Kilimancaro

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Klimancaro dağı
suah. Kilimanjaro, ing. Mount Kilimanjaro
Klimancaro dağı
Klimancaro dağı
3°04′00″ c. e. 37°21′33″ ş. u.
Ölkə Flag of Tanzania.svg Tanzaniya
VilayətKlimancaro
Dağ sistemiBöyük Rift Dərəsi
Vulkan formasıStratovulkan
Zirvə hündürlüyü5895 m [1]
İlk fəthi1889 (Hans Mayer, Lüdviq Purtşeller)
Kilimancaro (Tanzaniya)
Montanya.svg
Commons-logo.svg Klimancaro dağı Vikianbarda

Kilimancaro - Afrikanın ən yüksək zirvəsi.

Kilimancaronun zirvəsində buzlaq.2003-cü il
Kilimancaro
Kilimancaro

Tanzaniyada yerləşən və Afrikanın ən yüksək zirvəsi olan Kilimancaro 5 min 890 metr hündürlükdədir Bu, Şərqi Afrikada Tanzaniyanın şimal-şərqində bir dağ massividir; o Afrika qitəsinin ən yüksək nöqtəsidir və hündürlüyü dəniz səviyyəsindən 5895 m-ə çatır.

Adın etimologiyası[redaktə | əsas redaktə]

"Kilimancaro" adının "parıldayan dağ" anlamında suaxili dilindən gəldiyi güman edilir. Əslində, bu adın necə əmələ gəlməsi haqqında bir sıra rəvayət mövcuddur. Onların bəzilərinə görə "kilimancaro" sözü "kilima" və "ncaro" hissələrinə ayrılır. Sözün birinci "kilima" hissəsi suaxili dilində "təpə, alçaq dağ", qədim suaxili dilində isə "ağ", "parıldayan", başqa bir yozuma görə sözün "ncaro" hissəsi kiçaqqa dilindən "caro" - "karvan" anlamında təqdim edilir. Bu fərziyyələrin qüsuru ondan ibarətdir ki, nə üçün dağa yaraşan "mlima" sözünun əvəzində kiçildici "kilima" sözü istifadə edilib. Başqa bir absurd izahatda "quşa, bəbirə, karvana qalib gələn" anlamında kiçaqqa dilindən "kilimancuare" və ya "kilimancyaro" sözlərindən qaynaqlanmış ola bilərmiş. Bu fərziyyə də özünü doğrultmur, çünki "kilimancaro" adı ümumiyyətlə son zamanlara qədər kiçaqqa dilində istifadə edilməyib.

Kilimancaro dağının ekvatordan cəmi üç dərəcə aralı yerləşməsinə baxmayaraq hər iki zirvə Kibo və Mavenzi daima qarla və buzla örtülüdür. Uhuri təpəsi Kibonun və bütün Kilimancaro dağı massivinin ən yüksək nöqtəsidir. Kibonun zirvəsində Gilman təpəsi yerləşir.

Planda oval şəkilli nəhəng Kilimancaro massivinin uzunluğu 100 km, eni isə 60 km təşkil edir. Onun mərkəzində başı buludlara qədər üç zirvə ucalır: Şira (4006 m), Mavenzi (5355 m) və Kilimancaronun və ya Kibonun özü (5895 m). Bu, bir-birinə bitişmiş üç böyük qədim vulkandan yalnız Kibo, hazırda fəaliyyət nişanələri ilə seçilir. Onun zirvəsində en kəsiyi 2 km və dərinliyi 200 m olan böyük krater yerləşir. Kraterin dibində en kəsiyi 800 m olan dairəvi boğazlı daha bir lava konusu yüksəlir. Bu boğazın bəzi yerlərindən boğucu vulkan qazları püskürür. Şərqi Afrikada yayılmış Suaxili dilində Kilimancaro dağının adı "parıldayan" mənasını verir. Həqiqətən, Kibonun buludlarla örtülməmiş qar papağı sabahın erkən və axşam saatlarında günəş şüaları altında saf gümüş kimi parıldayır. Deyilənlərə görə, keçmişlərdə yerli tayfalar heç zaman qar və buz görmədikləri üçün doğrudan da Kibonun zirvəsinin qiymətli metaldan ibarət olduğuna inanırmışlar. Ancaq yerli sakinlərdən heç kim bu gümanı yoxlamaq üçün Kilimancaroya qalxmağa cəsarət etmirmiş. Inanca görə dağın yamacları "qara ruhların" məskəni imiş və onların rahatlığını pozan hər kəs amansızcasına cəzalandırılacaqmış. Bununla belə, deyilənlərə görə yerli tayfa başçılarından biri öz döyüşçülərini gümüş gətirmək üçün Kibonun zirvəsinə göndərib və həmin o gümüş onların əllərində əriyib. Beləliklə, döyüşçülər əliboş qayıdıb. Onlar Kilimancaroda yalnız buzun soyuq hökmü ilə qarşılaşıblar. Beləliklə, bu böyük vulkanın "soyuq Allahın məskəni" adı meydana gəlib. Afrikanın qızmar havası ilğımında dağın aşağı hissəsi mavi səma fonunda demək olar ki, seçilmir və Kilimancaronun qar papağı beləcə digər ağ buludlar arasında sanki düzəngah üzərində süzürmüş kimi görünür. Dağ, bulud örtüyündən azad olduğu anlarda, yaşıllaşan ekvator meşələri fonunda məğrurcasına ucalan Kibonun yüksək kəsik konusundan göz çəkmək mümkün deyil. Kilimancaronun ətəyində yaşayan xalqlar onu müqəddəs hesab etmiş, "sevinc və xoşbəxtlik Allahı" kimi sitayiş etmişlər. Axı, dağın yamaclarından axan çaylar və irmaqlar onların əkin sahələrinə, otlaqlarına həyat, dağın zirvəsini örtən buludlar isə bərəklətli yağış verir.

Möhtəşəm dağ massivi Hind okeanından əsən rütubətli küləklər qarşısında maneə olaraq ucalır, rütubətin əksəriyyəti yağış və qar halında onun yamaclarında düşür. Buna görə də, Kilimancaro bölgəsinin bitkisi ətraf düzənliklərin nəbatatından xeyli fərqlənir.

Massivin ətəklərində nadir çətirvari akasiyalarla ot basmış savannalar uzanır. Yuxarılarda əriyən buzlaqlardanaxan su tutan dərələrdə qəhvə və muz (banan) tarlaları yerləşir. Bura bölgənin ən çox məskunlaşmış hissəsidir. 1800 m-dən yuxarı Kilimancaro sıx rütubətli ekvatorial meşələr lə qurşaqlanıb. Burada 3000 m-ə qədər uzanan zolaqda hər axşam dağın zirvəsindən axan soyuq və dərədən qalxan isti hava toqquşur. Nəticədə bu səviyyədə hər gün duman və bulud zolağı əmələ gəlir və yağış yağır.

Ancaq Konqo çayı hövzəsində keçilməz meşələr, qalın ot örtüyü, sarmaşıqla dolaşmış iri mamırlaşmış ağaclar görmək olar. Möhtəşəm çəngəllik meşədə yarpaqlar günəş işığının qar şısını alır və kimsə tərəfindən rahatsız edilməyən meymunlardan və bəbirlərdən tutmuş yekəpər fillərə qədər bütün ekzotik heyvanlar bu yaşıl miçətkən altında özlərini əla hiss edirlər. Daha yüksəyə doğru rəngarəng çiçəkli və iri boylu qəribə ağacvari senesiya bitkiləri ilə bəzənmiş dağ çəmənlikləri uzanır. Tam yer səthində onların gövdəsi böyük qəndili xatırladan iki yoğun qola ayrılır. Senesiyanın yuxarısı çətirvari qalınlaşmış, ətli, altda xovlu, üstdə isə cilalı açıq yaşıl rəngli yarpaqlarla örtülüdür. Yarpaq dəstəsindən bir metr qədər yuxarıya doğru al-qırmızı, səpilmiş güllərlə piramida şəklində hamaşçiçək ucalır. Dağ çəmənliyinin digər, həmçinin qeyri-adi sakini lobeliya bitgisi, sütunvari şəkildə 4-5 metrə qədər yuxarıya doğru ucalır və mavi çiçəklərinin şamvari qotazları ilə seçilir. Ancaq burada Kilimancaroda və bir də şimalda yerləşən Ruvenzari dağlarında, adətən, böyük olmayan bu çiçəkli bitkilər bunca nəhəng körkəmdə rast gəlir. Dörd min metrdən sonra çəmənliklər yüksək dağ şibyə və mamır zonası ilə əvəzlənir; zirvənin tam yanında isə ancaq daş və buz hökm sürür.

Hələ XIX əsrin sonunda alimlər ekvatordan cəmi üç dərəcə aralıda buzlaqların ola biləcəyinə inanmırdılar. Hətta, böyük corafiyaçı Humbolt da öz şübhələrini söyləmişdi. Halbuki, Kilimancaroya qalxmaq cəhdləri uzun müddət uğursuz qalırdı. Təqribən otuz il ərzində heç bir qoçaq zirvəni fəth edə bilmədi. Ancaq 1889-cu ildə alman coğrafiyaşünası və alpinisti Hans Mayer Kiboya qalxmağı bacardı. Hələ, 1912-ci ilə qədər Mavenzinin dişli qayalı nəhəngi, dağa qalxanlara müqavimət göstərirdi. Bundan sonra Kilimancaro massivində böyük buzlaq qrupunun mövcudluğu elmi fakt oldu. Hətta, Mayerin dırmanışından yüz il sonra belə ekva torun tam yanında buz yığını mənzərəsi Afrikanın ən uca vulkanının kraterinə qalxanları heyrətləndirir.

Hazırda Kilimancaro qlobal istiləşməyə qurban gedir. Ohayo Universitetinin araşdırmalarına görə dünyanın ən gözəl mənzərələrindən biri sayılan Kilimancaro dağında 20 ildən sonra qar qalmayacaq. 1912-ci ildən bu günə qədər zirvədəki qar həcminin 85 faizi əriyib və bu sürətlə 20 il sonra Afrikanın ən yüksək zirvəsində də qar olmayacaq[2].

Coğrafi mövqeyi[redaktə | əsas redaktə]

Kilimancaro dağı Şimali Tanzaniyada, Afrika riftinin şərq hissəsinin cənub qurtaracağında, onun şərq cinahında yerləşən aktiv stratovulkandır. O qərb, şimal qərb istiqamətdə uzanan təqribən 95x65 km ölçüdə qalxanvari ərazidə yerləşir. Ərazinin Kibo kəsimində Uhuru zirvəsi 5895 m-ə çatır. Şira vulkan mərkəzi və qayalıqları Kibodan cənubda 8 km və 40 km arasında, yüksəkliyi 3000 m və 4200 m olan ərazidə yerləşir və coğrafi cəhətdən Şira yaylasını (Shira, Platean), Şira qılıcını (Shira Piddge), Şira saborunu (Shira Cathedral), Şərqi Şira təpəsini (East Shira Hill) və asalak vulkan konusunu (cone place) ehtiva edir.

Geoloji quruluşu[redaktə | əsas redaktə]

Kilimancaro
Kilimancaroda buzlaq
Kilimanjaro sunrise at GillmanPoint(4).jpg

Şərqi Afrika rifti üçlü Afar qovşağında başlanır, Qırmızı dəniz və Ədən körfəzi kəsimində 3500 km məsafədə şimal, şimal-qərb istiqamətdə uzanan aralanma (spredinq) zonası əmələ gətirir.

Rift yenidən Efiopiyada, şimal istiqamətdə ildə 2,5 sm-dən, ildə 5 sm-ə qədər açılmağa başlayır. Rift üç aydın qədəmində təzahür edib : ilk - er Eosen dövrü və növbəti orta Miosen, sonuncu və müasir açılışı Pliosen Pleystosenə qədər davam edib.

Bu tərzdə aktivləşmə prosesi üst mantiya tərəfindən idarə edilir. Bundan əvvəl passiv riftləşmə prosesi litosferdə baş verən dəyişkən (differensial) təzyiqin genişlənməsinə və mantiyanın şaxələnməsinə səbəb olur. Aktiv riftləşmənin sübutu riftoluşmanın başlanğıcı ilə birlikdə təzahür edən sinxron maqmatizmi, riftləşmənin erkən mərhələsində maqma qaynaqlarının zənginləşməsini və litosfer qatında mafik lava geokimyası ünsürlərinin azalmasını ehtiva edir.

Şərqi Afrika rifti ən azı iki mantiya "şaxı (plume)" üzərində yerləşir .

Bu şaxlar Afar və Cənubi Keniya şaxlarını da əhatə edir. Keniya şaxı Afarda olduğu kimi, müxtəlif izotropik və keçici elementlərlə səciyyələnir. Şərqi Afrika rifti Cənubi Efiopiyada iki -cənub və qərb hissələrə ayrılır. Qərb kəsimi xeyli geniş aktivliyi və yüksək kalium qələviliyi ilə fərqlənir, Malavi və Mozambik çərçivəsində uzanır. Riftin bu arada Şərq kəsimi isə öz növbəsində yüksək natrium qələviliyi ilə seçilir. O, Şimali Tanzaniyada yerləşir və orada təqribən 300 km genişliyində normal tektonik qırılma zonasında qurtarır. Qərb kəsiminin kaliumlu maqması güman ki, şərq kəsimi nə nisbətən və yan "şaxla" zəif əlaqədə daha dərində yerləşib.

Yan "şaxın" əmələ gəlməsində ən geniş yayılmış fərziyyə ondan ibarətdir ki, riftin şərq və qərb hissələri arasında yerləşmiş Arxey yaşlı Tanzaniya kratonu astenosfer qalxıntısından qismən aralanıb. Şərqi Afrika rift zonasında karbonatlı, qələvi, keçidli və toleit tərkibli süxurlardan yığcamlanmış qavatlar təsbit edilmişdir. Rift zonaları maqmatizminin təkamülü haqqında iki təzadlı fikir mövcuddur: birincisi - müxtəlif tərkibli süxur qavatları göstərir ki, riftin inkişafı ilə qələviliyin kəskin azalması baş verir; riftöncəki bölgəsəl qalxımla assosiasiyada olan ultra qələvi maqmadan qrabenin inkişafı ilə assosiasiya təşkil edən maqmatizm dənizdibi aralanmanın (spredinq) başlanğıcına qədər davam edib; ikinci nöqteyi nəzər də ondan ibarətdir ki, maqmanın qələviliyi məsələsi kifayət qədər geniş açılmayıb, qitəsəl və okean rift maqmatizmi uzlaşdırılmayıb.

Lava axınları və qələvi, keçid və toleit süxurlarının sıxı zaman və məkan əlaqəsini uzlaşdırmaq və bu fərziyələri bir-birindən fərqləndirmək son dərəcə çətindir. Keçid və toleit süxurları Şərqi Afrika riftinin əmələ gəlməsi sürəcində, ondan əvvəl və sonra təzahür edib və eyni bölgədə qələvi süxurlardan əvvəl, sonra və eyni zamanda təzahür etmiş ola bilər. Bu, onu göstərir ki, struktur şəbəkə əhəmiyyətli dərəcədə gərgin olub və lakin bunu, maqma tərkibində əvvəlcədən həmişə yoxlamaq olmur. Vulkan məhsulları riftə müxtəlif çəp istiqamətlərdə təzahür ediblər; cinahlarda püskürülmüş maqma daha az həcmdə, daha çox qələvilidir, nəinki qrabenin ox istiqamətində püskürülmüş lava. Bu dəyişkənlik güman ki, ox qrabenindən müəyyən məsafədə inkişaf etmiş maqma məhsullarının ərimə dərəcəsi ilə əlaqədar olmuşdur.

Əsasən Şərqi Afrika riftinin cinahlarında təzahür etmiş, ayrı-ayrı püskürmə mərkəzlərinin məhsulları süxur qavatlarının ya qarışığından, ya da ancaq bir süxur qavatının materialından ibarətdir. Riftdən kənar bu vulkanizm ya ayrıca mantiya "şaxından (plume)" ya da mövcud strukturlar boyunca "şax" materialı diapirlərindən əsas qolun ayrılması ilə aydınlaşdırıla bilər.

Kilimancaro dağı, ölçüləri təqribən uzununa 96 km, eninə 64 km və uzun oxu qərb şimal-qərb istiqamətdə yerləşən qalxan əmələ gətirir. Yüksəkliyi 5895 m təşkil edən "Kibo" zirvəsi hazırda yeganə aktiv hesab edilən vulkan mərkəzidir. Kilimancaro dağının maqmatik aktivliyi qələvi, keçid, toleit və piroklastik süxur qarışığından ibarət bir sıra püskürmə mərkəzləri ilə alt Pliosendən başlayıb. İlkin vulkanik aktivliyi nəticəsində təqribən 1 mln. il əvvəl Ol Moloq, Kibonqato və Kilema bölgələrinin olivin bazaltları əmələ gəlib .

Tektonik yarılma strukturları çox da mürəkkəb olmayan qalxanı əmələ gətirən maqmatik aktivliyə nəzarət edir. Alt Pliosendə maqmatik aktivlik üç əsas vulkan mərkəzində (Kibo, Şira və Mavenzi) təmərküzləşib. Bütün bu üç mərkəz eyni tərkibli bazaltların meydana gəlməsi ilə eyni zamanda fəaliyyətdə olub. Alt Pliosenin sonuna doğru bu mərkəzlərdə onların fərdi xüsusiyyətləri inkişaf edib. Şiranın fəaliyyəti nəticəsində kvarsla doymamış lavalar, ankaranitlər, nefelinitlər və ardınca kvarsla kəskin doymamış lavalar, riolitlər və bunlarla birlikdə Şiranın şərqində naməlum kiçik mərkəzdən püskürülmüş lavalar yayılmışdır. Aktivlik, Neumann Toverdən, sönməmişdən əvvəl, Mavenzi mərkəzinə tərəf getdikcə lavalar bazaltlardan traxibazaltlara və traxiandezitlərlə dəyişir. Kibonun aktivliyi Mavenzi ilə eynidir; lakin traxiandezitlərin Mavenzi vulkan mərkəzinin dayanışından xeyli sonra oluşması ilə fərqlənir. Kilimancaro dağının son təkamül mərhələsi egirin fonolit axınları məhsullarını, indiki kalderanın və kül qalağının artımını ehtiva etmişdir. Kilimancaro, ancaq fumarol aktivliyi istisna olmaqla Holosendə tamamilə fəaliyyətsiz qalmışdır. Kilimancaroda bir sıra tədqiqatçılar tərəfindən aparılmış petroqrafik tədqiqatlar nəticəsində bir çox lavaların uzlaşdırılması mümkün olmuşdur.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Vikianbarda Kilimancaro ilə əlaqəli mediafayllar var.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]