan başlayaraq, meşə arıçılığı və ev arıçılığına qədər üç mərhələ keçirmişdir.Etnoqrafik materiallardan aydın olur ki, meşələrdə ağac koğuşlarında, qayalarda, mağaralarda çoxlu arı olmuşdu. Yerli əhali tərəfindən çöl arılarını ovlamaq üçün əlçatmaz qayalarda xüsusi yerlərdə boş pətəklər qoyulurdu. Arıları cəlb etmək üçün bu pətəklərə içəri tərəfdən ətirli ot və çiçəklərdən hazırlanmış xüsusi məlhəm sürtürdülər. Beçəni ovlayan adam onun tam sahibi hesab olunurdu.Kəndli meşədə arıların məskən saldığı ağac koğuşlarından tək başına istifadə etmək hüququna malik olurdu. Aşkar etdikləri koğuşları işarə ilə nişan qoyurdular. Heç kəs bu arını zəbt etməyə curət etməzdi. Beləki əqidəyə görə arı “müqəddəsdir”, onu ogurlamaq olmaz, əks təqdirdə o qırılar.Zaman keçdikcə əhalinin arı məhsullarına təlabatının artması süni (ev) pətəklərinin yaranmasına səbəb olmuşdur.Azərbaycanında ev arıçılığı yerli əhaliyə hələ e.ə. I minillikdən məlum idi. Bunu Qazax rayonunda Sarıtəpə adlı yaşayış yerindən tapılmışqabın içərisindən sarı rəngli məhlul- balın aşkar ediloməsi təsdiq edmişdi.Həmçinin e.ə. III-II minilliklərdəarı mumundan sənətkarlığda geniş istifadə edilmişdi. Mum qəliblər vasitəsilə insan və heyvan fiqurları, şəbəkəli xəncər başları, bəzək şeyləri, möhürlər və s. düzəldilirdi.Azərbaycanda mənşəcə arıçılıqla bağlı coğrafi adlar, ( Ballıqaya, Balçılı, Arıtəpə, Arıqaya, Arıxana, Arıdamı, Arıqiran və s.) olması da bu ərazidə arıçılığın qədimliyini sübut edir.Orta əsrlərdə Azərbaycanda olmuş səyyahlar burada “yüksək keyfiyyətli yerli baldan geniş istifadə edilməsi, ondan müxtəlif növ şirniyyat məhsulları hazırlanması barədə məlumat verilir.XIX əsrin əvvəllərində Cənubi Qafqazda ən böyük arıçılıq təsərrüfatı hesab olunan quba qəzasında 15000arı ailəsi vardı. Bu dövrdə Gəncə qəzasında 3000-dən çox, Ordubad qəzasında 3500, Şirvanda 3000 arı pətəyi mövcud idi.Balın bir hissəsi xaricə (Türkiyəyə, İrana) mum isə Rusiyaya göndərilirdi.Mənbələrdən aydın olurki, Azərbaycan balı Praqada, Parisdə böyük şöhrət qazanıb. Hər il Tiflis bazarlarında minlərlə pud bal və mum satılırdı. Bu keyfiyyətli, ətirli balı Azərbaycanda geniş yayılmış Qabaqtəpə arısından alırdılar. Bu arının xarici görünüşü, bioloji xüsusiyyətlərinə boz dağ Qafqaz arısı ilə eynidir. Bu arılar meşəli dağların üst zonalarında və yüksək dağ çəmənliklərində məskən salırlar. Onlar daha həssas və uzağa uçandılar. Buna görədə çox məhsuldardılar.Digər arı cinsləri ilə müqayisədə Qabaqtəpə arıları 52kq, İtaliya arıları 41kq, Şimal arıları isə 19kq bal verir.Qabaqtəpə arısı haqlı olaraq mütəxəsisslər arasında “qızıl arı” adlanır. Qabaqtəpə arısı Rusiyyanın şimalına, habelə Avropaya, Amerikaya aparılırdı. Arıçılıqda məhsuldarlığına görə 2 bal arı cinsi daha məhsuldardir:
  Boz Qafqaz cinsi-Qabaqtəpə arısı
  Sarı Qafqaz cinsi.
  Azərbaycan ərazisində yayılmış Sarı İran və ya Lənkəran arısı Mələz, İtalya arılarıda qədim arı cinsinə mənsubdur.Bu  arılar da məhsuldarlığına görə demək olarki, boz arılardan geri qalmır. Arı 1kq bal yığmaq üçün milyonlarla çıçəkdən şirə sorur. Minlərlə km məsafə qət edir. Çəkildiyi bitkilərdən asılı olaraq arı balının müxtəlif növləri var. Bunlar cökə, balı, akasiya, günəbaxan, pambıq, çiçək, gəzəngi balı və s. balın yetişməsi müddəti (şan möhürlənədək) 16-23 gün davam edir. Azərbaycanda müxtəlif keyfiyyətli və dadlı, ağ, sarı, qırmızımtıl rəngli ətirli bal əldə edilir. Xüsusilə dağ balı keyfiyyətli sayılır.Arı məhsullarına bal, mum, vərəmum, arı zəhəri, arı südü, güləm daxildir. Bu məhsullardan tibdə, kosmetologiyada, yeyinti sənayesində və digər sahələrdə geniş istifadə olunur.Təcrübəli arıçılar arıların bəzi hərəkətlərinə görə havanın necə olacağını müəyyən edirdilər. Əgər hava buludlu olan zaman arılar yuvasından gizlənməyərək, şirə toplamağa  gedərsə yağış olmayacaq, yaxud səhər tezdən arılar pətəkdən çıxmayaraq içəridə vızıldayırsa onda yağış yağacaqdır.Qarşımızda arıçılıqda istifadə olunan alətlərdir. Bu çərçivəli arı pətəyidir. Müasir pətəklərdə arıcı balı rahatliqla ayıra bilir onlara nəzarət edir və onları öz müdaxiləsi ilə həyacanlandırmır. Bu pətək bir və ya 2 korpuslu 12 çərçivəli olur. Arıların saxlanması, onlarla qulluq edilməsi pətək növlərindən çox asılıdır. Etnoqrafik materiallardan aydın olurki, Azərbaycanda ta qədimdən qod, səbət, təknə, ağac qabığından hazırlanmış pətəklərdən istifadə olunurmuş. 
    God-pətəyin ilk forması  hesab edilir. Godu, əsasən qoz, cökə, fıstıq ağaclarından hazırlayırdılar. Ayrı-ayrı zonalarda isə bəzi yerli ağac növlərindən (məs: Lənkəranda qızıl ağac, palıd) də istifadə edilirdi.Godu düzəltmək üçün diametri 50-70sm olan ağac gövdəsini içərisi silindir şəklində oyulur, sonra hər iki başdan taxta ilə bağlanır. Bu qapaqlar pətəyə taxta payaçıqları bərkidilir. Pətəyin yuxarı hissəsində onları saxlamaqdan ötəri dayacıqlar düzəldilirdi.  Arıçılar pətəkləri odun parçası və yaxud yastı daşın üzərinə qoyur, yağış, qar düşməsin deyə onların üstünü ağac qabığı və ya samanla örtürdülər.  Arıların qədim yaşayış məskəni sayılan godun Azərbaycanda iki forması xarakterikdi: dik god, yatıq god. Xanlar - Daşkəsən bölgəsində, Qazax, Qarabağ, Naxçıvan, Kəlbəcər, Gədəbəy və Laçında godun dik forması yayılmışdır. Azərbaycan  Lənkəran –Astara bölgəsində arıçılar yatıq goddan istifadə etmişlər. 
    Arı şanı-Yem ehtiyyatı saxlamaq və nəsil yetişdirmək üçün onların mumundan qurduğu yuvadır. Arı şanının arılar çərçıvənin hər iki tərəfini hörərək hazırlayır və içinə bal yığılır. Gördüyünüz torlu papaq və tüstü körüyü arılardan qorumaq üçündür. Torlu papaq- arıçının üzünü arı sancmasından qoruyur. Tüstü körüyü arıları sakitləşdirmək üçün işlədilir. Onun içərisində çürük ağac tüstüsü verən material yandırılır.  Bunlar isə balı süzmək üçün lazım olan süzgəc, şam əridən qab və şam sıxan pressdir.
   Bal – Balın tərkibində 13%, 20 % su, korbohidrat (əsasən qlükoza, fruktoza, saxaroza, və s.) 80%, zülal 0.4%, kül 0.3%. Tərkibi: Üzvü turular, fermentlər, aromatik və meneral maddələr, az miqdarda vitaminlər (B1, PP, C, B6, K, E) və boyacı maddələr olur. Bal əsasən 2 cür olur: 

1) Çiçək balı ( müxtəlif bitkilərdən toplanır) 2) Şirə balı (yarpaq və gövdələrin şirin ifrazatından alınir).

   Bütün dərmanların şahı baldır. Xalqımız  balı min bir dərdin dərmanı hesab etmişlər. 
   Xalq təbabətində qara ciyər, ürək xəstəlikləri, ümumi zəiflik, baş gicəllənmə, mədə-bağırsaq xəstəliyi zamanı baldan geniş istifadə edirdilər.

Şərabçılıq

    Əlverişli təbii-coğrafi şərait ta qədimdən Azərbaycan ərazisində üzümçülüyün geniş inkişafına imkan yaratmışdır.Azərbaycanda cır-meşə üzümünün geniş yayılması bu ərazidə üzümçülüyün qədimliyindən xəbər verir. Üzüm insan üçün çox faydalı olan, üzüm tənəyi quraqlığa davamlı olub, qüvvəli torpağa tələbkar deyil. Üzüm çox su tələb etməyən və dəmyə səraitində yetişdirilməsi mümkün olan bitkidirÜzümçülüyün bu ərazidə yayılmasını e.ə.III minilliyin başlanğıcına aid etmək mümkündür. Arxeoloji qazantılar zamanı Ağdam şəhəri yaxınlığındakı Üzəriktəpə abidəsindən 3500 il bundan əvvələ aid üzüm toxumları və daşlaşmış gillər aşkar olunmuşdur. Toxumların ən irisi 6,5mm, gillərin böyüklüyü isə 18-20mm ölçüdə olmuşdur. Içərisində üzüm qalıqları olan şərab küpləri, Mingəçevirdə tunc dövrünün sonuna aid olan qədim qəbrlərdən tapılmışdır. Qazax şəhərinin qərbindəki sarıtəpə adlı qədim yaşayış yerindən arxeoloji qazıntılar zamanı küplər, üzüm gilələri və toxumları tapılmışdır. Eramızdan əvvəl II minilliyin sonuna aid olması təsdiqlənmişdi. Həmin küplərin dibində bərkimiş şərab qalığı  da saxlanmışdır. Buda həmin dövrdə bu ərazidə şərabçılığın geniş istehsalını göstərir. Həmçinin 1931-ci ildə Xanlar rayonu yaxınlığında tapılan e.ə.II minilliyin sonu və I minilliyin əvvəllərinə aid edilən küpün içərisindən üzüm tumları, habelə şərabın daşlaşmış çöküntüləri olmuşdur.Arxeoloji qazıntılar zamanı tapılan üzüm qalıqları, təsərrüfat küpləri ilə yanaşı üzümçülükdə və şərabçılıqda işlədilən qədim əmək alətlərini (salxımların töküldüyü hovuz, üzüm əzmək üçünaxurlar, üzüm əzən alətlər və s) Azərbaycan əhalisinin əkinçilik mədəniyyətinin qədimliyindən xəbər verir. Azərbaycanın ayrı-ayrı bölgələrində yüz illərdirki, yetişdirilən xalq seleksiyasının məhsulları olan rəngarəng yerli üzüm sortları (400-dən çox) və xiyabanlarda rast gəlinən yaşlı üzüm tənəkləri habelə üzümdən hazırlanan müxtəlif çeşidli məhsullar (mürəbbə, reçal, doşab, sirkə, abqora, sucuq, kişmiş, mövuc, turşaşirin, şərbət, şərablar, spirt və s.) bu ərazidə əhalinin üzümçülüklə məqsədyönlü məşğul olduğunu göstərir.Dünyanın məhşur səyyahı və alimləriHeredotun (e.ə.V əsr), Plininin(e.ə.23-79-cu il), Strabonun(e.ə.I əsr, eramızın II-III əsri), Əbu Diləfiliu (X əsr), Afanasi Nikitin (XI əsr)və başqalarının əsər, xatirə və qeydlərində üzümün ən qədim vətənlərindən birinində Azərbaycan olduğu barədə fikirlər vardır. Eramızın VII əsrinin ortalarından etibarən islam dininin yayıldığı dövrdə şərabın hazırlanması və içilməsi qəti qadağan idi. Azərbaycanda da bu qadağa üzümçülük və şərabçılığın inkişafına böyük maneələr törətmişdir. Lakin bu sahə tamamilə aradan çıxmamışdır. Ondan təbabətdə müalicə məqsədi kimi istifadə edilmişdir.Respublikamızda üzümçülüyün rolu və əhəmiyyəti əsrlərdən -əsrə artırdı.Artıq XIX-XX əsrlərdə üzümçülük dahada uğurlu inkişaf etməyə başlamışdı. Beləki, 1895-ci ildə Bakı quberniyasında 3331.5 hektar bar verən üzümlüklər vardır. Quba qəzasında əkilib-becərilən üzümlüklərin hər desyatinindən (1,082h) 500 pud üzüm toplanırdı, hər il 300 vedrəyə qədər şərab istehsal olunurdu.XIX əsrin axırlarında Azərbaycanın üzümçülük və şərabçılığın güclü inkişaf etdirildiyi ərazilərdə ağ, qırmızı, qara, çəhrayı və s. texniki və kişmişi üzüm sortları (Xərci, Əskəri, Misqalı, Xəlili, Ağ şanı, Kişmişi, Hüseyni, Əmiri, Xəzri, Qızıl üzüm, Çil üzüm, Beyləqani, Keçıəmcəyi və s.) yetişdirilirdi.1913-cü ildə ərazimizin 15 qəzasında 26.5 min hektar üzümlüklər mövcud idi. Artıq 1924-cü ildə üzüm istehsalı 89.3 min tona, şərab istehsalı isə 5.9 min dekalitrə yüksəlmişdir. 1930-1931- ci illərdə Ağdam, Gəncə və Abşeronda 80-ə qədər yerli süfrə və texniki üzüm sortları aşkar olunmuşdur. 1940-cı ildə üzümlüklərin sahəsi 33 min hektara çatdı.1954-cü il respublikada bu sahədə dönüş ili oldu. Həmin ildə üzüm əkinlərinin sahəsi 28 min hektara çatdırıldı. Respublikanın Qarabağ-Mil, Quba-Xaçmaz, Lənkəran-Cəlilabad zonalarında üzümçülük-şərabçılıq sənayesi üzrə yeni mərkəzləryaradıldı. Şərab zavodları 60 markadan çox şərab istehsal edirdilər.Azərbaycan şərabları özünün son dərəcə ğözəl və təkrar olunmaz buketinə və əla keyfiyyətinə görə layiqli şöhrət qazandı. 1964-cü ildən başlayaraq Azərbaycan şərabları beynəlxalq sərgilərdə dəfələrlə qızıl, gümüş medallara, fəxri diplomlara  layiq görülürdü. Beləki 1955-1980-cı illəri əhatə edən dövrdə Azərbaycan markalı süfrə və desert şərabları, konyak və şampanları beynəlxalq sərgilərdə diqustasiya və yarmarkalarda 4 Qrand-Pri mükafatına, 46 qızıl, 49 gümüş və 3 bürünc medala layiq görülmüşdür.  Artıq 1966-cı ildə respublikada 24 ilkin şərabçılıq zavodu var idi. Onların ümumi gücü 311.8 min dekalitr təşkil edirdi. Azərbaycan şərabları yalnız respublikada deyil, həmçinin xarici ölkələrdə də (Macarıstan, Almaniya, Bolqarıstan, Polşa, Çexoslovakiya, Kuba və Monqolustan) böyük müvəffəqiyyətlə satılırdı. Öz keyfiyyətinə görə Fransanın ən yaxşı şərablarından geri qalmırdıAzərbaycanda üzümçülük və şərabçılıq sahəsinin elmi-əsaslarla inkişafını təmin etmək üçün NS 12 avqust 1976-cı il tarixli, 269 saylı sərəncamı ilə ETU və Şİ-tu yaradılmışdır.1984-cü ildə üzümlüklərin ümumi sahəsi 286 min hektara çatdırılaraq üzüm istehsalı 2.12 milyon ton, hektardan məhsuldarlıq isə 100 senter təşkil etmişdir. O dövrdə ən iri şərab istehsalçıları olan I və II nömrəli Bakı şərab zavodları, Xanlar aqrar sənaye kombinantı, I və II nömrəli Gəncə şərab zavodları 60 markadan çox şərab o cümlədən 17 növ turş şərab (“Baya”, “Alşərab”, “Sadıllı”,”Mədrəsə”,”Novruzlu”), 20 növ portveyn tipli tünd desert şərabı (“Ağstafa”,”Ağdam”,”Qızıl şərbət”), 11 növ desert şərabı (“Qaraçanaq”,”Mil”, “Azərbaycan”, “Şamaxı”) və 13 marka konyak (3,4,5 ulduzlu, “Göygöl”, “Bakı”, “Şirvan”, “Abşeron”, “Yubileyni”) istehsal edirdi.Hər il Azərbaycanda 1.5-2 min hektar yeni üzüm bağları salınır.Bu gün ölkə iqtisadiyyatını yüksəldilməsi nöqteyi nəzərindən üzümçülük prioritet sahələrdən sayılır.Üzüm məhsullarının istifadəsi çox sahəli olduğundan hətta şərabçılıq sənayesinin tullantılarının emalından sabun, poliqrafiya, kimya, şəkər, toxuculuq sənayelərində istifadə olunur. Üzümün toxumundan yağ və kofe istehsal edilir. Oduncağından məişət mebelləri düzəldilir.Şərab və şərab məhsullarının müalicəvi əhəmiyyətli olması ən qədim zamanlardan məlumdur.  Üzüm gilələrinin tərkibində qlukoza, fruktoza, üzvi və meneral turşular, petkin maddələri, zülallar, amin turşuları, yağlar (toxumunda), fermentlər,  B1, B2, C, PP ,P və s. vitaminlərdən ibarətdir.Texniki üzüm sortları: bayanşirə, Mədrəsə, Şirvanşahı, Xindoqnı, Həməşərə, Mələyi, Xərci, qara asma, Qara aldərə, Dəvəgözü, Tğıverdi, İzabella və s. Texniki üzüm sortları əsasən süfrə (ağ, qırmızı və çəhrayı) tündləşdirilmiş, disserty və kəmşirin şərabların şampan şərab materiallarının və konyakların hazırlanması üçün istifadə edilir.Süfrə üzüm sortları: Ağ xəlili, qara kişmişi, Ağ Şanı, Qara Şanı, Şamaxı Mərəndisi, Şirvan şahısı, Xatını, Qızıl üzüm, Təbrizi, Dərbəndi, Sarıgilə və s.Burada üzümçülük, şərabçılığa aid məhsulları görürsünüz: şərablar, Bəhməz, şirələr, kişmiş və s. daha sonra üzümçülükdə istifadə olunan avadanlıqları görürsünüz: şərab çəlləkləri, şərabçılıqda istifadə olunan pressdir, onun 100 ildən çox yaşı vardır. üzüm sıxmaq üçün istifadə olunan daşdır (təknə-nov). Belə  təknə novlarda üzüm ayaqla əzilirdi. əzilmiş üzüm şirəsi novlardan axaraq küplərə tökülürdü. Burada Azərbaycan şərablarının müxtəlif illərdə beynəlxaq sərgilərdə aldığı diplom və medalları görürsünüz:
    “Mil”-1955,1958
    “Şamaxı şərabı”-1952,1958
    “Qara Cahan”-1954-1958
    “Mədrəsə”-1955,1958.  

İpəkçilik

    Ipəkçilik ən qədim kənd təsərrüfatı sahələrindən biridir. Ipəkçilik 5 min il bundan əvvəl Çinin Şandum yarımadasında inkişaf etmişdir. Ipək açılmasının öyrənilməsinə də bundan 2700 il əvvəl Çində başlamışdır. İpəkqurdu toxumu daha sonralar  Orta Asiyaya , ordanda İrana və Azərbaycana gətirilmişdir.Azərbaycanda  ipəkçiliyə V-VI əsrlərdə başlamış və sonrakı dövrlərdə ölkənin bütün bölgələrində yayılmışdır.  Həmin dövrə aid Mingəçevirdən arxeloji qazıntılar zamanı zərif  toxunmuş parça qalıqları, ipək, yun və pambıq ipinin nümunələri tapılmışdır.Azərbaycanda  ipəkçiliklə  əlaqədar olaraq VII əsrdə çoxlu tut bağları olmuşdur.Orta əsr tarixçiləri öz əsərlərində xəbər verirki, X əsrdən etibarən  Bərdədən çoxlu ipək ixrac olunur. İpəkqurdlarını heç kimə məxsus olmayan tut ağaclarının yarpağı ilə bəsləyirlər. Oradan İrana, Xuzistana çoxlu miqdarda ipək göndərilir.XIII-XV əsrlərdə Azərbaycanın  Bərdə, Şirvan, Şəki barama və ipək sapı istehsal edən bölgələrə, Şamaxı, Gəncə və Təbriz kimi iri şəhərləri isə ipək parça toxuyan mərkəzlərə çevrilir. Yerli ustalar tərəfindən hazırlanan ipək sapı, ipək parçalar və başqa ipək məmulatlar Şərq və Qərb bazarlarında geniş alıcısı olmuşdur.  Azərbaycan ipəyi öz keyfiyyəti, incə və zərifliyi baxımından yüksək şöhrət qazanmışdır. Xarici bazarlara Bərdə, Şəki, Gəncə və Şamaxı ipəyi daha çox göndərilirdi. Artıq XVIII əsrin sonu və XIX əsrin əvvəllərindən etibarən Cənubi Qafqazda istehsal olunan 34 min pud ipəyin 29 min pudu Azərbaycanın payına düşürdü. Toplanan həmin məhsulun 40 fazinə qədəri isə Nuxa qəzası verirdi.  Məhsulun xeyli hissəsi Rusiyyaya aparılırdı. Oradan isə Avropa ölkələrinə ixrac edilmişdir.1829-cu ildə Şəki şəhərində ipək zavodu inşa  edilmiş və 1830-cu ildən başlayaraq ipək parça istehsalı təşkil edilmişdir. Azərbaycanın başqa qəzalarında da barama istehsalı xeyli artmışdır. 1850-1861-ci illərdə yalnız Bakı quberniyasından Rusiyaya 106.946 pud xamına göndərilmişdi. 1871-ci ildə yalnız Nuxa və Şuşa  qəzalarında 135800 pud, 1873-cü ildə 158310 pud, 1874-cü ildə isə 159604 pud barama istehsal edilmişdir.  Həmin illərdə   Azərbaycanda Yaponya, Xorasan, Buxara, Fransa və İtalya barama qurdu toxumundan istifadəyə başlamışdır. Yaponya ipəkqurdu növü daha geniş yayılmışdır. Həmin ipəkqurdu yaşıl, sarı və ağ rəngdə olurdu. Ən yaxşı cins isə yaşıl rəngli növ sayılırdı.Azərbaycan ipəyi 1850-ci ildə Peterburqda və 1852-ci ildə Moskvada təşkil edilmiş ümumrusiyya sərgilərində nümayiş etdirilmiş və həmin sərgilərdə qızıl medallara layiq görülmüşdür. 1862-ci ildə  Parisdə təşkil edilmiş ümumdünya sərgisinin eksponanti olmuşdur.1887-ci ildən Tiflisdə “Qafqaz ipəkçilik stansiyası” açılmışdır. Iki ildən sonra bu stansiya Oğuzda (Nuxa qəzası), Lənmbəranda (Şuşa qəzası) özünün şöbəsini açdı. 1898-ci ildə Göyçayda ipəkçilik sərgisi təşkil olunmuşdu. Sərgidə olan 82 eksponantdan 17-si mükafata layiq görülmüşdü.1889-cu ildə Tiflisdə təşkil edilmiş birinci Qafqaz Kənd Təsərrüfatı sərgisində iştirak etmiş Azərbaycanın böyük maarifpərvər, təbiətşünas alimi Həsənbəy Zərdabi həyat yoldaşı Hənifə xanımla birlikdə yerli üsulla yetişdirdikləri barama növündən müxtəlif ipək parça və cecim nümayiş etdirmişlər və sərginin gümüş medalı ilə təltif olunmuşlar.Ötən əsrin 60-70-ci illərində Azərbaycanda ipəkçilik   yenidən inkifaf etmiş, ildə 7800 ton yaş barama məhsulu hasil edilmişdir.  70-80-cı illərdə ölkəmizdə o cümlədən Şəkidə ipəkçiliyin inkişafı xüsusilə vüsat almışdır. Həmin illərdə respublikada ildə 5-6 min ton yaş barama və ondan 350-400 xam ipək istehsal olunur. On milyonlarla kvadrat metr müxtəlif çeşidli ipək parça toxunurdu.İpəkçilik təsərrüfatı elmi əsaslar üzrə inkişaf etdirmək məqsədi ilə 1925-ci ildən Gəncə şəhərindən elmi tədqiqat ipəkçilik stansiyası təşkil edildi. 1959-cu ildə həmin stansiya Elmi Tədqiqat İpəkçilik İnstitutuna çevrildi.İnstitutun əməkdaşları tərəfindən 50-dən çox yüksək ipəkliyə malik ağ baramalı tut ipəkqurdu və 30-dan çox tut sortları yaradılmışdır.Müxtəlif illərdə ipəkqurdu cinslərindən 16-sı və tut sortlarının 20 hibridi Azərbaycanda rayonlaşdırılmışdırki, buda ipəkçiliyin inkişafına mühüm əhəmiyyət malik olmuşdur.1949-cu ildə respublikada ağ ipək becərilməyə başladı. Ağ rəngli ipəyi istənilən rəngə boyamaq asan olduğundan bu çox sərfəli idi. Respublikamızda Akası, Bağdad, Obrussa, Oro, Xorasan, İtalya, İstanbul Müsəlman və sair cinslər yaradılmışdı. 
      Barama- ipək sap və ipək istehsalının xammalıdır. Barama “koko” fransız sözü olub, qabıq mənasın verir.  Ipəkdən olan qabıq tırtılların xarici təsirlərdən özlərini qorumaq üçün ətraflarında ifrazatdan sardığı bir məhsuldur. Qurdun daxilində qıvrılmış boru şəkilində ipək çıxaran bir vəzi vardır. Vəzilər şəffaf və yapışqanlı maye ilə dolu olur. Həmin maye çölə çıxdıqda və ona hava toxunduqda ipək sapa çevrilir. Tırtıl dörd gün müddətində barama sarıyır. Tırtıl barama sarıyıb qutardıqdan sonra onun içərisində hərəkətsiz olaraq qalır və yuxuya gedir. Bu anlarda tırtılın daxili orqanlarında dəyişiklər gedir. Pup dövrünə keçir. Kəpənəyə çevrilərək  baramanı deşib uçub gedir. Keyfiyyətli ipək sap əldə etməkdən ötrü barama əmələ gəldikdən sonra tırtılı onun içərisində zəhərləyib öldürürdülər. İpəkqurdu yumurtalarının sayını artırmaq üçün isə kəpənəyin çölə cıxmasına şərait yaradırdılar.  1qr ipəkqurdu toxumu ( 1qr =1200-2000 yumurta) 22-25 gün ərzindəki ömründə 40kq tut yarpağı yeyir. Baramalar müxtəlıf ölçülərdə olur: uzunluğu 25-40mm, eni isə 12-24mm, çəkisi 3qr qədər olur. Tırtıllar ipək sapı sarıyaraq barama əmələ gətirdikdən sonra onları 80-90% tempraturda 60-90 dəqiqə saxlayırlarki, baramanın daxilindəki şəklin dəyişmiş tırtıl ölsün, sonra baramanı qurudub barama açan fabrikə göndərirlər.Baramanın rəngi tamamilə ağ,  limon-sarı, tünd sarı, qırmızımtıla çalan və hətta yaşılvari olur- ipəkqurdunun cinsindən asılı olaraq.Ipəkqurdu başlıca olaraq vəhşi və əhilləşdirilmiş qurdalardan ibarət iki ailəyə ayrılır. Vəhşi ipəkqurdundan ən çox yayılan palıd ipəkqurdudu.
     Ipəkqurdu toxumu iki cür olur: 

1) Sənaye əhəmiyyətli (qrena-toxum zavodunda əldə edilir) 2) Super elit və elit sortlar (ipəkçilik stasiyasında yetişdirilir)

     Təbii ipək tut ipək qurdu və palıq ipək qurdlarından alınır.Ipək saplardan əmələ gəlmiş yumşaq parçadır. Onun sapları ipək qurdu baramasından asılıdır. Əvvəllər ipək ancaq Çindən gəlirdi və ipək yolu ilə avropaya çatdırılırdı.Hal-hazırda ən nəhəng ipək istehsalı Çindədi (50%), Hindistanda  (15%), Özbəkistanda (3%), Brazilyada (2.5%) istehsal edir. Sonrakı yerləri İran, Tayland və Vetnam tutur.Tut ipək qurdu dünyada ən məhşur istehsalçı həşəratdı. Bu ipəklərdən atlas, sətin tafta, orqanza, şifon parçalar əmələ gəlir. Bir az kobud ipəkdən isə tassar, maqa, eqi parçaları toxunur.1991-ci ildə yeni məhsuldar tut sortlarının toxumacarlıqlarının, çəkiliklərin artırılması, yeni məhsuldar barama qurdalarının yetişdirilməsi, keyfiyyətli seleksiya materiallarının, SANİŞ (Daşkənd-5, Daşkənd-9), Rusiyya ipək stansiyası (Tez yetişən-2, PS-5), Ukrayna ipək stansiyası (UN, VS-4) və Şəki barama qurdu toxumu zavodu (Şəki-1, Şəki-2-nin) hesabına müvəffəqiyyətlər əldə edilmişdir.Sonrakı illər isə yüksək məhsuldar cinslər ən qısa yemləmə müddəti, tez yetişən 2 və VS-4 barama qurdu toxumu 27-28 sutka ərzində barama istehsalı tamamlanır. Deməli bir qutudan 40-45 kq yaş barama istehsal olunurdu. Hazırda Azərbaycanda  elit və super elit sortlarından bir qutudan 70kq yaş barama almaq mümkündür.Statistik məlumatlara əsasən  2016-cı ildə Qax rayonunda toxum istehsal labartoriyası işə salınmış, 110 kq barama toxumu və 31.1 ton barama istehsal olunmuşdur. “Damazlıq ipəkçilik” stasiyasında 15kq super elit və elit tut ipək qurdu toxumu hazırlanmışdır. 24 iqtisadi rayonlarına xaricdən gətirilmiş xeyli miqdarda tut tinqi əkilib becərilmişdir.Baramaçılığın inkişafında ən vacib şərtlərdən biri yem bazasının olmasıdır. Barama qurdunun yemi tut yarpağı, tut ağacının məhsuludur. Tut ağacının 30-dan çox növü var.
      Tut ağacları və ya çəkil bağları demək olarki, Azərbaycanın bütün zonalarında mövcüd olmuşdur.   XIX əsrin sonlarında təkcə Nuxa qəzasında 18000 və Ərəş qəzasında 7000-dən çox kəndli ailəsini xüsusi çəkilikləri var idi. Tut bitkisindən Azərbaycan xalqı həmdə müalicə vasitəsi kimi istifadə etmişdir. Tutun tərkibində vitamin və menerallarla yanaşı zərərverici mikrob öldürücü bakteryalarda var. Təzə və xəzəl halında yarpaqlarından heyvanlar meyvəsindən isə insanlar üçün qida olaraq bəhməz, riçal, mət, kişmiş, şirə, mürəbbə, spirt hazırlanır. Təzə və xəzəl halında yarpaqlarından heyvanlar, meyvəsindən isə insanlar üçün qida olaraq bəhməz, riçal, mət, kişmiş, şirə, mürəbbə, spirt hazırlanır.Böyük Pliniy özünün “təbii-tarix” kitabında yazırdıki; Qafqazda, İranda, Albaniyada tut ağacları sitayiş yeri kimi istifadə edilirdi.Qeyd etmək yerinə düşərki, Göyçayın Qaraman kəndindəki “İlyas tut” (Akademik İ.K.Abdullayevin şərəfinə adlandırılan) ağac haqqında görənlərin danışıqları heyratamiz bir haldır. Tut agacının yarpağından alınan ipək parça haqqında Qurani Kərimin 31-ci ayəsində Mömin insanların cənnəti belə təsvir olunur;   ”Onlar orada taxtlara (taftadan və qumaşdan)  yaşıl paltarlar geyəcəklər.” 

Kəndlinin həyəti

         Muzeyin ən maraqlı güşəsi respublikanın dağətəyi zonasında yerləşən  50-ci illəri əhatə edən kənd həyətinin quruluşundan bəhs edir.Kəndli həyətlərinin nisbətən az hissəsini tutan məişət-istehsal bölməsi  (Azərbaycanın bəzi kəndlərində buna “eşik”, “qapı-baca”, “çöl”, “qapı”, “məhlə” də deyilir), yaşayış evinin qarşısında yerləşir və arakəsmələrlə digər bölmələrdən ayrılır.İlin isti aylarında məişət-istehsal bölməsi daha çox “açıq mətbəx” rolunu aynayır. Ev məişətində bütün istehsal prosesləri (əyirmək, daramaq, boyamaq, keçə salmaq, süd məhsullarını emal etmək və s.) orada həyata keçirilirdi.Kölgəlik, sərinlik yaratmaq üçün məişət-istehsal bölməsinin üzərinə üzüm budaqları sarmaşdırılmış hündür çardaq düzəldilirdi, söyüd və qovaq ağacları əkilirdi.Biz burada təndirxana və ocaqlıq hissəsini görürük. Təndirxana dörd dirəkdən qurulan çardaqdan ibarətdir. Təndirxananın yanları adətən açıq saxlanılır. Onu həyətin sakit, daldabir tərəfində inşa edirlər. Təndir – çörək bişirmək vasitəsini  gil, saman, qum və s. qatışığından  hazırlanmış palçıqdan düzəldirlər. Qədim zamanlarda təndirdən ev qızdırmaq, gil məmulatı bişirmək, meyvə qurutmaq, xörək bişirmək və s. üçündə istifadə edilirdi. Yeralrtı və yerüstü təndirin “döymə” adlı, “badlı”, “kərpic” növləri var. Yaxın Şərq və Orta Asiya, qafqaz xalqları arasında geniş yayılmışdır.  Xalq arasında təndirdən indidə istifadə olunur.Bir tərəfi düz olan, yastığı xatırladan rəfətə vasitəsilə yuxa və lavaşı təndirə yapırlar. Rəfətənin arxa hissəsində əl keçirmək üçün yer saxlayıb kənarına köbə kimi ağac qoyub ona hörürlər. Üst hissəyə ot qoyub üstünə parça çəkirlər. Rəfətədən Naxçıvan, Lənkəran və Şirvan bölgələrində daha çox istifadə edilir.Maldar əhali arasında üst geyim növü olan yapıncıdan geniş istifadə olunurdu. Yapınci yağış və qar suyunu keçirməyən, insan orqanizmini  soyuqdan, küləkdən və bürküdən yaxşı qoruyardı. Köçəri həyat tərzi keçırən kəndli yapıncıdan həmçinin yorğan- döşək kimi də istifadə edirdi. əsasən çobanların istifadəsində olardı. 
        Tütün texniki bitkilərdən sayılır. Vətəni amerikadır. Ölkədə bu bitki əsasən XVII-XVIII əsrlərdən etibarənki becərilməyə başlanmışdır. Böyük zəhmət və qayğı tələb edən tütün bitkisinin əkib becərilməsi, dərilib-qurudulması və başqa işlərin əli ilə görülürdü. Əsasən Şirvan və Talış, Qazax və Şəki, Naxçıvan torpaqlarında tütün becərilirdi. Tütünçülükdə Amerika, Havana, Alban, Perqam türk növləri becərilirdi. Tütündə cəmi altı dəfə dərim aparılır. Hər bir dərimin də öz adı vardır. Dib yarpaq,dib üstü yarpaq,orta yarpaq, orta üstü yarpaq,baş altı yarpaq,baş yarpaq. Səbətlərə yəğılmış  yarpaqlar qıyıq vasitəsilə iplərə düzülür və qurudulur. Qurudulan tütün bağlanıb öz rəngini alana qədər saxlanılır. Sonra taylara vurulmuş tütün bezə bükülür və emal edilməsi üçün təhvil verilirdi. Əldə edilən tütün məhsulu yerli bazarlarda  satılır, Yelizavetpoldakı bütün fabrikinə təhvil verilir. Qisməndə Gürcüstana və Rusiyyaya göndərilirdi. Tütünçülük əhalinin gəlir mənbələrindən birinə çevrilmişdir.Hal –hazırda tütün respublikanın  dağ və dağətəyi zonasında əkilir. Lakin yüksək keyfiyyətli tütünün istehsalçısı Zaqatala rayonudur. Ixrac olunan tütün əsasən İrana və Rusiyaya göndərilir. Bunlar isə XX əsrin ortalarında Azərbaycanda istehsal olunan tütün məhsullarıdır: Prima, Freedom, Brilliant, General, Şirvan, Kosmos, Bakı, Göygöl, Astara və siqaretlər.
        Həmçinin burada biz  məişətdə istifadə edilən duz çantası, qənd çantası, xurcunlar, səhənglər, asma tərəzi, mis qazanlar, neft sobası, kürə və s. təsərrüfat işlərində istifadə olunan əmək alətləri görə bilərik.

Dağ mənzərəsi

        Azərbaycanın meşələrinin sahəsi ümumi əraziyə görə az olsa da çox zəngindir. Burada 435 növ ağac və kol bitir.Respublika meçələrinin əksər sahələri Böyük Qafqazda, Kiçik Qafqazda və Talış dağ bölgəsində yerləşir. Meşənin çox hissəsi palıd, fıstıq, vələs, cökə, ağcaqayın və s. ağaclardan ibarətdir.Dəmirağac –Azərbaycanda bitən nadir ağaclar siyahısına daxildir. İstisevən ağacdır. Lənkəran, Astarada təbii halda bitir. Bu ağacın parçası odda yanmır, suda batır. Hündürlüyü 25 m-ə catan qollu-butaqlı ağacdır.  200 ilə qədər və daha artıq yaşayır.  Dəmirağacı bərk olduğundan telefon və elektrik dirəklərinin düzəldilməsində, körpülərin qurulmasında istifadə olunur.
       Şəlalə- Azərbaycan Dağlıq ölkə olmasına baxmayaraq onun relyefi çox müxtəlifdir. Burada Azərbaycanın bir dağlıq ərazisinin maketini görürsünüz. Dağdan axan qrunt suları böyük çay yaradır. Çayın kənarında quşları, su heyvanlarını görə bilərsiniz. Çayın suyundan əkin sahələrini suvarmaq üçün istifadə edilir. Böyük Qafqaz sıra dağlarında çoxlu vəhşi heyvan yaşayır: dağ qocları, qartallar və s.

Atçılıq

       Azərbaycanda minilliklər boyu yerli əhalinin təsərrüfat məişətində mühüm rol oynayan at ən qiymətli xalq nəqliyyat vasitələrindən biri  kimi geniş yayılmışdır.Muğanda Əlikömək təpə qədim yaşayış yerindən tapılan at sümükləri göstərirki, hələ 6-7 min il bundan əvvəl Azərbaycanda əhilləşmiş iki at cinsi olmuşdur. Deməli  Azərbaycan atçılığın vətənlərindən olmuşdur.Boz dağların arasında qərar tutan Mingəçevirdə 3 minillik tarixi olan kürqanlardan onlarca at skeleti və onun ayrı- ayrı hissələri tapılmışdır. Həmin skeletlərin üzərində qiymətli əşyalar, tunc asmalar, düymələr, kəmərlər və başqa at ləvazimatı aşkar edilmişdir. Atın müqəddəs heyvan kimi baxan yerli əhali onun baş və ayağını bəzək ləvazimatı qəbirlərə qoymuşlar.Atçılıq Manna və Midiya dövlətləri ərazisində xüsusilə inkişaf etdirilmişdir. Mannada atçılığın geniş yayıldığını assur mixi yazıları təsdiq edir.Antik dövr müəlliflərin əsərlərində Midiyanın Misey çölündə 160000 baş qiymətli at otarıldığı qeyd edilmişdir. Midiyada yetişdirilən yonca zəif atlara can və qüvvə verirdi. T.Bəhramiyyə görə qədim İranlılar Midiyanın ağ atını müqəddəs sayırdılar.IX-X əsrlərdə yaşayan ərəb müəllifləri qeyd edirlərki, Azərbaycan özünün sürətlə qaçan və davamlı atları ilə məhşurdu. Iran, İraq və Suriyyada bu atlar çox yüksək qiymətləndirilir.Keçən əsrlərdə olduğu kimi XVII-XVIII əsrlərdə də atçılıq inkişaf etmişdir. Lakin bu inkişaf 19-20 əsrin əvvəllərində daha geniş meydan olmuşdur. 1843-cü ildə Azərbaycanın altı qəzasında 82075 at olduğu halda 1858-ci ildə onların sayı 114086 çatmışdır. 1898-ci ildə Bakı quberniyasında 9962 baş at vardı. 1897-ci ildə Yelizavetpol quberniyasında 91487 baş at olmuşdur. XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda 150-200 min baş at olmuşdur.XIX əsrin və XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda Qarabağ, Qazax, Şirvan və Quba atları daha məhşur idi.Qafqazda say etibarı ilə də ən çox at Qarabağdadır. Qrabağ atının tarixi hələlik qəti müəyyən edilməyib. Lakin bu ərazidə üç minillik tarixi olduğunun ehtimal etmək olar.Araşdırmalar nəticəsində Qarabağ atları öz mənbəyini ən qədim zamanlarda Azərbaycanda mövcüd olmuş Nisey atlardan götürülmüşdür. Nisey atlarından əsas iki qol ayrılmış: onlardan biri Türkmən xalqının yetişdirdiyi Axal təkə atları digəri isə azərbaycan xalqına məxsus olan Qarabağ atları olmuşdur.
       Qarabağ atı-Orta əsrlər boyu bəslənilib-yetişdirilən Qarabağ atı XVIII və XIX əsrlərdə daha genış ərazini bürümüş, cinsi xeyli yaxşilaşdırılmış və özünün xeyli inkişaf mərhələsinə çatmışdır.XIX əsrin 1-ci yarısında Qarabağda cins atları olan onlarla at zavodları olmuşdur.Qarabağ atlarının yerişi cəld, geniş və yaraşıqlıdı. Özünə məxsus yaraşıqlı bədən quruluşu vardır. XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəlində keçirilən beynəlxalq və ümumrusiya at sərgi və müsabiqələrində Qarabağ atı yüksək qiymətləndirilmiş və mükafatlara layiq görülmüşdür.1867-ci ildə Parisdə beynəlxalq sərgisində “Xan” adlı qızılı kəhər ayğır gümüş medala layiq görülmüşdü.1869-cu il Moskva sərgisində “Meymun” gümüş medal və pul mükafatı, “Toxmaq” bürünc medal və “Sərbinaz” fərqlənmə diplomuna layiq görülmüşdü.1872-ci il sərgisində “Bayram” adlı ayğır 3-cü pul mükafatına layiq görülmüşdü. Lakin XX əsrdə Qarabağ cinsinin tarixində ən önəmli hadisə kimi “Qarabağ” at zavodunun yaradılmasının əvəzsiz rolu qeyd olunmalıdır. 1949-cu ildən Ağdam ərazisinin yaxınlığındakı Göytəpə adlanan yerdə (vaxtı ilə Xan zavodlarına məxsus idi) zavod uğurla fəaliyyətə başlayır. 1952-ci ildə 6 baş tipik Qarabağ atı seçilərək ümumittifaq kənd təsərrüfatı sərgisində iştirak etmək üçün Moskvaya göndərilir. 1956-cı ildə Sovet hakimiyyəti tərəfindən İngiltərə kraliçası II Yelzavetaya zavodda yetişdirilmiş zaman adlı ayğırın hədiyyə edilməsi cinsin tarixində önəmli hadisələrdən hesab edilir. Həmin atı kraliçaya məhşur Jokey Əli Taxıyev aparmışdır. Qarabağ atları bir çox xarici dövlətlərə o cümlədən Almaniyaya, Hollandiyaya, İsveçrəyə, İtalyaya, Fransaya və digər ölkərədə satılmışdır. 
      Qazax atı-Qərbi Azərbaycanda qədimdən geniş yayılmış at cinsi Qazax atıdı. Qazax at cinsinə “Dilboz və Haçadil” də deyilirdi. Qazaxın Xanlıqlar kəndində olan tanınmış  Dilbozlar nəsli uzun müddət Qazax atının cinsləşməsinə qayğı göstərmiş və ona öz adını vermişdir.  Bu at davamlı, qoşquda əlverişli, minikdə yüngül və möhkəmdir. Qazax atları saatda 7–8 km qət edir. Bir gündə 60–70 km yol gedə bilir. Çox qədim zamanlardan atı yükləmək və qısməndə minmək üçün ona palanda vurulurdu. Palan yumuşaq keçedən düzəldilərək içərisi yunla doldurulurdu.Sonralar isə palanı yəhərlə əvəz edildi. Yəhərlərin bir neçə növü vardır: müsəlman yəhəri, çərkəzi yəhəri və ingilis yəhəri.
       Minik atlarına çox vaxt “Ərəb yəhəri” deyilən yerli yəhər vurulurdu. Yəhərin hər iki tərəfindən üzəngi asılır. Üzənginin asması qayışdan ayaqları metaldan olur. At ləvazimatı içərisində yüyənin öz yeri var. Onlarla atı idarə etmək üçün istifadə edilir. Atın yüyəninə zınqrov asılır. Zınqırov yaraşıq üçün olmayıb həmdə atın hazır oynaq vəziyyətdə olmasın təmin edir. Atın nalsız minməsi qeyri mümkündür. Bu vəziyyətdə atın ayağı zədə alır və nəticədə xəstəliyi düçar olur.At xalqımızın sevib –bəslədiyi, ehtiram göstərib əzizlədiyi müqəddəs heyvan olmuşdur.Atın təzə doğulanı dayça, altı aylığına daylaq, üç illik ərkəyinə üryə, dişisinə qulam, 4 yaş arasına At (erkəyinə), Madyan( dişisinə) deyilir. Döllük ata ayğır deyilir.Atçılıq minilliklər boyu xalqımızın məişətində mühüm rol oynamış ən müqəddəs və etibarlı heyvan sayılmışdır. Xalqımız mərd igidin adını köhlənlə qoşa çəkibdir:  “ Yaxşı minən igid ümidinin ata bağlar”, “At- igidin yaraşığıdır”, “ At ölər meydan qalar, igid ölər ad-san” və s. deyiblər. Insanı cavan saxlayan, qürurlu  və ümidli edən at tarixi döyüşlərin səngər qalası, qələbə şöləsi, xalq oyunlarının gözəlliyi cıdırların yaraşığı olmuşdur. Qədim xalq oyunlarıdan olan “Çövkən” oyunu çevik,cəld ,dözümlü,mərd igidlərin hazırlanmasında böyük rol oynamışdı.Bu oyunu ağacdan hazırlanan “Çövkən” adlı alətin adı ilə bağlıdır. “ Çövkən”-in qaydası üzrə altı oyunçu at belində bir-birlərinə rəqib iki dəstəyə ayrılaraq topu uznuluğu 120–130 cm ucu əyri çövkənlə  rəqib qapısından keçirməlidirlər. 2 saat davam edən oyun musiqi ilə müşayiət edilirdi.Bütün oyunçular milli geyimdə çıxış edirlər: papaq, arxalıq, gen şalvar, yüngül ayaqqabı. Dahi Nizami “Xosrov və Şirin” poemasında bu oyunnun təsvirinə geniş yer ayırmışdır.

Milli geyimlər

      Azərbaycan geyim mədəniyyətinin formalaşmasında xalqın mənəvi-əxlaqi, psixoloji-ideoloji baxışları, dünyagörüşü, mədəni həyatı böyük rol oynamışdı.Geyimlər haqqında aparılan tədqiqatlar sübut edir ki, e.ə. I minillikdə Azərbaycan əhalisi yun və kətandan toxunma köynək və şalvar geymiş, dəri bürüncəklərdən istifadə etmiş, keçə və yun papaq gəzdirmiş, ayaqlarına isə ucları yuxarı qatlanmış dəri ayaqqabılar geymişlər. Paltar hazırlamaq üçün başlıca xammal yun, dəri, çox ehtimalki, həmdə keçə olmuşdur.XIV-XV əsrlərdə Azərbaycan xalq geyim fondunda geyimlər gündəlik və mərasim (toy, bayram, qonaqlıq, yaş və s.) geyimlərinə ayrılmışdır.Bu ənənəvi geyimlər XX əsrə kimi özünün rəng əlvanlığı, biçim tərzi və tikiş üslubunun mürəkkəbliyi, eləcədə tip və formalarının müxtəlifliyi ilə seçilirdi.Azərbaycanlıların qadın geyimləri həmdə gündəlik və boğçalıq (bayramlıq) geyimlər olmaqla da iki dəstə hazırlanmışdır. Boğçalıq paltarlar hər bir qadının “baş libası” hesab olunar. Ilk dəfə toyuna geyilər, sonralar isə əlamətdar günlərdə, bayramlarda, el şənliklərində istifadə olunardı. Bundan fərqli olaraq, gündəlik geyimlər, ailə-məişət tərzindən, təsərrüfat məşğuliyyətindən asılı olaraq dəstlənirdi.

Qadın üst geyim tipinə üst köynək və üst tuman aiddir. İqtisadi imkandan asılı olaraq qadın üst tuman və üst köynəyi qanovuz, zərxara, alxara, məxmər, atlas və s. kimi bahalı parçalardan eləcə də çit, tastik, sətin, müxtəlif rənglərə boyanmış midqalı ağ, şal və s. kimi ucuz parçalardan tikilirdi.Yaş fərqindən asılı olaraq qocaların tumanı qara, yaşıl, göy, palıdı və s. parçadan, qız-gəlin tumanı isə daha gözəgəlimli rəngli- güllü parçalardan hazırlanırdı.Qadın üst köynəyi kəsmə və tuniki biçim üsulunda tikilərək, qollarının ağzı bilərzikli və yelpazəli olurdu. Bele köynəklərin ətəyi, tumanın üstündən salınırdı.Qadın üst tumanı xışdəksiz tikilməklə büzməli və qırçınlı olurdu. Istər gündəlik istərsə də boğçılıq geyim dəstinin tərkib hissəsi kimi döşlük, önlük, zivin, çəpkən, nimtənə, lavada, çərkəzi, kürdü, küləcə və s. geyim dəstini tamamlayırdı.Toy libaslarının tərkib hissəsi olan döşlük, önlüklər və başqalarının bahalı parçadan tikilir, ətək yanlarına başqa rəngdə parçadan qırçın – köbə qoyulurdu. Imkanlılar qırçınların üstünə qızıl-gümüş qozalar və düymələr düzürdülər.Baş geyimlərinə nəzər salsaq qadın baş geyimləri geymə (qoyma) və bağlama (örtmə) olmaqla iki qrupa bölünürdü. Birinci qrup baş geyimlərinə təsək, çutqu, araqçın, dingə, bağlama qrupuna isə ləçəklər, çalmalar, kəlağıyılar, şallar, örpəklər, çadra, çarşab, duvaq və s. aid idi.Kəlağayı örtmə baş geyimi daha geniş şəkildə istifadə edilirdi. Burada yaşa və zövqə uyğun olaraq qırmızı, qara, ağ, palıdı yerli, yeləkli kəlağayılar varlı qadınların gündəlikgeyim dəstinə, yoxsulların isə bayramlıq paltarları içərisində əsas yer tuturdu. Adətən başa bağlamaq üçün onu diaqonal boyunca qıyqac edir, uclarından birini sinə üstünə sərbəst buraxıb, digər ucunu sərbəst qalan qanadın üstündən kürəyə atırdılar. Kürəyə atılan qanadından yaşmaq kimi də istifadə edilirdi.XIX yüzillikdə qadın geyim dəstində çadra (çarşab) mühüm yer tuturdu. Evdən çıxarkən geyilən çadra bədəni topuğa qədər bürüyürdü.Muğan qadınları məxmər və tirmədən tikilmiş, alçaq, girdə araqçın geyərdilər. Naxçıvanda “Aygün”, “Ulduz”, “Buta”, və s. bəzəklər salınmış araqçınlara üstünlük verilirdi. Qadınlar araqçının üstündən “Bağdadi kəlağayı” salardılar.XIX-XX əsrin əvvəllarində Azərbaycan qadınlarının ənənəvi ayaq geyimləri corab, badış, çarıq, başmaq, şətəl, çust, nələyin, məst, lapçın, dabanlı uzunboğaz və yarımıboğaz çəkmə, kəlik və s. ibarət olmuşdur.Təsərrüfat işləri zamanı qadınlar corab üstündən çarıq geyərdilər. Ev şəraitində “məst”, “çust” şəhər qadınları isə daha çox nəleyin və kəlik geyməyə üstünlük verirdilər.Üç hissəsi yuxarı qatlanmış formada tikilən başmaqlar ayaqda gözəl görünsün deyə, əlvan saplarla, qızılı simlərlə tikilir, davam oturağına əlvan parçalardan “döşəmə” qoyulurdu. Pəncəsi məxmərdən tikildikdə üzərini güləbətin tikmə ilə bəzəyirdilər.XX yüzilliyin 20-30-cu illərindən başlayaraq fabrik istehsalı olan yerli, rus və Avropa libaslarını xalq məişətinə daxil olması geyim fondunu büsbütün yeniləmişdir.Kişi üst paltarlarına nəzər salsaq birinci qrupa şalvar, ikinci qrupa isə üst köynəyi, arxalıq, çuxa, kürk və s. daxil idi. Bu geyimlərdə gündəlik (iş paltarı) və bağçalıq (xeyir-şər paltarı) olmaqla iki dəstdən ibarət hazırlanırdı. Şalvarı yoxsullar yer hanasında toxunmuş “qılıcışal”dan, Şirvan şalından, satınalınma ləzgi şalından, yaşlılar isə mahuddan, məndulədən, yekrəng ipək parçadan tikdirirdilər. Maldarlıq və qisməndə əkinçiliklə məşğul olan kəndlilər şalvarın balağını corabın içinə salır və üstündən dolaq çəkirdilər. Tuniki və kəsmə üsulu ilə biçilən kişi üst köynəklərinin Azərbaycanda “duzyaxa”, “çərpyaxa” və “mindoylu köynək” formaları geniş yayılmışdı. Kişi üst köynəkləri şilə, qədək, çit, fay, qanovuz, atlas, mabud, məxmər və s. parçalardan tikilirdi. Keçmişdə köynəyin üstündən arxalıq geyərdilər. Ətək qruluşuna görə büzməli olan arxalıqlar müxtəlif variantda biçilib tikilirdi. Arxalığın üstündən qurşaq, qayış-kəmər, qızıl kəmər, gümüş təkbənd bağlayardılar. Toy paltarları göz oxşayan bahalı parçalardan tikilir və təzə olması ilə fərqlənirdi. Çuxa üst geyim növü kimi mühüm yer tuturdu. Çuxalar ətəyinin formasına görə “büzməli”, “çinli” və “büzməli-çinli”, qol yerinin formasına isə “qoltuqlu” və “qoltuqsuz” hazırlanmışdır. Naxçıvan və Qarabag bölgəsi üçün oyma yaxalı cuxalar, döş hissəsinə vəznə qoyulan və ətəyi qısa “vəznəli cuxa” lar (“çərkəzi çuxa”) xarakterik olmuşdur.Ənənəvi kişi geyim kompleksində papaq həmişə şərəf, qeyrət və namus simvoludur. Papaqları dəri, keçə, parçadan hazırlayırdılar. Yerli qoyun dərisindən hazırlanmış papaqlar üstünlük təşkil edərdi. Bunlardan “buxara papaq”, “şiş papaq”, “şələ papaq”, “başlıq”, “fəş” və s. qeyd etmək olar.Kişi ayaq geyimlərinə çarıq, başmaq, dübəndi, qondara, çust, məst, corab, badış, patava və s. ibarət idi.Yüngül və ucuz başa gəlməsi, çöl təsərrüfat işləri zamanı çarığı gündəlik ayaq geyiminə çevirmişlər. Onu həm aşılanmış həmdə xam göndən tikirdilər. Çarıq ayağa geyildikdən sonra “çarıq bağı” ilə bağlanırdı.Şəhər əhalisinin geyim dəstində kişi başmağı “mərdanə başmaq” əsas yer tuturdu. Hündürdabanlı altına nal vurulmuş, aşılanmış gön materiallardan hazırlanırdı.XIX əsrin sonu XX əsrin əvəllərindən başlayaraq xalqın geyim dəstinə rus və avropa ayaq geyimlərinin tədricən daxil olması, həm kişi həmdə qadın ayaq geyimi olan qoloşun istehsalı yuxarıda sadalanan ayaq geyimlərini sıxışdırıb məişətdən çıxarmışdı. Araba

   Sərnişin və yun daşımaq üçün istifadə edilən təkərli nəqliyyat vasıtəsidir. E.ə. IV minillikdə meydana gəlmişdi. Arabanın müxtəlif forması olmuşdu: iki və dörd təkərli. (həyətyanı təsərrüfatda liman və vağzallarda 1,2 və 4 təkərli əl arabasıda işlədilirdi.) Qoşqu tipinə görə öküz arabası (kəl arabası), at arabası və s. növü vardır. 2 təkərli arabanın tarixi daha qədimdir. Bu arabanın təkərləri bütöv olmuş və oxla birlikdə fırlanmışdı. Bu arabalardan ilk dəfə sarmatlar (e.ə. II-III əsrlərdə) istifadə etmişlər.Arxeoloji tədqiqatlar Zaqafqaziyada hələ e.ə. IV-I minilliklərdə 2 və 4 təkərli arabalardan istifadə olunduğunu göstərir. Arabalar əsasən 2 növə: təsərrüfatla əlaqədar və hərbi məqsədlər üçün ayrılırdı. Döyüş arabaları Assuriya, Urartu və Midiyada daha geniş yayılmışdır.Təsərrüfat əhəmiyyətli arabalar indidə öz əhəmiyyətini itirməmişdi.Azərbaycanda işlədilən tək  atlı dörd təkərli arabaları buraya XIX əsrin ortalarında rus sektantları gətirmişlər. Bu arabalara xalq arasında “malakan arabası” deyilirdi.

[2]

muzey
Kəndli təsərrüfаtındа аrаbаnın nəqliyyаt və dаşımа vаsitəsi kimi əvəzsiz rоlu оlmuşdur. Аrаbаyа qоşqu kimi işlədilən hеyvаn növlərindən аsılı оlаrаq аrаbаnın dа müхtəlif növləri hаzırlаnırdı: аt аrаbаsı, kəl аrаbаsı, öküz аrаbаsı, еşşək аrаbаsı. Аrаbаnın hаzırlаnmаsı хüsusi tехniki hаzırlığа mаlik ustаlаr tərəfindən icrа еdilirdi. Аrаbаyа lаzım оlаn hissələr хаrrаtlаr və dəmirçilər tərəfindən hаzırlаnır və sоnrа lаzımi qаydаdа qurаşdırmа işi аpаrılırdı. Аrаbа hissələrinin аdlаrı аşаğıdаkılаrdır: təkər, bаn, pər, kəmər, çərçivə, rеykа, sаmı, bоyunduruq, qоl, lаydır (çəmbər), ох, tоp, dislə, çumаçа. Аrаbа tək аt üçün hаzırlаndıqdа оnа qаrşı tərəfdən аt qоşmаq üçün iki qоl düzəldilir. Cüt qоşqu аrаbаlаrı təkqоllu оlub, аrаbаnın qаrşı tərəfindən оrtа hissəyə bərkidilir. Qоl аrаbаnın müхtəlif tərəflərə yönələ bilməsini təmin еtmək məqsədi ilə оnun ön hissəsinə birləşdirilmiş dişləyə bəndlənir. Dişlə türk mənşəli tuşlа sözündən оlub, аrаbаnın tuşlаnа biləcəyi istiqаməti ifаdə еdir.

[3]

Muzeyin nəşrləri[redaktə | əsas redaktə]

1.Muzeyin "Qarabağ Azərbaycandır" jurnalının xüsusi buraxılışı https://www.youtube.com/watch?v=iHZ_99Vnrdc 2.Muzeyin yeni nəşri."Aqrar sahənin tarixindən...İmran Əbiıov" https://www.youtube.com/watch?v=gKul647QdOA&t=59s 3. Muzeyin yeni nəşri."Aqrar sahənin tarixindən...İrşad Əliyev.” https://www.youtube.com/watch?v=YEpStt9_VV4 4.Muzeyin yeni nəşri."Aqrar sahənin tarixindən...Kamil Məmmədov" https://www.youtube.com/watch?v=Ckr5lghlQKQ 5.Muzeyin yeni nəşri."Azerbaijan state Agrikultural Museum" https://www.youtube.com/watch?v=S2fdq2Wf3W8 6.Muzeyin yeni nəşri.Aqrar sahənin tarixindən...Məmməd Əskərov https://www.youtube.com/watch?v=rM5_jU9qatk 7.Muzeyin nəşri.Aqrar sahənin tarixindən...Məmməd Xəlilov https://www.youtube.com/watch?v=UxdnHiZYV4I 8. Muzeyin nəşri.Aqrar sahənin tarixindən...Musa Məmmədov https://www.youtube.com/watch?v=d2kphh9oMqA 9. Muzeyin yeni nəşri.Aqrar sahənin tarixindən...Surxay Tağızadə https://www.youtube.com/watch?v=mV3DMxS7TZY 10. Muzeyin yeni nəşri.Təməl daşları-Böyük işlərin bünövrəsi https://www.youtube.com/watch?v=v8W_VqJYj5w 11.Muzeyin yeni nəşri.Yeni nəsil və milli dəyərlər xəzinəsi https://www.youtube.com/watch?v=SfZ83-4VNcE 12.Muzeyin yeni nəşri.Aqrar sahənin tarixindən...Yunis Rzayev https://www.youtube.com/watch?v=hdoIrO-LloY 13.Muzeyin yeni nəşri.Aqrar sahənin tarixindən...Zakir Abdullayev https://www.youtube.com/watch?v=DFXigx4_b-c

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

  • Azərbaycan Dövlət Kənd Təsərrüfatı Muzeyi[ölü keçid]
  • Muzeydə kənd həyatı — REPORTAJ
  • "Azərbaycan Respublikası Kənd Təsərrfüatı Nazirliyinin tabeliyindəki qrumlar". www.agro.gov.az. İstifadə tarixi: 02.02.2021.
  • "Kənd təsərrüfatı muzeyindən REPORTAJ". teleqraf.com. İstifadə tarixi: 02.02.2021.
  • Azərbaycan Dövlət Kənd Təsərrüfatı Muzeyi ilə tanışlıq. https://www.youtube.com/watch?v=ObIRxfWB-N0

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]