Etnosid

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Etnosid (yun. ἔθνος — xalq və lat. caedo — öldürürəm) — xalqın özünəməxsus şüuru, milli kimliyini məhv etmək siyasəti.

Etnosid həm assimilyasiya siyasəti ilə, həm də köhnələrin (və ya onların bir hissəsinin) şəxsiyyətlərinin məhv edilməsi və ya dəyişdirilməsi yolu ilə yeni millətlərin formalaşması prosesində həyata keçirilə bilər.

Etnocidin qurbanı olmuş xalqlar ümumiyyətlə tarixi yaddaşını və ya bunun əhəmiyyətli bir hissəsini itirirlər, bəzi hallarda öz adlarını, dillərini, mədəniyyətlərini, dinlərini itirir və bunlarla əlaqəli olaraq tabe onları etnosidə məruz qoyan, məzlum mövqe tutur.[1]

Etimologiyası[redaktə | mənbəni redaktə et]

1943-cü ildə "Yunan sözü genos (irq, tayfa) ve latin cide (cinayet)" birliyi olaraq soyqırımı icad edən dilçi və hüquqşünas Rafael Lemkin, Yunan sözünü istifadə edərək eyni konsepsiyanı təmsil edən alternativ forma olaraq Etnosid təklif etdi. [2] Bununla birlikdə, soyqırım termini etnosiddən daha çox yayılmışdır.

İstifadəsi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Hələ 1933-cü ildə vəkil Rafael Lemkin soyqırımın mədəni bir komponentini təklif etdi və onu “mədəni soyqırım” adlandırdı[3]. O vaxtdan bəri, bu termin mədəni irsin məhv edilməsinə etiraz olaraq istifadə edilən bir ifadə olaraq ritorik dəyər qazandı.

1948-ci il Soyqırımı Konvensiyasının inkişaf etdiriciləri bu terminin istifadəsini nəzərdən keçirdilər, lakin baxılmaqdan kənarlaşdırdılar [4]. Soyqırımın qanuni tərifi, soyqırımın mahiyyətini göstərmir, sadəcə irqi, dini, etnik və ya milli qrupu məhv etmək məqsədi ilə məhv olmasıdır [5].

1994-cü il Birleşmiş Millətlərin Yerli İnsanların Hüquqlarına dair Bəyannaməsi layihəsinin 7-ci maddəsində həm “etnocid” sözü, həm də “mədəni soyqırımı” ifadəsi istifadə olunur, lakin mənalarını müəyyənləşdirmir. [6] Məqalənin tamamında deyilir:

Yerli xalqların, aşağıdakıların qarşısının alınması və aradan qaldırılması da daxil olmaqla etnosidə və mədəni soyqırımına məruz qalmamaq üçün kollektiv və fərdi bir hüququ vardır.

  • məqsədi olan və ya ayrı-ayrı xalqlar kimi bütövlüyündən və ya mədəni dəyərlərindən və ya etnik kimliyindən məhrum olma ilə nəticələnən hər hansı bir hərəkət;
    • onları torpaqlarından, ərazilərindən və ya ehtiyatlarından məhrum etmək məqsədi və ya təsiri ilə hər hansı bir hərəkət;
    • Məqsəd və ya nəticəsi hüquqlarının hər hansı birinin pozulması və ya pozulması olan əhalinin hər hansı bir şəkildə köçürülməsi;
    • qanunverici, inzibati və ya digər tədbirlərlə tətbiq olunan digər mədəniyyətlər və ya həyat tərzləri tərəfindən assimilyasiya və ya inteqrasiya şəklində;
    • onlara qarşı yönəldilmiş hər cür təbliğat.

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Yerli Xalqların Hüquqlarına dair Bəyannaməsi, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Məclisi tərəfindən 13 sentyabr 2007-ci il tarixində BMT-nin Nyu-Yorkdakı Baş Qərargahındakı 62-ci iclasında qəbul edildi, ancaq məqalədə “mədəni soyqırım” deyil, yalnız “soyqırım” dan bəhs edildi. əks halda dəyişməzdir.

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. Сергей Мархель. « Ethnocide of the Russian-speaking population of Ukraine » (PDF) (International platform Global Rights of Peaceful People). 2018. (#invisible_char); (#invisible_char)
  2. Martin Shaw. What is Genocide. Polity. 20 March 2007. 65–67. ISBN 978-0-7456-3182-0. 13 May 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 February 2013. So the idea that ethnocide or 'cultural genocide' is distinct from physically violent genocide is misleading, since cultural genocide can only be the cultural dimension of genocide, something which is integral to every genocidal attack. ... It is better to refer to cultural suppression as the pre-genocidal denial of culture, because the cultural dimension of genocide or cultural suppression is part of a broader genocidal process, and it is different from unintentional group destruction or destruction which occurs when groups are destroyed by diseases and famines which were originally unintended.
  3. "THE SAN JOSE DECLARATION". www.mtholyoke.edu. 2015-10-22 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-11-29.
  4. Gerard Delanty; Krishan Kumar. The SAGE Handbook of Nations and Nationalism. SAGE. 29 June 2006. 326. ISBN 978-1-4129-0101-7. 30 June 2014 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 February 2013. The term 'ethnocide' has in the past been used as a replacement for cultural genocide (Palmer 1992; Smith 1991:30-3), with the obvious risk of confusing ethnicity and culture.
  5. Lemkin, Raphael. Acts Constituting a General (Transnational) Danger Considered as Offences Against the Law of Nations Arxivləşdirilib 2007-05-26 at the Wayback Machine. Published 14 October 1933. Accessed 21 May 2007.
  6. Bartolomé Clavero. Genocide Or Ethnocide, 1933-2007: How to Make, Unmake, and Remake Law with Words. Giuffrè Editore. 2008. 100. ISBN 978-88-14-14277-2. 30 June 2014 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 February 2013. Genocide kills people while ethnocide kills social cultures through the killing of individual souls.

Xarici keçidlər[redaktə | mənbəni redaktə et]