Gəncə müqaviləsi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Gəncə müqaviləsi — 1735-ci il martın 10-da Səfəvilər dövlətiRusiya arasında bağlanan müqavilə.

Müqavilənin imzalandığı siyasi şərait[redaktə | əsas redaktə]

Nadir şah Əfşar

Rusiyanın Səfəvi dövləti ilə 1732-ci il Rəşt müqaviləsi onun antiosmanlı siyasətinə tam cavab vermədi. Buna görə də Səfəvi dövləti ilə diplomatik əlaqələr davam etdirildi. Məlum olduğu kimi Şah Təhmasib Nadirin əfqanlarla mübarizəyə yola düşməsindən istifadə edərək, hərbi əməliyyatlara başlamış, məğlubiyyətə uğramış və 1732-ci il 10 yanvar Kirmanşah müqaviləsini imzalamışdı. [1] [2]. Bundan narazı qalan Nadir Təhmasibi hakimiyyətdən uzaqlaşdırmış, avqust ayında onun azyaşlı oğlu Abbası şah elan etmiş, özü isə regent olmuşdu. Rusiya vəziyyətlə hərtərəfli tanış olmaq üçün knyaz S.Qolitsini şah sarayına göndərmişdi. Qolitsinin Nadirlə apardığı danışıqlar zamanı aydın oldu ki, o nəinki osmanlıların, o cümlədən, Rusiyanın tutduğu Xəzərsahili torpaqları geri qaytarmaq istəyir. Antiosmanlı ittifaqında maraqlı olan Rusiya Bakı və Dərbəndi də güzəştə getməyə razı oldu. [3]

Müqavilənin şərtləri[redaktə | əsas redaktə]

1735-ci il martın 10-da Nadirin Gəncə düşərgəsində Rusiya ilə müqavilə imzalandı. Müqavilə preambula, başlanğıc, 7 maddə və sonluqdan ibarətdir.

Müqavilənin preambulası[redaktə | əsas redaktə]

Müqavilənin "Başlanğıc" adlanan hissəsində qeyd olunurdu ki, hərçənd Rəştdə hər iki tərəfdən bağlanmış müqavilədə qərara alınıb, qalan şəhərlər, Bakı və Dərbənd Rusiyanın hökmranlığı altında o vaxta qədər ola bilər ki, İran dövləti bütün növ düşmənlərindən təmizlənsin. Lakin Bütün Rusiya imperatoru həzrətləri İran dövlətinə sadiq ehtiram göstərdiyindən və onu əvvəlki iqtidarına qaytarmaq üçün ən yaxşı yol hazırlamağı, yaxındakılara və uzaqdakılara göstərməyi lazım bilir ki, Rusiya imperiyası İrandan heç bir şey əldə etməyə səy göstərməməsinin, təkcə özünün Monarx alicənablığı və mərhəməti ilə Bakı və Dərbəndi onların torpaqları və kəndləri ilə əvvəlki kimi İrana vaxtından əvvəl qaytarmağa lütv edəcək və zaman imkan verən kimi Rusiya qoşunları yuxarıda göstərilən yerlərdən çıxarılacaq. Razılığa görə Bakı şəhəri qəzalarla iki həftə ərzində, Dərbənd şəhəri qəzalar və ona aid yerlərlə keçmiş sərhədinə qədər iki ay ərzində bu müqavilə bağlanan tarixdən boşaldılacaq, əgər şərait imkan versə daha yaxın vaxta boşaldılacaq. Şamxal və Urmiya məxsus Dağıstan və b. yerlər keçmişdəki kimi İran dövlətinə кeçəcək. [1]

I maddə[redaktə | əsas redaktə]

Müqavilənin I maddəsində Rusiya imperiyası tərəfindən göstərilən dostluq və lütfkarlıq müqabilində İran dövləti Rusiya imperiyası ilə əbədi dostluq ittifaqında olmağı, Rusiyanın dostlarına dost, düşmənlərinə düşmən münasibətində olmağı vəd edirdi. Yüksək saraylardan birinə qarşı hər hansı dövlət müharibə edərdisə, hər iki saray bu dövlətə qarşı müharibə başlamalı, bütün hallarda bir-birinə yardım etməli idi. Bakı və Dərbənd heç bir şəkildə başqa dövlətlərə, xüsusən düşmənlərə verilməməli, onlardan İran dövləti tərkibində saxlanılmasına səy göstərilməli idi. Adı çəkilən şəhərlərin əhalisindən bütün Rusiya imperatoru həzrətlərinə xidmətdə və Rusiya imperiyasının təbəəliyində olanlar İran dövlətinə sədaqətsizlikdə təqsirləndirib və əziyyət verilə bilməzdi. Dərbənddə olan xristian qanunlu gürcü monastrı toxunulmaz qalmalı, xidmət həyata keçirilməsinə icazə verilməli idi. [1]

II maddə[redaktə | əsas redaktə]

II maddədə yazılırdı ki, İran dövlətinin mənafeyi tələb edir ki, Allahın mərhəməti ilə indiki əlverişli şəraitdə öz düşmənlərini aradan götürsün. İran dövləti öz düşmənlərindən azad olunsun, əvvəlki vəziyyətinə qayıtsın, Rusiya imperiyasına lazımi təhlükəsizliyini göstərsin, hər cür səylə düşmənlərə qarşı başlanan müharibəni ciddi cəhdlə, qeyrətlə davam etdirərək intiqamını alsın və bütün, təkcə indi deyil, həm də əvvəllər İran dövlətindən zorla alınmış, tutulmuş əyalətlər düşmənlərdən alınıb bir daha ona qaytarılsın. Yuxarıda göstərilənlər əvvəlki kimi İran dövlətinə qaytarılmasa, sülhə yol verilməsin. Türklər tərəfindən qərəzli və aldadıcı hərəkətlərə görə isə müharibə daxildə də davam etdirilsin. İran dövlətinin mənafeyi tələb etdiyi kimi əyalətlər onlardan alınmayınca müharibə aparılsın.

III maddə[redaktə | əsas redaktə]

III maddə müqaviləyə qoşulanların Osmanlı imperiyası ilə münasibətini aydınlaşdırırlar. İran dövləti 125 Osmanlı imperiyası ilə sülh müqaviləsi bağladığı halda Rusiyanı da ora daxil etməli idi, Rusiya da eyni halda belə bir öhdəliyi üzərinə götürürdü.

IV maddə[redaktə | əsas redaktə]

IV maddə 1732-ci il Rəşt müqaviləsinin həyata keçirilən artikullarından başqa təsdiqini nəzərdə tuturdu.

V maddə[redaktə | əsas redaktə]

V maddə ticarətin tənzimlənməsinə həsr olunmuşdu. Bildirilirdi ki, hər iki yüksək monarxiyanın mənafeyi tələb edir ki, xeyirxahlıqla qurulmuş tixarət saxlanılsın, heç bir tərəfin təbəələri ticarət mallarının göndərilməsində maneə ilə qarşılaşmasın. İran Rusiya tacirlərinə Rəşt müqaviləsinə uyğun yanaşmağı vəd edirdi. Onlara bütün limanlara, körpülərə, sahillərə yan almaq, öz ticarət məhsullarını istədikləri yerə boşaltmaq, yerləşdirmək, başqa уerə aparmaq, hər hansı məcburiyyətsiz, heç kəs tərəfindən ədavət olmadan ticarət etmək ixtiyarı verilirdi. İran dövlətinin təbəələrinə Rusiya imperiyasında dost tərəfin xalqlarına göstərilən mərhəmətli münasibət bəsləməli idi.

VI maddə[redaktə | əsas redaktə]

VI maddə bu və ya digər tərəfdə gizlənən təbəələrin axtarılıb tapılması və qaytarılmasını nəzərdə tuturdu

VII maddə[redaktə | əsas redaktə]

VII maddədə müqavilənin təsdiqindən bəhs olunurdu. Müqavilə Rusiya tərəfindən beş ay müddətində imperatorun monarx möhürü ilə təsdiqləndikdən sonra verilməli idi. Sonluqda qeyd olunurdu ki, müqavilə iki bərabər nüsxədə hazırlanıb, möhürlərlə təsdiq olunub və dəyişdirilib.

Nadir şahın 1747-ci ildə öldürülməsindən sonra onun imperiyası dağıldıqda 1732- ci il Rəşt və 1735-ci il Gəncə müqavilələri faktik olaraq ləğv olundu.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 1,2 Mahmudov, Yaqub (2009). AZƏRBAYCAN BEYNƏLXALQ MÜNASİBƏTLƏR VƏ DİPLOMATİYA TARİXİ DÖVLƏTLƏRARASI MÜQAVİLƏLƏR VƏ DİGƏR XARİCİ SİYASƏT AKTLARI.
  2. Договоры России с Востоком. стр. 202-207
  3. Əliyarlı, Süleyman (1996). Azərbaycan tarixi (Uzaq keçmişdən 1870-ci illərə qədər). Bakı: Azərbaycan nəşriyyatı.