Külüs

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Külüs

39°21′43″ şm. e. 45°39′38″ ş. u.


Ölkə Azərbaycan Azərbaycan
Rayon [[Şahbuz rayonu]]
Tarixi və coğrafiyası
Mərkəzin hündürlüyü 1.536 m
Saat qurşağı
Əhalisi
Əhalisi 1208 (2009) nəfər
Rəqəmsal identifikatorlar
Poçt indeksi AZ7122[1]
Külüs xəritədə
Külüs
Külüs

KülüsAzərbaycanın Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şahbuz rayonunda kənd.[2]

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Külüs kəndi Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şahbuz rayonunda, Zəngəzur dağlarının orta dağlıq qurşağında, dəniz səviyyəsindən 2000 m-ə yaxın yüksəklikdə, Şahbuzçayın (Kulusçayın) hər iki sahilində yerləşir. Külüsün ərazisi qədim və tarixi yaşayış yerləri, abidələr, qəbirlər, nekrapollarla zəngindir. Kəndin tarixi orta tunc dövründən başlayır. Haqqıxlıq, Köhnə Külüs, Dev damı, Əyrək, Şansu ölən, Əşgab, Qaradağ, Sarıdağ, Külüs qalası (tamamilə dağılıb) kimi yerlərdə qədimdə yaşayışın olduğu sübut edilib. Haqqıxlıqda aparılan arxeoloji qazıntılarda eradan əvvəl III-II minilliyə aid tunc xəncər, ox ucu, qablar və haqqıqdan (əqiqdən) muncuqlar, bəzək əşyaları tapılıb. Bəzı mənbələrə görə Külüs sözünün mənası eradan əvvəllər Qafqaz istiqamətində böyük köç edən hun tayfa ittifaqları tərkibində olmuş sakların bir qolu olan kol və qıpçaq-peçenek-oğuzların bir digər qolu olan uzların bu bölgəyə yerləşməsi ilə meydana çıxmışdır. Şahbuz rayonunda Biçənək, Babək rayonunda Kültəpə, Qarakilsə rayonunda (indi Sisyan rayonu) Uz kəndlərinin olması bir daha sübut edir ki, Külüs kəndi qədim türk yurdudur. Eramızın I-V əsrlərində albanların, orta əsrlərdə isə türk-kəngərli tayfasının bir qolu olan salayçıların və Qazax tayfalarından salahlıların bir digər qolunun bu qədim türk yurdunda məskunlaşması və yerli türklərlə qaynayıb-qarışması bu kəndin türklüyünü daha da gücləndirir. Kəndin adı 1590-cı ildə vergi yıgılması üçün tərtib edilən qeydiyyat dəftərində Külüs kimi qeydə alınmış və adı tarix boyu dəyişikliliyə uğramamışdır. Osmanlıların 27 avqust 1727 -ci ildə tərtib edilən "Naxçıvan sancağının müfəssəl dəftəri"ndə qeyd olunur ki, Külüs kəndi il ərzində dövlətə 9 min ağça vergi ödəyir. Bu vergi ölçüsünə görə Şahbuz və Qarababa Məzrəsinin ödədiyi (12 min ağça) vergidən sonra ikinci yerdə idi. Bu isə onu göstərir ki, Külüs kəndinin və o cümlədən, qədım Əyrək kəndinin istifadə edilən torpaqlarında taxıl, qaba yem üçün xaşa, yonca, tərəvəzlərdən xiyar, kartof, lobya və başqa bostan bitkiləri əkilirdi. Külüs kəndində yetişdirilən heyva və gilənar(albalı) sortları bu gün də Naxçıvanda Külüs albalısı və Külüs heyvası kimi tanınır. Kəndin ərazisindəki "Hacı Müslümün Bağı"nda 30 dan artıq meyvə və giləmeyvə ağacı mövcud olub. Onlar Naxçıvanın və ümumilikdə Azərbaycanın müxtəlif bölgələrindən gətirilərək eyrli iqlimə uyğunlaşdırılıb. Təəssüf ki, 1990-cı illərin məlum hadisələri nəticəsində bu bağ tamamilə qırılıb. Bağı Hacı Müslüm adında bir bağban təqribən 19 cu əsrin sonları- 20 ci əsrin əvvəlində salıb. Burda istiot, əncir və çoxlu növdə armud ,ərik, alma, gilənar və digər meyvə ağacları əkilib. Külüs kəndindən keçən çayın sol tərəfində yerləşən gümbəzvari Qaradağın adı "Kitabi Dədə Qorqud"da çəkilir. Şahbuz rayonunuda yeganə kənddir ki, ərazisində beş ziyarətgah var. Maraqlı burasıdır ki, bu ziyarətgahlar islamdan əvvəlki ənənələrlə ziyarət olunur. Əşgab piri, Kaha piri, Qara pir, Sarı pir və Xəşdaş deyilən ziyəratgahlarda indi də Novruz bayramında şamlar və neftə batırılmış pambıqdan düzəldilən piltələr yandırılır. 1918-1920-ci illərə aid səngərlər var. O zaman ermənilərin təcavüzündən qorunmaq üçün istifadə edilib. Kənddə yaşayan Məhmətlilər, Qaramanlı və ya Qəhrəmanlı tayfalarının kökü Anadoluya, Bəyliklilərin kökü Kəngərlilərə gedib çıxır. Bundan başqa Cərrovlular, Kəlbisünnülər, Talıblılar , Cavadlılar, Babacıqlılar adlı tayfalar da kənddə yaşayır. Kəndin igid oğlanları Qaçaq Quşdanın dəstəsində ermənilərə qarşı mərdliklə döyüşmüşlər və vətənlərini canları bahasına qorumuşlar. Sonralar II dunya muharibəsində və 1988-1994-cü illərdə I Qarabağ muharibəsində bu kənddən neçə-neçə igidlər qəhrəmanlıqla döyuşmuş, vətənlərini canı-qanı bahasına qorumuşlar. Kənddən 10-a yaxın rəssam (Telman Abdinov əməkdar rəssamdır), bir neçə şair (Zeyqəm Vüqar və b.), incəsənət nümayəndələri (Məhəmməd Hümbətov- əməkdar mədəniyyət işçisi, Səməd Canbaxşiyev- Nax.MR əməkdar artisti) və alimlər çıxıb (Seyfəli Qəhrəmanov, Namiq Abbasov). 2011-ci ildə Külüsdə kənd mərkəzi, ticarət mərkəzi və yeni məktəb istifadəyə verilib. Dəniz səviyyəsindən 2000 metrə yaxın hündürlükdə yerləşən kəndin yolları asfatlanıb.[Mənbə göstərin]

Toponimikası[redaktə | əsas redaktə]

Külüs oyk., sadə. Şahbuz r-nunun eyniadlı i.ə.v.-də kənd. Zəngəzur dağ silsiləsində, Orta dağlıq qurşaqdadır. Yaşayış məntəqəsi Orta tunc dövründən mövcuddur.Bəzi mənbələrə görə kəndin adı Sakların bir qolu Kol tayfası və Oğuzların( Uz) ərazidə məskulaşması ilə yaranmışdır. IV əsrdə Kəngərli tayfasının Səleykə qolu , sonralar isə Salahlı , Qaramanlı və başqa tayfalar məskunlaşmışdır. Bəzi tədqiqatçılar isə oykonimin kühül (mağara) sözündən düzəldiyini ehtimal edirlər. Altay dillərində, o cümlədən 419 monqol dilində kuluz "qamış" mənasında işlənir. Güman etmək olar ki, kəndin ərazisi qamışlıq olduğu üçün belə adlandırılmışdır.Lakin Zəngəzur mahalında Qarakilsə rayonunda Uz kəndi, Şəki kəndi və s., Babək rayonunda Kültəpə, Qərbi Azərbaycan ostanında( İran) Kulus ( Kolus) kəndlərinin olması Sak-Kol və Oğuz - Uz tayfa ittifaqlarının mövcudiyyətini və kənd adlarında qorunmasını sübut edir[3]

Əhalisi[redaktə | əsas redaktə]

Əhalisi 1208 nəfərdir.(2009 – cu il)[4]

Tarixi abidələri[redaktə | əsas redaktə]

  • Əyrək nekropolu
  • Haqqıxlıq nekropolu-e.ə II -I minilliklər,1990 -cı ildə arxeoloji qazıntılar aparılmış , iki qəbir təmizlənmişdir.Tunc xəncər, nizəucluğu,heyvan sümükləri,əqiq muncuqlar, bilərzik, sırğa, tunc üzük, küpə,kasa,qədəh,parç formalı gil qablar tapılmışdır.Haqqıxlıq adı isə burda tapılan əqiq muncuqların yerli tələffüzündən yaranmışdır.[Mənbə göstərin]
  • Külüs nekropolu- Son Tunc və İlk Dəmir dövrünə aid arxeoloji abidə (II minilliyin sonu- I minilliyin əvvəli) [Mənbə göstərin]
  • Köhnə Külüs yaşayış yeri-Culfa rayonu Göynük kəndi ilə Şahbuz rayonu Külüs kəndi arasında ,Xornuçayın sağ sahilində arxeoloji abidə - yaşayış yeri.Sahəsi 24000 kvadrat metr, XIV - XIX əsrlərə aiddir.[Mənbə göstərin]
  • Külüs yaşayış yeri- Sahəsi 14800 kvadratmetr , e.ə XI -VI əsrlərə aiddir.Qaradağın şimal yamacında , 1600 metr yüksəklikdə yerləşir.[Mənbə göstərin]
  • Qaradağ yaşayış yeri- Qaradağın ətəyində , Külüsçayın sahilində ,X- XIX əsrlər.[Mənbə göstərin]
  • Alban kilsəsi - IV əsr[Mənbə göstərin]

Şəxsiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

  • Firuz Qureşli-Azərbaycan Silahli Qüvvəlerinde zabit
  • Məhəmməd Hümbətov- Azərbaycan Respublikasının Əməkdar Mədəniyyət işçisi, Naxçıvan Teatrının və Dövlət Filarmoniyasının direktoru olub.
  • Telman Abdinov – Azərbaycan Respublikasının əməkdar rəssamı
  • Səməd Canbaxşiyev – telejurnalist, Naxçıvan Muxtar Respublikasının Əməkdar artisti
  • Kirman Abdin- Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvü, qrafist rəssam
  • Rəsul Xəlilov- SSRİ Rəssamlar İttifaqının üzvü (1953- 2017.31.01.)
  • Həbibə Allahverdiyeva- Naxçvan Muxtar Respublikasının Əməkdar Rəssamı, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin deputatı
  • Taməddin Hüseynov- 5 saylı Babək-Şahbuz Seçki Dairəsinin Sədri
  • Qarabəy Qarayev- (1930–2008 ) Polis polkovniki. 1970-80-ci illərdə Dövlət Dəmir Yol polisinin rəisi.
  • Zabir Quliyev- istefada olan polis mayoru (Bakı şəhəri)
  • Qəzənfər Məhərrəmov- texniki elmlər üzrə fəlsəfə doktoru
  • Süleyman Abbasov- Gömrük polkovnik-leytenantı
  • Cabir Yusifov- Tarixçi, iqtisadçı - ABOEMDA şöbə müdiri/ Həmkarlar İttifaqının sədri
  • Tamir Yusifov – Maliyyəçi,iqtisadçı - Azərbbaycan Respublikası İqtisadiyyat Nazirliyi- Vitse prezident
  • Zamir Yusifov- Neft-qaz və Alternativ Enerji Texnalogiyaları-SOCAR- Şöbə müdiri
  • Qibləli Xəlilov- iş adamı
  • Heyvəli Əmirov- iqtisadçı
  • Seyfəli Qəhrəmanov- Biologiya üzrə fəlsəfə doktoru, AMEA Naxçıvan bölməsinin əməkdaşı
  • Namiq Abbasov- Biologiya üzrə fəlsəfə doktoru, AMEA Naxçıvan bölməsinin əməkdaşı
  • Müşfiq Qəhrəmanov – hərbi həkim
  • Ceyhun Məmmədov – pediator. Naxçıvan Müalicə Diaqnostika mərkəzinin şöbə müdiri
  • Mətin Kamal- telejurnalist, iqtisadçı
  • İmran Abdinov- Rusiyada yaşayan tədqiqatçı
  • Zamiq Hüseynov- hüquqşünas
  • Seymur Qarayev-hüquqşünas
  • Hüseyn Məmmədov- hüquqşünas
  • Zeyqəm Vüqar- Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının üzvü, şair
  • Həbib Allahverdiyev – rəssam, Naxçıvan Dövlət Teleradiosunun əməkdaşı, teleaparıcı

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Azərpoçt. "İndekslər" (azərb.). www.azerpost.az. 2016-04-19 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-04-19.
  2. Azərbaycan Respublikasının inzibati - ərazi bölgüsü. Məlumat toplusu. Bakı – 2013. 488 səh
  3. "Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti". İki cilddə. I cild. Bakı, "Şərq-Qərb", 2007.
  4. Azərbaycan Respublikası Əhalisinin Siyahıyaalınması. Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi. Bakı-2010. Səh.629

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]