Nobel Fondu

Vikipediya, azad ensiklopediya
Naviqasiyaya keçin Axtarışa keçin
Nobel Fondu
Loqonun şəkli
Növü Vəqf
Yaranma tarixi 29 iyun 1900, 1900[1]
Mərkəzi
Qurucusu
nobelprize.org/nobel_org…
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Nobel Fondu (isv. Nobelstiftelsen) Nobel Mükafatlarının maliyyə və idarəçiliyini idarə etmək üçün 29 iyun 1900-cü ildə yaradılmış özəl qurumdur və Fond dinamitin ixtiraçısı Alfred Nobelin son vəsiyyətinə əsaslanır.[2][3]

Tarix[redaktə | mənbəni redaktə et]

Alfred Nobel (Nobel Alfred Bernxard ; 21 oktyabr 1833, Stokholm, İsveç anadan olub) kimyaçı, mühəndis, novator, silah istehsalçısı və dinamitin ixtiraçısı idi. O, böyük silah istehsalçısı olan Bofors şirkətinə sahib idi və onu dəmir və polad dəyirmanı kimi orijinal biznesindən yönləndirmişdi. Nobel 355 fərqli patentə sahibdir, ən məşhuru dinamitdir . Nobel həyatı boyu böyük bir şəxsi sərvət topladı, əsasən də bu ixtira sayəsində.[4] 1896-cı ildə Nobel son illərini yaşadığı İtaliyanın San-Remo şəhərindəki villasında insultdan dünyasını dəyişdi[5][6]

Çoxlarını təəccübləndirən Nobelin vəsiyyətnaməsində onun pulunun fizika, kimya, sülh, fiziologiya və ya tibb və ədəbiyyat üzrə mükafatlar üçün istifadə edilməsi xahişi var. Nobel sağlığında bir neçə vəsiyyətnamə yazsa da, sonuncu vəsiyyəti ölümündən bir il əvvəl yazılmış və 27 noyabr 1895-ci ildə Parisdə İsveç-Norveç Klubunda imzalanmışdır. Nobel ümumi aktivlərinin 94%-ni, yəni 31 milyon İsveç kronunu vəsiyyət edib. Beş Nobel mükafatının təsis edilməsi və verilməsi. (2024-cü ilə bu rəqəm 266 milyon ABŞ dollarına bərabərdir)

border=none Əsas məqalə: Alfred Nobel
Alfred Nobelin vəsiyyəti 25 noyabr 1895-ci il

Qalan konvertasiya edilə bilən əmlakımın hamısı aşağıdakı kimi qəbul ediləcək:

Kapital mənim icraçılarım tərəfindən qiymətli kağızlara yatırılacaq və faizləri hər il əvvəlki ildə bəşəriyyətə ən böyük fayda verənlərə mükafat şəklində bölüşdürüləcək bir fond təşkil edəcək. Sözügedən maraq beş bərabər hissəyə bölünəcək və bunlar aşağıdakı kimi paylanacaq: bir hissə fizika sahəsində ən mühüm kəşf və ya ixtira etmiş şəxsə; bəziləri ən mühüm kimyəvi kəşfi və ya təkmilləşdirməni edəcək şəxsə; bəziləri fiziologiya və ya tibb sahəsində ən mühüm kəşfi edəcək şəxsə; Onlardan bəziləri ədəbiyyat sahəsində idealist təmayüllü ən görkəmli əsəri ortaya qoyacaq şəxsə həsr olunub; bəziləri isə xalqlar arasında qardaşlıq, daimi orduların ləğvi və ya ixtisarı, sülh konqreslərinin təşkili və təşviqi üçün ən çox və ya ən yaxşı işi görənlərə.

Fizika və kimya üzrə mükafatlar İsveç Elmlər Akademiyası tərəfindən veriləcək; Stokholmdakı Karolinska İnstitutunun fizioloji və ya tibbi tədqiqatları üçün; Stokholmdakı Akademiya tərəfindən ədəbiyyat üzrə; və Norveç Stortingi tərəfindən seçiləcək beş nəfərdən ibarət komitə tərəfindən sülh tərəfdarlarının təmin edilməsi. Açıq deyirəm ki, mükafatlar verilərkən namizədlərin milliyyətinə fikir verilməməlidir ki, skandinaviyalı olsun, olmasın, ən layiqli adam mükafatı alsın.
---
--
Alfred Nobel, Nobel Foundu

Onun vəsiyyətini icra edənlər Nobelin sərvətinə baxmaq və mükafatları təşkil etmək üçün Nobel Fondunu yaradan Raqnar Sohlman və Rudolf Lilljequist idi. Nobelin vəsiyyəti mükafatları müəyyən etsə də, onun planı yarımçıq qalmışdı və müxtəlif digər maneələr üzündən Nobel Fondunun yaradılmasına və ilk mükafatların 10 dekabr 1901-ci ildə Vilhelm Konrad Röntgenə və digərlərinə verilməsinə beş il vaxt lazım idi. 31 dekabr 2020-ci il tarixinə Nobel Fondunun nəzarət etdiyi aktivlər 5,2 milyard İsveç kronu (31 dekabr 2020-ci il tarixinə təxminən 630 milyon ABŞ dolları) təşkil edib.

Nobel Fondu[redaktə | mənbəni redaktə et]

Nobel Fondu 29 iyun 1900-cü ildə xüsusi olaraq Nobel mükafatlarının maliyyələşdirilməsini və idarə edilməsini idarə etmək üçün özəl təşkilat kimi yaradılmış və Nobelin son vəsiyyətinə əsaslanır. O zaman Nobelin vəsiyyəti böyük şübhə və tənqidə səbəb oldu və buna görə də onun vəsiyyəti Stortinq tərəfindən yalnız 26 aprel 1897-ci ildə təsdiqləndi. Tezliklə onlar Sülh Mükafatını verəcək Norveç Nobel Komitəsinin üzvlərini təyin etdilər. 1900-cü ildə Nobel Fondunun yeni yaradılmış əsasnamələrini Kral II George imzalamış və Oscar tərəfindən nəşr edilmişdir.

1905-ci ildə İsveç və Norveç arasında ittifaq ləğv edildi, bu da Nobel mükafatlarının verilməsi məsuliyyətinin iki ölkə arasında bölüşdürülməsi demək idi. Norveç Nobel Komitəsi Sülh Mükafatını aldığı halda, İsveç digər mükafatları aldı. Nobelin vəsiyyətinə uyğun olaraq, Nobel Fondunun əsas vəzifəsi Nobelin fondda qoyub getdiyi sərvətini idarə etməkdir. Nobel Fondu həmçinin Nobel Mükafatını xarici aləmdə təmsil edir və qeyri-rəsmi fəaliyyətlərə və Nobel mükafatlarının verilməsi ilə bağlı məsələlərə cavabdehdir. Nobel Fondu Nobel mükafatçılarının seçim prosesində iştirak etmir. Nobel Fondu mükafatlar və inzibati fəaliyyətlər üçün maliyyə bazası təmin etmək üçün pul yatırır. Nobel Fondu İsveçdə bütün vergilərdən (1946-cı ildən) və ABŞ-də (1953-cü ildən) investisiya vergilərindən azaddır. 1980-ci illərin əvvəllərində mükafat 1 milyon isveç kornu idisə, 2008-ci ildə 10 milyon isveç kornuna yüksəldi.

Gösta Florman tərəfindən Alfred Nobelin portreti

Nizamnaməyə əsasən, fond beş nəfərdən ibarət idarə heyətindən ibarət olmalıdır, qərargahı Stokholmdadır. İdarə Heyətinin sədri Şurada Kral tərəfindən təyin edilməlidir, digər dörd üzv mükafat verən qurumların qəyyumlar şurası tərəfindən təyin edilməlidir. Şurada bir direktor müavini Kral tərəfindən, digər üzvlər üçün isə iki müavin qəyyumlar şurası tərəfindən təyin edilməlidir. 1995-ci ildən direktorlar şurasının bütün üzvləri qəyyumlar şurası tərəfindən seçilir və direktorlar şurası tərəfindən təyin olunan icraçı direktor və direktor müavinidir.

İdarə Heyətindən əlavə, Nobel Fondu mükafat verən qurumlardan (İsveç Kral Elmlər Akademiyası, Nobel Assambleyası, İsveç Akademiyası və Norveç Nobel Komitəsi), mükafat verən qurumların qəyyumları və auditorlardan ibarətdir.

Nobel Simpoziumu[redaktə | mənbəni redaktə et]

1965-ci ildə fond "dünya səviyyəli nailiyyətlərin baş verdiyi elm sahələrinə həsr olunmuş və ya fundamental mədəni və ya sosial əhəmiyyət kəsb edən digər mövzulara toxunan" simpoziumlar təşkil edən proqram olan Nobel Simpoziumunu başlatdı. Simpoziumda 1980-ci illərdə prostaqlandinlər, kimyəvi kinetika, diabet, sim nəzəriyyəsi, kosmologiya və soyuq müharibə kimi mövzular müzakirə edilib. Nobel Simpozium Komitəsi Kimya, Ədəbiyyat, Sülh, Fizika və Fiziologiya və ya Tibb üzrə Nobel Komitələrinin üzvlərindən ibarətdir.

Nobel ailəsinin üzvləri tərəfindən elan edilən digər Nobel mükafatları[redaktə | mənbəni redaktə et]

2007-ci ildə Maykl Nobel, Qustaf Nobel, Piter Nobel və Filip Nobel tərəfindən yaradılan Nobel Xeyriyyə Fondu alternativ enerji texnologiyası sahəsində yenilikləri mükafatlandıracaq yeni Nobel mükafatı olan — Enerji üzrə Michael Nobel mükafatı yaratmağı planlaşdırdığını açıqlayıb. Bu, Alfred Nobel mükafatları təsis etdikdən sonra Nobel ailəsi tərəfindən verilən ilk yeni Nobel mükafatı olacaq. Bununla belə, hər ikisi Nobel ailəsinin təsis etdiyi təşkilat olsa da, mükafatı Nobel Fondu deyil.

Plan nanoTX 07-də ​​elan edildi. Nobel Fondu cəld reaksiya verdi və "Nobel mükafatının nüfuzundan və xoş niyyətindən, zamanla və Nobelin səyləri sayəsində yaradılmış dürüstlük və hörmət birliklərindən açıq-aşkar sui-istifadə edilməsinə" görə hüquqi tədbirlər görəcəyi ilə hədələdi.

Həmçinin bax[redaktə | mənbəni redaktə et]

"Nobel" mükafatı

Raqnar Sohlman

Nobel sülh mükafatı konserti

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. ROR Data. v1.19 2023. doi:10.5281/ZENODO.7644942
  2. "Nobel Fondu Haqqında" (ingilis). "Nobel Foundation". 2024-02-15 tarixində arxivləşdirilib.
  3. "Nobel Fondu". www.britannica.com (ingilis). 2015-04-13 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2024-02-23.
  4. "Alfred Nobelin tərcümeyi-halı - Bioqrafiyala" (ingilis). School for Champions. 2001-12-08. 14 March 2012 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-01-15.
  5. "Alfred Nobelin Sanremodakı son illəri". www.nobelprize.org (ingilis). 2023-12-08 tarixində arxivləşdirilib.
  6. "Tarixi şəxsiyyət: Alfred Nobel (1833-1896)". www.bbc.co.uk (ingilis). 2019-12-27 tarixində arxivləşdirilib.