Entebbe əməliyyatı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Entebbe əməliyyatı
Entebbe Uganda Airport Old Tower1.jpg
Entebbe hava limanının köhnə terminalı.
Tarix 4 iyul, 1976
Yeri Entebbe hava limanı, Uqanda
Nəticəsi Əməliyyat uğurla tamamlandı
  • 106 girovdan 102 nəfəri azad edildi.[1]
  • Uqanda Hava Qüvvələrinin 25% məhv edildi.[2]
Münaqişə tərəfləri
Flag of Israel.svg İsrail PFLP-GC Flag.svg FXAC
Revolutionäre Zellen.svgİnqilabi hücrәlәr
Flag of Uganda.svg Uqanda
Komandanları
Flag of Israel.svg Dan Şomron
Flag of Israel.svg Yekutel Adam
Flag of Israel.svg Benjamin Peled
Flag of Israel.svg Yonatan Netanyahu
PFLP-GC Flag.svg Vadiyah Haddad
Revolutionäre Zellen.svg Vilfred Byöze
Flag of Uganda.svg İdi Amin
Tərəflərin qüvvəsi
Sayeret Matkal xüsusi
xidmətinə bağlı 100 nəfərə yaxın xüsusi təyinatlı
7 nəfər terrorçu
100 nəfərə yaxın Uqandalı əsgər
İtkilər
1 ölü
5 yaralı
Terrorçu:
7 ölü

Uqanda:
45 ölü[3]
11-30 aralığında təyyarə məhv edildi[4]

Yer xəritəsi
3 girov həlak oldu[5][6]
10 nəfərə yaxını yaralandı

Entebbe əməliyyatı (ivr. מבצע יונתן‎ ; ing. Operation Entebbe) - 1976-cı ilin 4 iyul tarixində[7] Uqandanın Entebbe şəhəri yaxınlığında yerləşən eyni adlı hava limanında İsrail ordusunun xüsusi təyinatlı qüvvələri tərəfindən gercəkləşdirilmiş girovların xilas edilməsi əməliyyatı. Əməliyyatın saat yarım kimi kimi qısa bir vaxtda, İsrail torpaqlarından 4.000 km kənarda həyata keçirilməsi və 52 nəfərə qarşılıq, cəmisi 1 nəfərin həlak olması dönəmin dövrü mətbuatında böyük əks-səda yaratmışdır.

Hadisədən bir gün əvvəl Fələstin Xalq Azadlıq Cəbhəsinə mənsub terrorçular Təl-Əviv-Paris xətti üzrə uçuşları icra edən Fransa Hava Yollarına məxsus Airbus A300 tipli təyyarəni qaçırmaqla istiqaməti Uqandanın Entebbe Hava Limanına doğru yönəltmişdilər. Təyyarədə olan 248 sərnişinin əksəriyyəti etnik yəhudilərdən və ya İsrail vətəndaşlarından ibarət idi. Terrorçular qaçırılan 248 nəfərin əvəzində İsrail tərəfindən həbs edilmiş 40 nəfərə yaxın fələstinli məhkumun və dünyanın dörd müxtəlif ölkəsində saxlanılan daha 13 məhkumun azad edilməsini tələb edirdilər.[8]

Sonuncu dayanacağı Paris şəhəri olan təyyarə Afinada qısa dayanmadan sonra Benqazi şəhərinin üzərindən uçaraq Uqandanın Entebbe şəhərinin mərkəzi hava limanına doğru yönəlmişdir. Uqanda lideri İdi Aminin terrorçuları şəxsən qəbul etdiyi təxmin olunsada, onlara öz dəstəyini göstərdiyi məlumdur. Hava limanına enən təyyarədə olan sərnişinlər köhnə terminal binasına aparılmış və burada etnik yəhudi olan və ya İsrail vətəndaşlığı daşıyanlarla, digər millətlərdən olanlar ayrı-ayrı otaqlara yerləşdirilmişdir.[9][10] Növbəti iki gün ərzində İsrail vətəndaşı olmayan 148 nəfər azad edildi və öz ölkələrinə göndərildilər.[10][11] Qırx iki nəfər, əsasən İsrail vətəndaşı olan şəxslər və Fransa Hava Yollarının 12 nəfərdən ibarət heyəti girov olaraq saxlanılmış və ölümlə təhdid edilmişdir.[12][13]

İsrail xüsusi xidmət orqanı Mossad tərəfindən təmin edilən məlumatlar əsasında İsrail dövləti girovların xilas edilməsi üçün əməliyyat tədbirləri görməyə başladı. Terrorçular tələbələrinin yerinə yetirilməyəcəyi təqdirdə girovların hamısınını öldürməklə hədələyirdilər.[14] Uqanda hakimiyyətinin İsrailə qarşı olan münasibəti səbəbindən və terrorçuların dövlət tərəfindən dəstəklənməsi ehtimalı, nəzərə alaraq İsrail rəsmiləri uqandalı əsgərlərlə mümkün toqquşma risklərini belə nəzərdən keçirmişdilər.[15]

Girovların xilas edilməsi əməliyyatına gecə vaxtı start verilmişdir. 100 nəfərə yaxın Sayeret Matkal xüsusi təyinatlısı İsraildən hərəkət edərək təyyarə ilə 2.500 mil (4.000 km) yol qət etmiş və Uqandaya çatmışdır. Bir həftə davam etməsi planlaşdırılan əməliyyat, cəmisi 90 dəqiqə davam etdi və girovların 102 nəfəri sağ şəkildə xilas edildi. Əməliyyatda beş xüsusi təyinatlı yaralanmış və bir nəfər Sayeret Matkalın zabiti Yonatan Netanyahu həlak olmuşdur. Həlak olanlar arasında beş terrorçu (hamısı), 45 nəfər Uqanda ordusunun əsgəri və 3 girovda vardı.[5][6] İsrail ordusu eyni zamanda Uqanda Hava Qüvvələrinə məxsus MiQ-17MiQ-21 qırıcı təyyarələrinin saxlanıldığı ərazilərə endirdiyi zərbələr nəticəsində Uqanda Hava Qüvvələrinin 25% məhv etmişdir.[4]

Əməliyyatdan öncə İsrail tərəfi Uqanda ilə sərhəd olan Keniyadan lojistik dəstək almış və bu barədə xəbər tutan İdi Amin ölkəsində yaşayan yüzlərlə keniyalının öldürülməsinə və yaşadıqları yerlərdən sürgün edilməsinə göstəriş vermişdir.[16] Entebbe əməliyyatı hərbi kod adı İldırım əməliyyatı olmuşdur. Bəzi mənbələrdə əməliyyat Sayeret Matkalın zabiti Yonatan Netanyahunun şərəfinə Yonatan əməliyyatı formasında da adlandırılır. 1946-cı ildə Nyu-Yorkda anadan olan Yonatan Netanyahu İsrailin Baş Naziri Benyamin Netanyahunun böyük qardaşıdır.[17]

Qaçırılma[redaktə | əsas redaktə]

Qaçırılan Airbus A300B4-203 tipli təyyarə Şarl de Qoll hava limanında. (1980)

1976-cı ilin 27 iyun tarixində Fransa Hava Yollarına məxsus Airbus A300B4-203 tipli təyyarə (qeydiyyat nömrəsi:F-BVGG (c/n 019) İsrailin Təl-Əviv şəhərindən, Fransanın paytaxtı Paris şəhərinə doğru 139 səfər saylı uçuşunu icra etməyə hazırlaşmaqda idi.[18][19] Təyyarə Parisə bir başa yox, Afina üzərindən hərəkət etməli və orada olan daha 58 sərnişini götürməklə sonuncu dayanacağa doğru uçmalı idi. Təl-Əvivdən təyyarə daxil olan 246 nəfər sərnişinin əksəriyyəti etnik yəhudi və ya İsrail passportuna sahib şəxslərdən ibarət idi. Afinaya enən təyyarə burada daha 58 nəfər sərnişini götürməklə yenidən havalandı. Fələstin Xalq Azadlıq Cəbhəsinə mənsub terrorçularda təyyarəyə Afina şəhərindən minmişdilər.

Afina hava limanından havalandıqdan az sonra, yerli vaxtla saat 12:30-da təyyarədə olan Fələstin Xalq Azadlıq Cəbhəsinə bağlı 2 şəxs və alman mənşəyli İnqilabi hücrәlәr təşkilatının iki üzvü (Vilfred Byöze, Brigitta Kulman) salonda çaxnaşma yaratmaqla təyyarənin ələ keçirildiyini elan etdilər. Terrorçuların tələbi ilə təyyarənin istiqaməti Liviya istiqamətinə, konkret Benqazi üzərindəki hava koridoruna yönləndirildi.[20] Təyyarə qaçırılandan sonra yeddi saat ərzində yanacaq tədarükü görmədən uça biləcək vəziyyətdə idi. Terrorçular hamilə olan Böyük Britaniya doğumlu İsrail vətəndaşı Patrisiya Marteli uşaq salmasına görə azad etdilər.[14][21]

Benqazi istiqamətindən gələn təyyarə Uqandanın Entebbe şəhərində yerləşən eyni adlı hava limanına 28 iyul, yerli vaxtla saat 15:15-də eniş etdi. Bu eniş təyyarənin Təl-Əvivdən havalandıqdan 24 saat sonra baş tutmuşdu.[20]

Entebbe hava limanındakı girovların vəziyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Təyyarəni qaçıran dörd əsas terrorçuya, Entebbe hava limanında daha dörd nəfər qoşuldu. Həmin şəxslərin dönəmin Uqanda lideri İdi Amin tərəfindən dəstəkləndiyi bildirilmişdir.[22] Növbəti günlərdə, terrorçular sərnişinləri köhnə terminal binasına köçürməklə təhlükəsizlik tədbirlərini maksimum səviyyəyə qaldırmağa çalışdılar. İdi Aminilk gündən etibarən, demək olar ki, hər gün girovların saxlanıldığı terminala gedərək onlarla söhbət edir, tərəflər arasında danışıqların aparıldığını və baş verən yeniliklərlə bağlı onların məlumatlandırlmasını təmin edirdi.[18]

28 iyun tarixində Fələstin Xalq Azadlıq Cəbhəsi və İnqilabi hücrәlәr təşkilatları adından ümumi bəyanət verildi. Bəyanatda təyyarənin təhvil verilməsi üçün 5 milyon ABŞ dollarıİsrail tərəfindən həbs edilmiş 40 nəfərə yaxın fələstinli məhkumun və dünyanın dörd müxtəlif ölkəsində saxlanılan daha 13 məhkumun azad edilməsi tələb olunurdu.[23] Terrorçular tələblərinin yerinə yetirilməyəcəyi təqdirdə 1 iyul, 1976-cı il tarixindən etibarən girovları hissə-hissə öldürəcəklərini elan etdilər.[24]

Girovların iki qrupa ayrılması[redaktə | əsas redaktə]

Qeyri-yəhudilərin ayrılması[redaktə | əsas redaktə]

Əməliyyatın planlanması[redaktə | əsas redaktə]

Diplomatik həll yollarına cəhd[redaktə | əsas redaktə]

Xilas etmə[redaktə | əsas redaktə]

Hücum istiqaməti[redaktə | əsas redaktə]

Girovların xilas edilməsi[redaktə | əsas redaktə]

Çıxarılma[redaktə | əsas redaktə]

Uqandanın mövqeyi[redaktə | əsas redaktə]

Aqibət[redaktə | əsas redaktə]

Sənədli və bədii filmlər[redaktə | əsas redaktə]

Qalereya[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. McRaven, Bill. "Tactical Combat Casualty Care – November 2010". MHS US Department of Defense. http://www.health.mil/Libraries/101101_TCCC_Course_Materials/0203PP02_Care_Under_Fire_101101.pptx. İstifadə tarixi: 15 July 2011.
  2. 1976: Israelis rescue Entebbe hostages, BBC
  3. Entebbe: The Most Daring Raid of Israel's Special Forces, The Rosen Publishing Group, 2011, by Simon Dunstan, p. 58
  4. 4,0 4,1 Brzoska, Michael; Pearson, Frederic S. Arms and Warfare: Escalation, De-escalation, and Negotiation, Univ. of S. Carolina Press (1994) p. 203
  5. 5,0 5,1 "Entebbe raid". Encyclopædia Britannica. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/188804/Entebbe-raid.
  6. 6,0 6,1 "BBC on This Day – 4 – 1976: Israelis rescue Entebbe hostages". BBC News. http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/4/newsid_2786000/2786967.stm.
  7. Smith, Terence (4 July 1976). "Hostages Freed as Israelis Raid Uganda Airport; Commandos in 3 Planes Rescue 105-Casualties Unknown Israelis Raid Uganda Airport And Free Hijackers' Hostages". The New York Times. https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F60816FA38591B728DDDAD0894DF405B868BF1D3. İstifadə tarixi: 4 July 2009.
  8. (August 1976) "Hijacking of Air France Airbus by Followers of Popular Front for the Liberation of Palestine – Israeli Action to liberate Hostages held at Entebbe Airport ...". Keesing's Record of World Events 22. İstifadə tarixi: 23 September 2014.
  9. Simon Dunstan (15 January 2011). Entebbe: The Most Daring Raid of Israel's Special Forces. The Rosen Publishing Group, 20–24. ISBN 978-1-4488-1868-6. 4 July 2012 tarixində istifadə olunub.
  10. 10,0 10,1 Mark Ensalaco (2008). Middle Eastern Terrorism: From Black September to September 11. University of Pennsylvania Press, 96–. ISBN 978-0-8122-4046-7. 4 July 2012 tarixində istifadə olunub.
  11. "Entebbe; Thirty Years On; miracle on the runway". Jewish Telegraph. 2006. http://www.jewishtelegraph.com/enteb_1.html. İstifadə tarixi: 20 June 2011.
  12. Sol Scharfstein (1 May 1994). Understanding Israel. KTAV Publishing House, Inc., 118–. ISBN 978-0-88125-428-0. 5 July 2012 tarixində istifadə olunub.
  13. Dunstan, Simon (2009). Israel's Lighting Strike, The raid on Entebbe 1976. Osprey Publishing; Osprey Raid Series No. 2, 24. ISBN 978-1-84603-397-1.
  14. 14,0 14,1 "Mossad took photos, Entebbe Operation was on its way.". Ynetnews. 2006. http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3269662,00.html. İstifadə tarixi: 6 July 2009.
  15. Feldinger, Lauren Gelfond (29 June 2006). "Back to Entebbe". The Jerusalem Post. http://www.jpost.com/Magazine/Features/Back-to-Entebbe. İstifadə tarixi: 4 July 2009.
  16. Ulrich Beyerlin: Abhandlungen: Die israelische Befreiungsaktion von Entebbe in völkerrechtlicher Sicht. (PDF-Datei; 2,3 MB) auf: zaoerv.de Max-Planck-Institut für ausländisches öffentliches Recht und Völkerrecht, 1977.
  17. "Operation Entebbe". The Knesset at Sixty. https://www.knesset.gov.il/lexicon/eng/entebbi_eng.htm. İstifadə tarixi: 4 July 2009.
  18. 18,0 18,1 Aviv Lavie (31 July 2003). "Surviving the myth". Haaretz. http://www.haaretz.com/surviving-the-myth-1.95789. İstifadə tarixi: 23 September 2014.
  19. "How the Rescue Took Place". Jewish Telegraphic Agency. 5 July 1976. http://www.jta.org/1976/07/06/archive/how-the-rescue-took-place. İstifadə tarixi: 23 September 2014.
  20. 20,0 20,1 Ben, Eyal (3 July 2006). "Special: Entebbe's unsung hero.". Ynetnews. http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3270314,00.html. İstifadə tarixi: 4 July 2009.
  21. "Entebbe Thirty Years On: Mancunian On Board". Jewish Telegraph. http://www.jewishtelegraph.com/enteb_2.html. İstifadə tarixi: 22 September 2014.
  22. "1976: Israelis rescue Entebbe hostages". BBC News. 4 July 1976. Arxivləşdirilib: [1] saytından 27 December 2012 tarixində. https://www.webcitation.org/6DE7fZYVd?url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/4/newsid_2786000/2786967.stm. İstifadə tarixi: 27 December 2012.
  23. (2011) Entebbe: The Most Daring Raid of Israel's Special Forces. New York: Rosen, 17–18.
  24. "Detailed Story Of Dramatic Israeli Raid". Sarasota Herald-Tribune. 13 July 1976. https://news.google.com/newspapers?nid=1755&dat=19760713&id=7-QhAAAAIBAJ&sjid=OGcEAAAAIBAJ&pg=3641,5254231. İstifadə tarixi: 22 September 2014.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Vikianbarda Entebbe əməliyyatı ilə əlaqəli mediafayllar var.