Bretzel

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Bretzel
BrezelnSalz02.JPG
Mənsubiyyəti Almaniya, İtaliya (Cənubi Tirol), Fransa (Elzas)
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Bretzel (alm. Breze(l)‎, ing. Pretzel) — diametri 10-15 sm və Alman dilində danışan ölkələrdə (Almaniya, Avstriya, İsveçrə, Cənubi TirolElzas) simmetrik olaraq bükülmüş duzlu və ya şirin olan çörək növüdür. Adı latın sözü olan brachium ("qol"; çarpaz qolların görünüşü üçün) götürülüb. Ənənəvi bretzel forması seçilən simmetrik formada olur, uzun xəmir zolağının ucları bir-birinə bağlanır və sonra xüsusi bir şəkildə özünə doğru bükülür. Lakin bu gün bretzellər müxtəlif formalarda da hazırlanır.

Duz bretzellərdə ən çox istifadə edilən ədviyyatdır. Yuyucu soda və ya lye (maye) tamamlayıcılarından biri olaraq, simitlərə Maillard reaksiyası nəticəsində əldə edilən ənənəvi dərini və ləzzəti verir. Digər ədviyyatlara xardal, pendirlər, şəkər, şokolad, darçın, şirin örtük, toxumlar və qoz-fındıq daxildir. Bretzel növlərinə hazırlandıqdan qısa müddət sonra yeyilməli olan yumşaq simitlər və uzun müddət saxlama müddəti olan bərk bişmiş simitlər daxildir. [1]

Tarix[redaktə | mənbəni redaktə et]

Pretzel Kraliça Ester və Kral Ahaşveroşun ziyafətində təsvir edilmişdir. 12-ci əsr Delikateslər bağı

Dəqiq olmayan məlumata görə bretzel 610-cu ildə İtaliyada bir keşiş tərəfindən monastırda dualarını əzbərləyən uşaqlara mükafat olaraq verilirdi. Başqa bir mənbə ixtiranı Fransanın cənubundakı bir monastıra bağlayır. Almaniyada simitlərin yerli hörmətli şəxslər tərəfindən girov saxlanılan ümidsiz çörəkçilərin ixtirası olduğuna dair hekayələr də vardır. Qida tarixçisi William Woys Weaver bretzelin mənşəyini Kelt məhsul düyünlərinə və Kelt ilahəsi Sirona sitayişinə qədər izləyir, lakin bu fikir ilahə ilə bağlı digər qeydlərdə öz əksini tapmır. [2][3][4][5]

Tarixi sənədlərə əsasən bretzelin təsvirinə 1111-ci ilə aid Cənubi Almaniyada yerləşən çörəkçi gildiyalarının emblemində rast gəlinir.

Coğrafiya[redaktə | mənbəni redaktə et]

Yuxarı almandilli bölgələr[redaktə | mənbəni redaktə et]

Simit bişirmə ən möhkəm şəkildə Frankoniya bölgəsində və ona bitişik Yuxarı Alman dilli ərazilərdə kök salmışdır və simitlər əsrlər boyu alman çörək bişirmə ənənələrinin ayrılmaz hissəsi olmuşdur. Lye simitləri Almaniyanın cənubunda, Elzasda, Avstriyada və alman dilli İsveçrədə müxtəlif çörək, qarnir və ya qəlyanaltı kimi məşhurdur və bir çox yerli çeşidi olur. Müxtəlif Yuxarı Alman ləhcələrində simit adlarına misal olaraq Breze, Brezn, Bretzel, Brezzl, Brezgen, Bretzqa, Bretzet, Bretşl, Kringel, Silserli və Sülzerli göstərmək olar. [6]

Amerika Birləşmiş Ştatları[redaktə | mənbəni redaktə et]

18-ci əsrin sonlarında cənub alman və isveçrəli alman mühacirlər Şimali Amerikaya bretzeli təqdim etdilər. İmmiqrantlar Pensilvaniya Hollandiyalısı kimi tanındılar və vaxt keçdikcə bir çox əl istehsalı bretzel çörəkləri mərkəzi Pensilvaniya kəndlərində cəmləşdi və simit populyarlığı yayıldı. 20-ci əsrdə ABŞ-ın digər bölgələrində yumşaq bretzellər populyarlaşdı. Filadelfiya, ÇikaqoNyu York kimi şəhərlər yumşaq bretzelləri ilə məşhurlaşdılar. [7][8]

Hazırda ABŞ bretzelin ən çox istehlak edildiyi ölkələrdən biridir. Amerikalı bretzel zənciri "Auntle Anne's"in 2007-ci ildə satışlarının 300 milyon dollar olması bunun göstəricisidir.

Məşhur mədəniyyətdə[redaktə | mənbəni redaktə et]

Ladenburqda (Baden-Vürtemberq, Almaniya) Yay Günü Qatarında (festival) lent ağacı və şirin yay günü bretzeli

Simit həm qida əsası, həm də forması ilə ideyaları, perspektivləri, münasibətləri, memları,şəkilləri və digər hadisələri ilhamlandıran populyar mədəniyyətin elementinə çevrilmişdir. Tarixən simit mədəniyyətə təsir etsə də, son zamanlar kütləvi informasiya vasitələrinin təsiri altına düşüb.

Simit rəqsi 1920-ci illərdə yelləncək rəqsinin bir hissəsi idi. [9]

Filadelfiya Rekreasiya Departamenti 2004-cü ildə Silverwood küçəsinin 4300-cü məhəlləsində yerləşən əvvəllər Manayunk Parkı kimi tanınan obyektin adını "Pretzel Parkı" adlandırdırmışdır.[10] Yenidən dizayn edilmiş parka simit kimi ilmələnmiş yollar və Uorren C. Holzman tərəfindən düzəldilmiş bretzel formasında ictimai heykəl daxildir. [11][12]

İnternetdə yayılan videoda ABŞ prezidenti Corc Buşun 2002-ci ilin yanvarında keçirdiyi mətbuat konfransında o, bretzel yeyərkən boğulduğunu yada salır: "Simit yeyən zaman udmazdan əvvəl çeynəyin. Analarınızı dinləyin". [13]



Xarici keçidlər[redaktə | mənbəni redaktə et]

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. "How the pretzel went from soft to hard – and other little-known facts about one of the world's favorite snacks". https://theconversation.com (eng). 25 aprel 2018. İstifadə tarixi: 5 iyul 2022.
  2. "How did the pretzel get its shape?". Wonderopolis.org.
  3. "History/Pretzel". Kitchenproject.com. 20 October 2008 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
  4. "pretzel-museum". Ushistory.org.
  5. "hungry-history, twisted history". History.com.
  6. Michael Gruenert. "Brezelgeschichte, Brezelhistorie, Brezel, Geschichte, Historie". Brezel-baecker.de. 23 August 2009. 28 December 2010 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 18 August 2010.
  7. "The Pretzel Museum". Ushistory.org. İstifadə tarixi: 18 August 2010.
  8. Elaine Dann Goldstein. "New York Times, Lead, November 13, 1988". The New York Times. Pennsylvania; Philadelphia (Pa). 13 November 1988. İstifadə tarixi: 18 August 2010.
  9. "Basic Swing: Pretzel Dance Move Tutorial". YouTube. 2012-05-06 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 February 2012.
  10. "An Evolution of Manayunk, PA, from Inception to Modern Day". https://justiceguardians.com/ (ingilis). 2021-10-30. İstifadə tarixi: 2022-07-05.
  11. "Pretzel Statue". Philly Public Art. İstifadə tarixi: 18 August 2010.
  12. "Manayunk Council Local Park History". Manayunkcouncil.org. İstifadə tarixi: 18 August 2010.
  13. "Bush press conference". YouTube. 2021-11-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 February 2012.