Dağ meşələri

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Dağ­lıq ra­yon­lar­da me­şə[1] bit­ki­si yük­sək­lik  qur­şaq­lı­ğı ilə sə­ciy­yə­lə­nir. Res­pub­li­ka­nın[2] ay­rı-ay­rı dağ sis­tem­lə­rin­də bit­ki qur­şaq­lı­ğı qa­nu­na­uy­ğun­lu­ğun­da mü­əy­yən ox­şar­lıq ol­sa da on­la­rı bir-bi­rin­dən fərq­lən­di­rən cə­hət­lər də var. Bö­yük Qaf­qaz­da[3] və Ki­çik Qaf­qa­zın şi­mal, şi­mal-şərq mak­ro­ya­mac­la­rın­da aşa­ğı dağ me­şə qur­şa­ğın­da (600(900-1000)m) və­ləs­lə qa­rı­şıq ibe­ri­ya pa­lı­dı (lat. Quercus iberica) me­şə­lə­ri, or­ta dağ qur­şa­ğın­da şərq fıs­tı­ğı (lat. Fagus ]) me­şə­lə­ri, yu­xa­rı dağ-me­şə qur­şa­ğın­da isə şərq pa­lı­dı (lat. Q. macranthera), to­za­ğac (lat. Betula) və yük­sək dağ (trautvetter) ağ­ca­qa­yı­nı (lat. Acer trautvettery) me­şə­lə­ri ya­yıl­mış­dır. Lən­kə­ran re­gi­o­nu ra­yon­la­rın­da aşa­ğı me­şə qur­şa­ğın­da şa­ba­lıd­yar­paq pa­lıd, qaf­qaz və­lə­si və bir sı­ra hir­kan tipli re­likt  ağac cins­lə­ri­nin iş­ti­ra­kı ilə mü­rək­kəb tip­li də­mi­ra­ğac me­şə­lə­ri ya­yıl­mış­dır. Lən­kə­ran re­gi­o­nu­nun aşa­ğı me­şə qur­şa­ğın­da me­şə­lər üçün­cü döv­rün re­likt və en­dem növ­lə­ri­nin zən­gin­li­yi ilə se­çi­lir. (ipək aka­si­ya­sı, dəmirağac, aza­ta­ğac, xə­zər lə­lə­yi, hir­kan ən­ci­li və s.) 

Meşələrin yayılması[redaktə | əsas redaktə]

Me­şə­lə­ri­mi­zin 90%-i (tə­xmi­nən 800 min ha) dağ ya­mac­la­rın­da yer­lə­şir. Dağ me­şə­lə­ri­nin çox his­sə­si Bö­yük Qaf­qaz­da (360 min ha) ya­yıl­mış­dır. Ki­çik Qaf­qaz­da[4] me­şə ilə ör­tü­lü sa­hə 250 min ha, Ta­lış dağ­la­rın­da isə 134 min ha təş­kil edir.Təd­qi­qat­lar gös­tə­rir ki, dağ­la­rı­mız­da me­şə­nin tə­bii (iq­lim) yu­xa­rı sər­hə­di iyul ayı­nın or­ta tem­pe­ra­tu­ru 10də­rə­cə və bir qə­dər də aşa­ğı olan xət­dən keç­mə­li­dir. Bu qa­nu­na­uy­ğun­lu­ğu res­pub­li­ka­mı­zın ay­rı-ay­rı dağ­lıq vi­la­yət­lə­ri­nə tət­biq edək. Əgər 10də­rə­cə iyul izo­ter­mi­ni me­şə­nin iq­lim sər­hə­di qə­bul et­sək, qı­şı rü­tu­bət­li ke­çən və so­yuq iq­li­mə ma­lik olan Bö­yük Qaf­qa­zın cə­nub ya­ma­cın­da və Ki­çik Qaf­qa­zın şi­mal-şərq ya­ma­cı ra­yon­la­rın­da (Göy­göl, Gə­də­bəy, Daş­kə­sən) bu sər­həd 2600-2650m-dən, qı­şı qu­raq ke­çən, nis­bə­tən kon­ti­nen­tal so­yuq iq­li­mə ma­lik olan Kəl­bə­cər və La­çın ra­yon­la­rın­da 2800m-dən, ya­yı qu­raq kon­ti­nen­tal iq­li­mi olan Nax­çı­van zo­na­sın­da isə 3000m-dən keç­mə­li­dir. Apar­dı­ğı­mız təd­qi­qat­lar gös­tə­rir ki, res­pub­li­ka­mız­da in­sa­nın tə­sər­rü­fat fə­a­liy­yə­ti­nin tə­si­ri nə­ti­cə­sin­də me­şə­nin yu­xa­rı iq­lim sər­hə­di çox bö­yük də­yi­şik­li­yə uğ­ra­mış­dır. Ha­zır­da de­mək olar ki, me­şə­nin tə­bii yu­xa­rı sər­hə­di hər yer­də an­tro­po­gen amil­lə­rin tə­si­ri nə­ti­cə­sin­də po­zul­muş, aşa­ğı sa­lın­mış­dır. Me­şə­nin mü­a­sir (an­tro­po­gen) yu­xa­rı sər­hə­di res­pub­li­ka­mı­zın dağ­lıq ra­yon­la­rın­da or­ta he­sab­la 1600- hün­dür­lük­dən ke­çir. Bu hün­dür­lük isə iyul ayı­nın or­ta tem­pe­ra­tu­ru 14-17də­rə­cə olan yük­sək­li­yə uy­ğun gə­lir. Çox na­dir hal­lar­da, məs. Tər­tər­çay höv­zə­sin­də 2350-2400m-də to­za­ğac me­şə­si­nin qa­lıq­la­rı­na, ar­dıc kol­la­rı­na  isə Gən­cəça­yın sol sa­hi­lin­də 2400-2500m, Zə­yəm­ça­yın mən­bə­yin­də, da­ğın lap zir­və­si­nə qə­dər (2600-2700m)rast gə­li­nir.

Azər­bay­ca­nın dağ me­şə­lə­rin­də əsa­sən fıs­tıq, pa­lıd və və­ləs üs­tün­lük təş­kil edir.

Xarici keçid[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinad[redaktə | əsas redaktə]

  1. Qrossheym A.A. Qafqazın bitki örtüyü. M.,1948, 265 s. (rus dilində)
  2. Qrossheym A.A. Qafqazın zəngin bitki örtüyü M., 1952, 631 s. (rus dilində)
  3. Qrossheym A.A. Qafqazın bitki örtüyü. M.,1948, 265 s. (rus dilində)
  4. Qrossheym A.A. Qafqazın zəngin bitki örtüyü M., 1952, 631 s. (rus dilində)