Jan Leron Dalamber

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Picto Info sciences exactes.png
Jan Leron Dalamber
Jean-Baptiste le Rond d'Alembert
Fotoqrafiya
Doğum tarixi
16 noyabr 1717(1717-11-16)
Doğum yeri Paris, Fransa Krallığı[1][2][3]
Vəfat tarixi 29 oktyabr 1783 (65 yaşında)
Vəfat yeri Paris, Fransa[1][4][3]
Dəfn yeri Catacombs of Paris
Vətəndaşlıq Royal Standard of the King of France.svg Fransa[5]
Elm sahəsi Riyaziyyat, Mexanika, Fizika, Fəlsəfə
Alma mater Paris Universiteti
AtasıLéopold Philippe d'Arenberg[6]
AnasıClaudine Guérin de Tencin[1][2][7]
VikiAnbarda Commons-logo.svg əlaqəli mediafayllar

Jan Leron Dalamber (d. 16 noyabr 1717 – ö. 29 oktyabr 1783) — Fransa riyaziyyatçısı, mexaniki və maarifçi-filosofudur; maddi nöqtələr sisteminin hərəkətinin diferensial tənliklərini tərtib etmək qaydasını vermişdir; riyazi analiz, diferensial tənliklər nəzəriyyəsi, sıralar nəzəriyyəsi, cəbr üzrə əsərlərin müəllifidir[8].

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Dalamber Fransa akademiyasının (1754,1772-ci ildən oranın daimi katibi) üzvü, Peterburq Elmlər Akademiyasının(1764) və başqa elmi müəssisələrin əcnəbi fəxri üzvüdür. Mazarini Kollecini bitirmişdir(1735). Orada hüquq elmini öyrənirdi. Riyaziyyatla müstəqil məşğul olmuşdur. 1747-ci ildən Deni Didro ilə birlikdə “Elm, incəsənət və peşələrin ensiklopediyası”nın yaranması üzərində çalışmışdır. 1757-ci il dən “Ensiklopediyadakı” işindən uzaqlaşmış və riyazi fizika ilə məşğul olmuşdur. Dalamber ilk dəfə dinamika məsələlərini statikaya gətirərək (Dalamber prinsipi) maddi sistemin hərəkətini ifadə edən diferensial tənliyin tərtibi üçün ümumi qayda vermişdir (1743). O, bu üsuldan hidrodinamikanı əsaslandırmaq üçün istifadə etmişdir (1774). Astronomiyada planetlərin sarsınma nəzəriyyəsini, gecə-gündüz bərabərliyi və nutasiya nəzəriyyəsini əsaslandırmışdır (1747). [9]

Fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Dalamberin əsas riyazi tədqiqatları diferensial tənliklər nəzəriyyəsinə aiddir. O, simin eninə rəqslərini ifadə edən ikitərtibli xüsusi törəməli diferensial tənliyin (dalğa tənliyi) həlli üsulunu vermişdir. Dalamberin bu tədqiqatları və həmçinin L.Eyler və D.Bernulli ilə sonrakı işləri riyazi fizikanın əsasını təşkil etmişdir. Hidro dinamikada rast gəlinən xüsusi törəməli diferensial tən liyin həlli üçün Dalamber ilk dəfə elliptik tənliyə kompleks dəyişənli funksiyaları tətbiq etmişdir. Dalamberin (həmçinin Eylerin) işlərində analitik funksi yanın həqiqi və xə yali hissələrini əlaqələndirən əsas tənliklərə (sonralar Koşi–Riman tənlikləri adlandırılmışdır) rast gəlmək olar. Sabit əmsallı adi diferensial tənliklər nəzəriyyəsində, birtərtibli və ikitərtibli bu cür tənliklər sistemlərində mühüm nəticələr də Dalamberə məxsusdur. Dalamber sonsuz kiçilənlərin hesablanmasını limit teoremlərinin köməyi ilə əsaslandırmağa cəhd etmişdir, sıralar nəzəriyyəsində sıranın yığılması üçün kafi əlamət (Dalamber əlaməti) onun adını daşıyır. O, ilk dəfə olaraq cəbrdə cəbri tənliyin kökünün varlığı haqqında teoremin isbatını (tam ciddi olmayan) vermişdir. "Elmlərin mənşəyi və inkişafı oçerki” -nin də daxil olduğu “Ensiklopediya”ya proqram giriş məqaləsində (“Dis courspreliminaire I’Encyclopèdie”, 1751) D. F.Bekonun konsepsiyasına əsaslanan elmlərin klassifikasiyasını vermişdir. C. Lokkun ideyaları ruhunda sensualist idrak nəzəriyyəsi Dalamberdə təcrübədən kənara çıxan hər hansı metafiziki müddəaya skeptik münasibətlə birləşirdi. Dalamberin fəlsəfi baxışları Dalamber Didronun “Dalamberin yuxusu”, “Dalamber ilə Didronun söhbəti”, “Söhbətin davamı” trilogiyasında tənqid obyekti olmuşdur. “Ensiklopedistlər arasında ən çox musiqi duyumu olan” (R.Rollanın tərifi) Dalamber “Elmlərin mənşəyi və inkişafı oçerki” nin bir hissəsini və “Ensiklo pediya” üçün bir neçə məqaləsini musiqiyə həsr etmişdir. “Ramo prin siplərinə uyğun nəzə ri və praktiki musiqinin elementləri kitabında” (1752) J.F.Ramonun harmoniya haqqındakı təlimini populyarlaşdırmışdır (1752). Maarif estetikası üçün tipik olan musiqi baxışlarını müdafiə etmişdir; xüsusilə onun mimetik (təqlidi) təbiətini qeyd etmişdir (“Heç nəyi təsvir etməyən musiqi, sadəcə küydür”). “Musiqi sərbəstliyi haqqında” traktatda (1760) iştirakçısı olduğu buffonlar müharibəsi adlanan müharibənin – 18-ci əsrin ortalarında musiqi və opera incəsənəti ətrafında olan polemikanın nəticələrini vermişdir.  [9]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 1,2 М. Д'Аламбер // Энциклопедический лексиконСПб.: 1838. — T. 15. — S. 307–308.
  2. 2,0 2,1 Аламбер, Жан // Энциклопедический словарь / red. ilə И. Е. АндреевскийСПб.: Брокгауз—Ефрон, 1890. — T. I. — S. 350.
  3. 3,0 3,1 Roux P. d. Nouveau Dictionnaire des œuvres de tous les temps et tous les pays — 2 — Éditions Robert Laffont, 1994. — Vol. 1. — P. 55. — ISBN 978-2-221-06888-5
  4. Alembert, Jean le Rond d' // 1911 Encyclopædia Britannica — 11 — New York City: 1911. — Vol. 1. — P. 539–540.
  5. Berry A. A Short History of AstronomyJohn Murray, 1898.
  6. (unknown type) — 2012. — Vol. 47. — P. 243–289.
  7. Аламбертъ // Энциклопедический лексиконСПб.: 1835. — T. 1. — S. 398.
  8. "Uşaqlar üçün ensiklopediya. Riyaziyyat.", Bakı, "Şərq-Qərb", 2008. səh.605
  9. 9,0 9,1 Dalamber// Azərbaycan Milli Ensiklopediyası (25 cilddə). — VI cild. Bakı, 2009. — Səh.: 248-249.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]