Bursa Ulu məscidi

Bursa Ulu məscidi
Bursa Ulu Camii بروسه اولو جامع
Ölkə	Türkiyə
Şəhər	Bursa
Yerləşir	Osman Qazi, Bursa
Memar	Əli Neccar Hacı İvaz
Tikilmə tarixi	1396—1399
Üslubu	Səlcuq memarlığı
Vəziyyəti	stabil
Rəsmi sayt	bursaulucamii.com
40°11′02″ şm. e. 29°03′43″ ş. u.
Bursa Ulu məscidi
Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Ulu məscid qarlı gündə, 2021

Bursa Ulu məscidi (türk. Bursa Ulu Camii) — Türkiyə, Bursa ilinin Osman Qazi ilçəsində I Bəyazid tərəfindən 1396-1400-cü illərdə tikdirilmiş ulu məscid.

Bursanın tarixi simvollarından olan məscid, Bursa şəhər mərkəzində, Atatürk küçəsi üzərində yerləşir. Çoxsütunlu məscid planının ən klassik və monumental nümunəsi hesab olunur. İyirmi qübbəli tikili, Türkiyədə daxili tutumu ən geniş olan məscidlərdəndir. Memarının Əli Nəccar və ya Hacı İvaz olduğu ehtimal edilir. Məscidin minbəri Səlcuq oyma sənətindən Osmanlı ağac oyma sənətinə keçidin ən mühüm nümunələrindən biri hesab edilən qiymətli sənət əsəridir.

Məscidin divarlarında XIX əsrin II yarısı və XX əsrin əvvəllərində müxtəlif xəttatlar tərəfindən yazılmış 192 ədəd xətt lövhəsi və divar yazısı xətt sənətinin orijinal nümunələri də var.

Məscidin daxilində üstü açıq günbəzin altındakı şadırvan Ulu Məscidin diqqətçəkən elementlərindəndir.

Tarixi

Bursa Ulu məscidi Osmanlı sultanı I Bəyazid tərəfindən Niğbolu səfərindən qayıtdıqdan sonra tiktirilmişdir. Məscidin tikilmə tarixini göstərən bir kitabə yoxdur, lakin minbər qapısında qeyd olunan hicri 802 (miladi 1399) ili məscidin tikilmə tarixi kimi qəbul edilir.

Bursa Ulu məscidi tikintisi həm dövlətin özünü siyasi, iqtisadi və mədəni dövlət olaraq dünyaya qəbul etdirmək səylərinin davamı, həm də Osmanlı cəmiyyətinə bir kimlik qazandırmaq səylərinin tələbi olaraq qiymətləndirilir. Məscidin açılışında ilk xütbəni dövrün mühüm təsəvvüf alimlərindən biri olan Somuncu Babanın oxuduğu rəvayət olunur.

Məscid tikildiyi dövrdə digər mədrəsələrin tanınmış və çox hörmətli müəllimləri burada dərs verməyə başlamışdılar.

Tikintisindən qısa müddət sonra Yıldırım Bəyazidin Ankara döyüşündə əsir düşməsindən sonra, Teymurun Bursa istilası zamanı və Fitrət dövründə Qaramanlı Mehmed bəyin Bursa mühasirəsində (1413) məscidin xarici divarları yandırılmışdır. Bu yanğınlar nəticəsində məscidin xarici divar örtüyü zədələnmişdir. Ortaya çıxan moloz-daş divar fakturası qalın suvaqla örtülmüş, bu vəziyyət 1950-ci illərdəki bərpa işlərinə qədər belə davam etmişdir. 1958-ci il Böyük Çarşı yanğınında şimal həyətinin də yanmasından sonra, edilən təmir zamanı suvağı təmizlənmişdir.

Kəbə örtüyü, Bursa Ulu məscidi

Fitrət dövründən sonra 1421-ci ildə yenidən ibadətə açılan məscidin ilk təmir sənədi 1494-cü ilə aiddir. 1862-ci ilə qədər daha 23 təmir sənədi mövcuddur. Müəzzin mahvili 1549-cu ildə tikilib. 1517-ci ildə Yavuz Sultan Səlim tərəfindən Misirin fəthi və Xilafətin Osmanlıya keçdiyi dövrdə gətirilən Kəbəi-şərifin qapı örtüyü padşah tərəfindən Ulu məscidə hədiyyə edilmiş və minbərin solundan asılmışdır. Müəzzin mahvilinin qarşısındakı daş vaiz kürsüsü 1815-ci ildə düzəldilib.

Məscid 1855-ci ilin böyük zəlzələsi zamanı güclü dağıntılara məruz qalıb. On səkkiz qübbəsi çökən məscidin yalnız qərb minarəsinin dibindəki qübbə ilə mehrabın önü qübbəsi salamat qalıb. Zəlzələdən sonra əsaslı şəkildə təmir olunub. Bu dövrdə Sultan Əbdülməcidin əmri ilə İstanbuldan gətirilmiş məşhur xəttatlar məsciddəki böyük yazıları yenidən işləyərək, yeni hüsnü-xəttlər də əlavə ediblər.

1889-cu ildə baş vermiş yanğın zamanı minarələrin taxta külahları yandığı üçün, sonra daş-kərpic ilə külahlar yenilənib.

Daxilindəki şadırvan

Ulu məsciddəki məşhur xətt örnəklərindən biri

Ulu məscidin interyerini göstərən video.

Memarlıq xüsusiyyətləri

Dördbucaqlı planlı məscid təxminən 5000 m² sahəni əhatə edərək, 20 günbəzlə örtülüdür. Səkkizbucaqlı qəsnaqlar üzərindəki günbəzlər mehrab divarına dik şəkildə beş sıra halında düzülüdür. Hündür qəsnaqla yanlara doğru getdikcə hər sırada daha alçaq şəkildə nizamlanıb. Şimal fasadının hər iki ucunda kərpic materialla inşa edilmiş iki qalın minarəsi var və şərqdəki minarələrin Sultan I Mehmed dövrünə aid olduğu ehtimal edilir.

Düzgün kəsilmiş daşlarla tikilmiş qalın qala divarlarının masif təsirini yüngülləşdirmək üçün fasadlara hər günbəz sırası səviyyəsinə uyğun gələn sivri kəmərlər çəkilib. Hər kəmərin içində iki sıra halında hərəsində iki ədəd olmaqla pəncərə yerləşir. Bunların istər formaları, istərsə də ölçüləri hər fasad üzrə fərqlidir.

Tikilinin şimal fasadının künclərində sonradan inşa edilmiş iki minarə var. Minarələrin hər ikisi əsas divara söykənmədən, yerdən başlayır. Qərb küncündəki minarə I Bəyazid tərəfindən tikdirilmişdir. Səkkizguşəli kürsü tamamilə mərmərdən olub, gövdəsi isə kərpicdəndir. I Mehmedin tikdirdiyi söylənən şərq küncündəki kvadrat kürsülü minarə məscidin əsas divarından təxminən 1 metr aralıdır. Şərəfələr hər iki minarədə eyni olub, kərpicdən muqarnaslarla bəzədilib. Qurğuşun örtüklü qübbələr 1889-cu ildəki yanğında məhv olduqdan sonra, indiki daş qübbələr düzəldilib.

Əsas qapısı şimalda olan məscidin şərq və qərbdəki qapılarla birlikdə üç qapısı var. Həmçinin sonradan Sultanın namaz qılması üçün ayrılmış Hünkar Məhfilinə açılan bir qapı pəncərədən dəyişdirilərək düzəldildikdən sonra, qapıların sayı dördə çatdırılıb.

Minbəri

Bursa Ulu məscidinin sərt qoz ağacından kündəkari texnikası ilə düzəldilmiş minbəri Hacı Əbdüləziz oğlu Mehmed tərəfindən hazırlanmışdır. Səlcuq oyma sənətindən Osmanlı əşyə oyma sənətinə keçidin mühüm nümunələrindən biri olan minbəri düzəldən usta haqqında mənbələrdə kifayət qədər məlumat yoxdur. Ustanın adı minbərin sağ tərəfində oyma sülüs xətti ilə yazılıb. Adını yazdığı ifadənin son kəliməsi müxtəlif cür oxunur; bəzi mənbələrdə Antepli olduğu, bəzi mənbələrdə isə Təbrizin Dəvək kəndindən olduğu qeyd edilib.

Minbərdə Səlcuq ənənəsi üstünlük təşkil edir. On dörd pilləli minbərin girişində qapı tayları vardır. Üçbucaq şəklindəki minbər tacı şəbəkə texnikası ilə bitki motivləri ilə bəzədilib. Üçbucaqların kənarlarındakı naxışlarla birlikdə tac dalğalı forma alır. Aynalıqaltı 12 panoya bölünüb. Yan aynalıqlarda səthi çoxbucaqlı ulduzlarla həndəsi bölgülərə ayrılmış və hər bir hissənin içi bitki motivləri ilə doldurulmuşdur.

Minbər məhəccəri hər iki istiqamətdə bir-birindən fərqlidir. Şərq istiqamətində dəlmə texnikası ilə işlənmiş səkkizguşəli ulduzlar və səkkizbucaqlılardan ibarət həndəsi kompozisiya məhəccərin bütövlüyünü qoruyur. Digər tərəfdən isə zəmin oyma və dəlmə texnikası ilə işlənən panolar növbəli şəkildə istifadə olunub. Minbər qapısının üzərindəki kitabədə binanın tikilmə tarixi və banisinin adı yer alıb.

Ulu Caminin minbərinə bəzi sirli mənalar da şamil edilmişdir. 1980-ci ildə minbərin şərq istiqamətindəki həndəsi kompozisiyanın günəşi və onun ətrafındakı planetləri simvolizə etdiyi, aralarındakı məsafələrin həqiqi uzaqlıqları ilə mütənasib olduğu; qərb istiqamətindəki kompozisiyanın isə qalaktika sistemini simvolizə etdiyi iddia edilmişdir.

Şadırvanı

Məscidin daxili məkanında, iyirmi qübbəli tikilinin ortasındakı üstü açıq qübbənin altında yerləşən şadırvan Ulu məscidin diqqət çəkən xüsusiyyətlərindən biridir. Səlcuq memarlığında geniş yayılmış təpə hissəsinin açıq olması və altında hovuzun yerləşməsi ənənəsinin davamı olan bu xüsusiyyət məscidi Səlcuq ənənəsinə bağlayır. Şadırvanın altındakı həmin açıq qübbə günümüzdə şüşəbəndlə örtülüb.

Qalereya

• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 

Xarici keçidlər

• Ulu Cami Türkiye Kültür Portalı
• SumiyoOkumuro, The Mamluk Kaaba Curtain in the Bursa Grand Mosque (Bursa Ulu Cami’deki Kabe Örtüsü) Arxivləşdirilib 2017-08-08 at the Wayback Machine
• Yıldırım Bayezıd tarafından mimar Ali Neccar'a 1396-1399 yılları arasında yaptırılmıştır.