Bibimbap

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Bibimbap
kor. 비빔밥
Dolsot-bibimbap.jpg
Dolsot bibimbap (dolsotda bibimbap)
Mənsubiyyəti
  • Koreya mətbəxi
Lazımi komponentlər düyü
Enerji qiyməti (100 q) 150 kkal
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Bibimbap (kor. 비빔밥 - qarışıq bişmiş düyü) — Koreya mətbəxinə aid olan düyülü xörək. O, kasanın içində isti düyü və onun üstündə namul (qısa vaxt ərzində qaynadılmış ədviyyatlı tərəvəz və/və ya göyərti) və ya kimçi (ənənəvi Koreya tərəvəz turşusu) ilə qoçucan (Koreya çili bibəri pastası), soy sousu və ya doncan (turşu soy pastası) olaraq verilir. Bunnan əlavə, bibimbapa bəzən bişməmiş və ya qızardılmış yumurta və ət (adətən mal əti) qoya bilərlər. Xörək onu yeməkdən əvvəl qarışdırılır.[1]

Cənubi Koreyada Concu, Cincu və Tonyon şəhərləri bibimbapın xüsusi yeli növlərinə görə tanınır.[2]

Tarix[redaktə | əsas redaktə]

Bibimbapın dəqiq mənşəyi bilinmir. İnsanlar sansince (dağ tanrısının təntənəsi) və ya donsince (kənd tanrısının təntənəsi) kimi cesa (əcdadlar mərasimi) zamanı "tanrılarnan birlikdə yeyirdilər". Ola bilər ki, bu cür mərasimlərdən sonra, onların evlərində kimi mətbəx dəstələri olmadığına görə ban (bişmiş düyü) ilə bançanları (Koreyanın müxtəlif qəlyanaltıları) qarışdırırdılar.[3] Bəzi araşdırmaçıların fikrincə, bibimbapın mənşəyi cesa zamanı qurbanlıq yeməyi onu yeməkdən qabaq qarışdırmaq ənənəsindən gəlir.[4]

Andrey Lankovun sözlərinə görə, keçmişdə bibimbap saray yeməyi sayılırdı. Bu cür yeməkləri ancaq varlılar və taxtda olan sülalə tez-tez yeyə bilirdi. Sadə insanlar isə bu cür yeməkləri ancaq xüsusi bayram günləri yəyə bilərdi.[5] Məsələn, onlar bibimbapı adətən ay təqvimin yeni ili zamanı yeyirdilər, çünki o zaman, onların fikrincə, yeni ildən öncə bütün qalan qəlyanaltıları yeyib qurtarmaq lazım idi.[6] Bibimbap çox insan üçün hazırlamağa asan xörək olduğuna görə, fermerlər onu əkinçilik mövsumu zamanı eləyirdilər.[7] Bu cür bibimbapda daha çox tərəvəz olurdu.[8]

Tarixi mənbələrdə bibimbap fərqli adları altında qeyd olunur. Məsələn, Coson dövrüdən olan araşdırmaçı, Bak Don Ryan (1569–1635) onu Gice tarixi qeydləri kitabında hondon ban (混沌飯) adı altında yazdırıb.[9][10] Başqa bir Coson araşdırmaçı, Quon San İl (1679–1760) öz Çonde gündəliyində onu qoldon ban (骨董飯) kimi qeyd edib.[11] İ İk adlı Neokonfusiyaçı araşdırmaçının, Sonho tam yazısında (1681–1764) da o, qoldon (骨董), İ Dok Munun Çoncanquan tam yazısında isə qoldon ban (汨董飯) kimi yazılıb. İ Hak Qyunun Nakhasen yazılarında o həm qoldon ban (骨董飯) həm də qoldon (骨董) adlanılır.[11]

Bıbuiım (브뷔음) hanqıl transkripsiyasının ən erkən iştədilməsi 1810-cu ilinin Can Honun Monyupyon ensiklopediyasında tapmaq olar.[10] 1870 ilinə aid olan Myonmul giryak ensiklopediyasında onun adı hancada qoldon ban (骨董飯) yazılır, amma oxunuşu bubaeban (捊排飯) kimi verilir. Güman olunur ki, bu Koreya dilinin öz bubim bap (부빔밥) ifadəsinin transkripsiyasıdır.[11] Bibimbapın ən erkən məlum yazılmış resepti, XIX əsrə aid olan, Şiıiconso adlı reseptlər kitabındadır.[12][13][14]

Koreya bölünəndən bəri Şimali və Cənubi Koreyada milli mətbəxə yanaşma dəyişib. Bibimbap həm Şimali, həm də Cənubi Koreyada mövcuddur. Halbuki, Cənubi Koeryada məhz bibimbapa daha çox milli yemək rəmzinə kimi yanaşırlar. Məsələn üçün, 2005-ci ildən başlayaraq, Korean Air onu öz beynəlxalq reyslərində təklif etməyə başlayıb.[15] Lufthansa[16]Finnair[17] də Koreyadan uçuşlarında bibimbap təklif olunur.

Növləri[redaktə | əsas redaktə]

Concu bibimbapı
Pxenyanda çəkilmiş bibimbap
  • yukhoe-bibimbap — tartar ətli bibimbap.
  • Şirin su ilbiz bibimbapı (ureong-doenjang-bibimbap).
  • Dolsotda bibimbap (kor. 돌솥 비빔밥)[18]
  • Concu bibimbapı (jeonju-bibimbap) — düyüsü suda yox, mal bulyonunda bişirilir.[19][20]
  • Cincu bibimbapı (jinju-bibimbap) — bişməmiş və ya bişmiş mal əti ilə.[21][22]
  • Çiy balıqlı bibimbap (hoe-deopbap)[18]
  • Kürəli bibimbap (albap)
  • Acı donuz əti bibimbapı (jeyuk-bibimbap)[18]
  • Zoğlu bibimbap (saessak-bibimbap)[18]
  • Thonyon bibimbapı (tongyeong-bibimbap) — dəniz məhsulları ilə Thonyon şəhərinin bibimbapı.[23]
  • Yabanı tərəvəzli bibimbap (sanchae-bibimbap)[18]
  • Concu bibimbapı (jeonju-bibimbap ) — Concu şəhərin yerli bibimbap varsiyası. Coson kral mətbəxinə aiddir.[24]
  • Fusion bibimbap — müxtəlif qeyri-ənənəvi bibimbap növlərin adı. Onlara bimimbapa adətən qoyulmayan (bəzən xarici) komponentlər qoyulur (nümunələr: saşimi bibimbap, teriyaki toyuğu bibimbap, ispanaqlı lazanya bibimbap).[25]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. "Organic Vegetables Bibimbap". Seoul Metropolitan Government. 1 October 2011 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
  2. Chung, Kyung Rhan; Yang, Hye-Jeong; Jang, Dai-Ja; Kwon, Dae Young (2015). "Historical and biological aspects of bibimbap, a Korean ethnic food". Journal of Ethnic Foods. 2 (2): 74–83. doi:10.1016/j.jef.2015.05.002.
  3. 황혜성 (1995). "비빔밥". Encyclopedia of Korean Culture (koreya). Academy of Korean Studies. İstifadə tarixi: 13 January 2019.
  4. Choe, Sang-Hun; Torchia, Christopher (September 2007). Looking for a Mr. Kim in Seoul: A Guide to Korean Expressions (ingilis). Master Communications, Inc. səh. 168. ISBN 9781932457032. İstifadə tarixi: 31 July 2016.
  5. Ланьков Андрей.Корея:будни и праздники.ч.2
  6. "Rice with Leftovers (1st Lunar Month)". 17 April 2015 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 April 2015.
  7. "Origin of Bibimbap". Bibimbap Globalization Foundation. İstifadə tarixi: 12 April 2015.
  8. Yu Gu, So (1966). Limwon-sipyukji (林園十六志). Korea: Sŏul Taehakkyo Kojŏn Kanhaenghoe (서울大學校古典刊行會).
  9. 황광해 (17 August 2016). "[황광해의 역사속 한식]비빔밥". The Dong-a Ilbo (koreya). İstifadə tarixi: 13 January 2019.
  10. 1 2 황광해 (11 October 2018). "[이야기가 있는 맛집(344)] 비빔밥②". Weekly Hankook (koreya). İstifadə tarixi: 13 January 2019.
  11. 1 2 3 신지훈; 권대영 (2 October 2015). "비빔밥의 기록은 시의전서가 최초?". 식품외식경제 (koreya). İstifadə tarixi: 13 January 2019.
  12. Koo Chun-sur. "Bibimbap: High-nutrition All-in-one Meal". The Korea Foundation. 7 March 2012 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
  13. 비빔밥. Encyclopedia of Korean National Culture (Empas) (Korean). İstifadə tarixi: 6 December 2006.
  14. 전주비빔밥. Jeonbuk Food Culture Plaza (Korean). İstifadə tarixi: 6 December 2006.
  15. с. 229
  16. Lufthansa aims to become leader in digitalization and innovation
  17. [1]
  18. 1 2 3 4 5 "주요 한식명(200개) 로마자 표기 및 번역(영, 중, 일) 표준안" [Standardized Romanizations and Translations (English, Chinese, and Japanese) of (200) Major Korean Dishes] (PDF) (koreya). National Institute of Korean Language. 30 July 2014. İstifadə tarixi: 15 February 2017. Lay summary.
  19. "전주-비빔밥 (全州---)". Standard Korean dictionary (koreya). National Institute of Korean Language. İstifadə tarixi: 7 February 2017.
  20. "What Makes Jeonju Bibimbap So Special". The Chosun Ilbo. 22 February 2010. İstifadə tarixi: 20 June 2017.
  21. "Health Secret of Korea's Bibimbap, Prepared to Perfection". Korea Tourism Organization. 18 September 2016. İstifadə tarixi: 20 June 2017.
  22. "진주-비빔밥 (晉州---)". Standard Korean dictionary (koreya). National Institute of Korean Language. İstifadə tarixi: 7 February 2017.
  23. [2]
  24. [3]
  25. [The Exploratory Study on the Preference and the Purchase Intention of Fusion Bibimbap: Focused on Seoul Area by Lee, Bo-Son ; Park, Ki-Hong ; Lim, Jeong http://www.koreascience.or.kr/article/JAKO201208456390387.page]