Məzmuna keç

Karl Ziqler

Vikipediya, azad ensiklopediya
Karl Valdemar Ziqler
Karl Waldemar Ziegler
Doğum tarixi
Doğum yeri Helsa, Hessen, Almaniya imperiyası
Vəfat tarixi (74 yaşında)
Vəfat yeri Mülhaym an der Rur, Şimali Reyn-Vestfaliya, Qərbi Almaniya
Dəfn yeri
Vətəndaşlığı Almaniya
Elm sahəsi Kimya
Elmi dərəcəsi
İş yerləri Marburq Universiteti
Frankfurt Universiteti
Heydelberq Universiteti
Halle Universiteti
Maks Plank adına Kömür Tədqiqatları İnstitutu
Alma-mater Marburq Universiteti
Təhsili
Elmi rəhbəri Karl fon Auvers
Tanınır Ziqler–Natta katalizatorları, orqanometal kimya, olefinlərin polimerləşməsi
Üzvlüyü
Mükafatları Kimya üzrə Nobel mükafatı (1963)
Libix medalı (1935)
Lavuazye medalı (1955)
Verner fon Simens üzüyü (1960)
Vilhelm Eksner medalı (1971)
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Karl Valdemar Ziqler (alm. Karl Waldemar Ziegler‎; 26 noyabr 1898, Helsa, Hessen, Almaniya imperiyası — 12 avqust 1973, Mülhaym an der Rur, Şimali Reyn-Vestfaliya, Qərbi Almaniya) — alman kimyaçısı. O, orqanometal birləşmələr, sərbəst radikallar, makrosiklik birləşmələr və olefinlərin polimerləşməsi sahəsində apardığı tədqiqatlarla tanınır.[1][2][3] Ziqler 1963-cü ildə Culio Natta ilə birlikdə Kimya üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür. Nobel komitəsi mükafatı onlara “yüksək polimerlərin kimyası və texnologiyası sahəsində kəşflərinə görə” vermişdir.[4]

Ziqlerin tədqiqatları fundamental kimya ilə sənaye tətbiqləri arasında əlaqəni gücləndirmişdir. Onun keçid metallarına və alüminium üzvi birləşmələrinə əsaslanan katalitik sistemləri aşağı təzyiqdə yüksək sıxlıqlı polietilenin alınmasına imkan vermiş, sonradan polimer sənayesinin inkişafında mühüm rol oynamışdır.[5][6]

Bioqrafiyası

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Erkən həyatı və təhsili

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Karl Ziqler 26 noyabr 1898-ci ildə Almaniyanın Helsa qəsəbəsində lüteran keşişi Karl Ziqler və Luiza Roll Ziqlerin ailəsində anadan olmuşdur.[1] Uşaqlıq və məktəb illərində təbiət elmlərinə maraq göstərmiş, xüsusilə fizika və kimya üzrə müstəqil oxu və təcrübələrlə məşğul olmuşdur.[7]

Ziqler Marburq Universitetində kimya təhsili almışdır. Birinci Dünya müharibəsi dövründə onun təhsili qısa müddətə yarımçıq qalmış, lakin müharibədən sonra universitetə qayıtmışdır. O, 1920-ci ildə Karl fon Auversin rəhbərliyi altında doktorluq dərəcəsi almış, 1923-cü ildə isə habilitasiya işini tamamlamışdır.[1][2]

Akademik fəaliyyəti

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Doktorluqdan sonra Ziqler qısa müddət Frankfurt Universitetində çalışmış, daha sonra Heydelberq Universitetində mühazirələr oxumuş və tədqiqat aparmışdır. Bu dövrdə onun əsas maraq sahələrindən biri sərbəst radikallar və üçvalentli karbon birləşmələrinin dayanıqlığı idi.[7]

1936-cı ildə Ziqler Halle Universitetinin Kimya İnstitutuna professor və direktor təyin edilmişdir. Eyni ildə o, Çikaqo Universitetində dəvətli professor kimi mühazirə oxumuşdur.[1] Halle dövründə Ziqlerin tədqiqatları orqanometal birləşmələrə, makrosiklik sistemlərə və üzvi sintezdə yeni metodların tətbiqinə yönəlmişdir.[2][8]

Maks Plank İnstitutu dövrü

[redaktə | vikimətni redaktə et]

1943-cü ildə Ziqler Mülhaym an der Rur şəhərində yerləşən Maks Plank adına Kömür Tədqiqatları İnstitutunun direktoru olmuşdur. O, bu vəzifəni 1969-cu ilə qədər davam etdirmişdir.[1] Onun rəhbərliyi dövründə institutun elmi istiqaməti daha çox fundamental sintetik kimyaya və olefinlərin polimerləşməsi reaksiyalarına yönəlmişdir.[9][3]

Müharibədən sonrakı illərdə Ziqler Almaniyada kimya elminin təşkilatlanmasında da iştirak etmişdir. O, Alman Kimyaçılar Cəmiyyətinin yenidən qurulmasına kömək etmiş və bir müddət həmin cəmiyyətin prezidenti olmuşdur.[8]

Elmi fəaliyyəti

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Sərbəst radikallar və makrosiklik birləşmələr

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Ziqlerin erkən tədqiqatları sərbəst radikalların quruluşu və reaktivliyi ilə bağlı idi. Bu araşdırmalar onu karbon-karbon rabitələrinin davamlılığı, üçvalentli karbon mərkəzləri və üzvi reaksiyaların mexanizmləri ilə bağlı suallara yönəltmişdir.[7]

O, həmçinin makrosiklik birləşmələrin sintezi ilə məşğul olmuşdur. Makrosiklik sistemlər üzərində apardığı işlərə görə Ziqler 1935-ci ildə Libix medalına layiq görülmüşdür.[1] Bu tədqiqatlar sonradan üzvi sintezdə seyreltmə şəraitinin reaksiyaların gedişinə təsirini izah edən Ruggli–Ziqler prinsipi ilə əlaqələndirilmişdir.[2]

Orqanometal kimya

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Ziqlerin ən mühüm tədqiqat istiqamətlərindən biri orqanometal birləşmələr olmuşdur. O, litium, alüminium və digər metalların üzvi birləşmələrinin sintezi və reaksiyalarını öyrənmişdir. Bu işlər sonradan həm üzvi sintezdə, həm də polimer kimyasında mühüm rol oynamışdır.[10][6]

Alüminium üzvi birləşmələr üzrə araşdırmalar Ziqlerin katalizator kimyasına keçidində əsas mərhələlərdən biri olmuşdur. O, bu birləşmələrin olefinlərlə reaksiyasını tədqiq edərkən etilenin idarə olunan şəkildə polimerləşməsi üçün yeni katalitik sistemlərin mümkünlüyünü göstərmişdir.[5][11]

Ziqler–Natta katalizatorları

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Ziqlerin ən məşhur elmi nailiyyəti keçid metalı birləşmələri və alüminium üzvi birləşmələri əsasında olefinlərin polimerləşməsi üçün katalitik sistemlərin hazırlanmasıdır. Bu katalizatorlar etilenin aşağı təzyiqdə yüksək molekul kütləli polietilenə çevrilməsinə imkan vermişdir.[5][9][12]

1953-cü ildə Ziqlerin qrupu etilenin aşağı təzyiqdə polimerləşməsi üçün yeni proses hazırlamışdır. Bu proses 17 noyabr 1953-cü ildə patentləşdirilmiş və sonrakı illərdə polietilenin sənaye miqyasında istehsalında mühüm əhəmiyyət qazanmışdır.[9][11][13]

İtalyan kimyaçısı Culio Natta Ziqlerin katalitik sistemlərini propilen kimi α-olefinlərin stereomüntəzəm polimerləşməsində tətbiq etmişdir. Bu əməkdaşlıq və paralel inkişaf nəticəsində həmin katalizatorlar sonradan Ziqler–Natta katalizatorları adı ilə tanınmışdır.[5][14] Bu katalizatorlar yüksək sıxlıqlı polietilen və izotaktik polipropilen kimi mühüm plastiklərin alınmasına yol açmışdır.[4][12]

Sənaye və elmi əhəmiyyəti

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Ziqlerin kəşfləri polimer kimyasının laboratoriya miqyasından geniş sənaye tətbiqlərinə keçidində mühüm rol oynamışdır. Aşağı təzyiqli polietilen istehsalı əvvəlki yüksək təzyiqli proseslərlə müqayisədə daha əlverişli şəraitdə aparıla bilmiş və nəticədə daha möhkəm, kristallığı yüksək polimer materiallar əldə edilmişdir.[9][11][12]

Ziqler–Natta katalizatorlarının inkişafı plastik sənayesində yeni materialların istehsalını mümkün etmişdir. Bu kəşflər qablaşdırma, boru istehsalı, avtomobil sənayesi, məişət avadanlıqları və digər sahələrdə istifadə olunan sintetik polimerlərin geniş yayılmasına təsir göstərmişdir.[5][15][16]

Nobel mükafatı

[redaktə | vikimətni redaktə et]

1963-cü ildə Karl Ziqler və Culio Natta Kimya üzrə "Nobel" mükafatına layiq görülmüşlər. Mükafat onların yüksək polimerlərin kimyası və texnologiyası sahəsində kəşflərinə görə verilmişdir.[4] Nobel Komitəsinin qiymətləndirməsinə görə, Ziqlerin orqanometal birləşmələr sahəsindəki tədqiqatları yeni polimerləşmə reaksiyalarına və sənaye üçün əhəmiyyətli istehsal proseslərinə yol açmışdır.[1][3]

Ziqler Nobel mühazirəsində orqanometal kimya sahəsində uzun illər ərzində apardığı tədqiqatların polimerləşmə katalizatorlarının kəşfinə necə gətirib çıxardığını izah etmişdir.[17]

Şəxsi həyatı

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Ziqler 1922-ci ildə Mariya Kurts ilə evlənmişdir. Onların Erhart və Marianne adlı iki övladı olmuşdur.[1] Ailə incəsənətlə, xüsusilə rəssamlıq əsərlərinin toplanması ilə maraqlanmışdır. Ziqler və həyat yoldaşı sonradan kolleksiyalarının bir hissəsini Mülhaymdakı muzey fondlarına bağışlamışdır.[2]

Karl Ziqler 12 avqust 1973-cü ildə Mülhaym an der Rur şəhərində vəfat etmişdir.[1]

Mükafatları və üzvlükləri

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Ziqler elmi fəaliyyəti ərzində bir sıra mükafatlara və fəxri adlara layiq görülmüşdür. Onun əsas mükafatları və elmi üzvlükləri bunlardır:[1][2]

İrsi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Ziqlerin adı polimer kimyasında ən çox Ziqler–Natta katalizatorları ilə bağlıdır. Bu katalizatorlar XX əsrin ikinci yarısında polimer sənayesinin inkişafına böyük təsir göstərmişdir. Onun adı ilə Mülhaym an der Rur şəhərində Karl-Ziqler məktəbi və Alman Kimyaçılar Cəmiyyətində Karl Ziqler mükafatı əlaqələndirilir.[1][3]

Həmçinin bax

[redaktə | vikimətni redaktə et]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 "Karl Ziegler – Biographical". NobelPrize.org (ingilis). Nobel Prize Outreach. 22 iyun 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 aprel 2026.
  2. 1 2 3 4 5 6 Bawn, Cecil Edwin Henry. "Karl Ziegler, 26 November 1898–11 August 1973". Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society (ingilis). 21. 1975: 569–584. doi:10.1098/rsbm.1975.0019.
  3. 1 2 3 4 Sivaram, S. "The Ziegler catalysts: Serendipity or systematic research?". Resonance (ingilis). 22. 2017: 985–1006. doi:10.1007/s12045-017-0567-x.
  4. 1 2 3 "Karl Ziegler – Facts". NobelPrize.org (ingilis). Nobel Prize Outreach. 13 may 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 aprel 2026.
  5. 1 2 3 4 5 Wilke, Günther. "Fifty Years of Ziegler Catalysts: Consequences and Development of an Invention". Angewandte Chemie International Edition (ingilis). 42 (41). 2003: 5000–5008. doi:10.1002/anie.200330056. PMID 14595621.
  6. 1 2 Kaminsky, Walter, redaktorMetalorganic Catalysts for Synthesis and Polymerization: Recent Results by Ziegler-Natta and Metallocene Investigations (ingilis). Berlin: Springer. 1999. doi:10.1007/978-3-642-60178-1. ISBN 978-3-642-60178-1.
  7. 1 2 3 Eisch, John J. "Karl Ziegler: Master Advocate for the Unity of Pure and Applied Research". Journal of Chemical Education (ingilis). 60 (12). 1983: 1009–1014. doi:10.1021/ed060p1009.
  8. 1 2 Oesper, Ralph E. "Karl Ziegler". Journal of Chemical Education (ingilis). 25 (9). 1948: 510–511. doi:10.1021/ed025p510.
  9. 1 2 3 4 "The Nobel Prize Laureate: Karl Ziegler as Director of the Institute (1943–1969)". Max-Planck-Institut für Kohlenforschung (ingilis). Max-Planck-Gesellschaft. 29 aprel 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 aprel 2026.
  10. ↑ Bonnesen, Peter V. Karl Ziegler // James, Laylin K. (redaktor). Nobel Laureates in Chemistry, 1901–1992 (ingilis). Washington, D.C.: American Chemical Society and Chemical Heritage Foundation. 1993. 449–455. ISBN 978-0-8412-2690-6.
  11. 1 2 3 Ziegler, Karl; Holzkamp, Erhard; Breil, Heinz; Martin, Heinz. "Das Mülheimer Normaldruck-Polyäthylen-Verfahren". Angewandte Chemie (almanca). 67 (19). 1955: 541–547. doi:10.1002/ange.19550671902.
  12. 1 2 3 Boor, John Jr. Ziegler-Natta Catalysts and Polymerizations (ingilis). New York: Academic Press. 1979. doi:10.1016/B978-0-12-115550-6.X5001-X. ISBN 978-0-12-115550-6.
  13. ↑ Ziegler, Karl; Holzkamp, Erhard; Breil, Heinz; Martin, Heinz. "Polymerisation von Äthylen und anderen Olefinen". Angewandte Chemie (almanca). 67 (16). 1955: 426. doi:10.1002/ange.19550671610.
  14. ↑ Corradini, Paolo; Guerra, Gaetano; Cavallo, Luigi. "Do New Century Catalysts Unravel the Mechanism of Stereocontrol of Old Ziegler-Natta Catalysts?". Accounts of Chemical Research (ingilis). 37 (4). 2004: 231–241. doi:10.1021/ar030165n. PMID 15096060.
  15. ↑ Kissin, Yury V. Alkene Polymerization Reactions with Transition Metal Catalysts. Studies in Surface Science and Catalysis (ingilis). 173. Amsterdam: Elsevier. 2008. ISBN 978-0-444-53100-2.
  16. ↑ Britovsek, George J. P.; Gibson, Vernon C.; Wass, Duncan F. "The Search for New-Generation Olefin Polymerization Catalysts: Life beyond Metallocenes". Angewandte Chemie International Edition (ingilis). 38 (4). 1999: 428–447. doi:10.1002/(SICI)1521-3773(19990215)38:4<428::AID-ANIE428>3.0.CO;2-3. PMID 29711786.
  17. ↑ "Karl Ziegler – Nobel Lecture: Consequences and Development of an Invention". NobelPrize.org (ingilis). Nobel Prize Outreach. 18 may 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 aprel 2026.

Ədəbiyyat

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  • Bawn, Cecil Edwin Henry. “Karl Ziegler, 26 November 1898–11 August 1973”. Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society, 1975.
  • Eisch, John J. “Karl Ziegler: Master Advocate for the Unity of Pure and Applied Research”. Journal of Chemical Education, 1983.
  • Wilke, Günther. “Fifty Years of Ziegler Catalysts: Consequences and Development of an Invention”. Angewandte Chemie International Edition, 2003.
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Karl_Ziqler&oldid=9007126"