Manqa

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Manqa
"Manqa" sözünün kanci ilə yazılışı. 1798-ci ildə Santo KyodenKitao Şiqemasa tərəfindən yazılmış "Mövsümi gedən-gələnlər" kitabından.
Nəşriyyatlar Shueisha • Kodansha • Shogakukan • Square Enix • siyahı
Nəşrlər Weekly Shōnen Jump • Weekly Shōnen Magazine • CoroCoro Comic • Monthly Shōnen Magazine • Weekly Young Magazine • Weekly Young Jump • Ciao • siyahı
Seriyalar Doraemon • One Piece • Dragon Ball • Naruto • Golgo 13 • Black Jack • Kochira Katsushika-ku Kameari Kōen-mae Hashutsujo • Case Closed • Crayon Shin-chan • Oishinbo • Slam Dunk • siyahılar
Dillər yapon
Əlaqəli məqalələr

Manqa (漫画, マンガ?) və ya kommiku (コミック?)Yaponiyada və ya yapon dilində istehsal olunan komikslər. Müasir manqaların stili XIX əsrin sonlarında ortaya çıxmışdır.[1] Manqaların uzun və mürəkkəb tarixi var.[2]

Yaponiyada "manqa" termini (kanci: yap. 漫画; hiraqana: yap. まんが; katakana: yap. マンガ; qulaq as) həm komiksləri, həm də karikaturaları bildirmək üçün işlədilir. Yaponiyadan xaricdə isə bu termindən Yaponiyada istehsal olunan komikslər üçün istifadə olunur.[3]

Yaponiyada hər yaşdan insan manqa oxuyur. Buna görə manqalar müxtəlif janrlarda və mövzularda ola bilər: döyüş-macəra, biznes və maliyyə, komediya, detektiv, tarixi, qorxu, romantika, elmi fantastikafentezi, cinsəllik, idman və s. Manqaların çoxu digər dillərə tərcümə olunur.[4] 1950-ci illərdən başlayaraq manqalar Yaponiya nəşriyyat sənayesinin başlıca sahəsinə çevrilmişdir.[5] 2007-ci ilin məlumatına görə Yaponiyada manqa bazarının həcmi 406 milyard ¥, 2009-cu ildə isə 420 milyard ¥ təşkil etmişdir.[6] Manqaların ancaq Yaponiyada deyil, digər ölkələrdə də böyük oxuyucu kütləsi var.[7] 2012-ci ildə AvropadaOrta Şərqdə manqa bazarının həcmi 250 milyon $ ilə ölçülmüşdür.[8] 2008-ci ildə ABŞKanadada manqa bazarının həcmi 175 milyon $ təşkil etmişdir. Manqalar əsasən ağ-qara nəşr olunur.[9] Lakin rəngli manqalar da mövcuddur (məsələn, "Colorful"). Manqalar adətən böyük manqa jurnallarında serializasiya olunur. Əgər manqa uğur qazanarsa, fəsilləri toplanaraq tankobon cildlər şəklində buraxılır.[10] Manqa üzərində işləyən sənətçiyə manqaka deyilir. Manqaka əsasən bir neçə köməkçi ilə birlikdə işləyir və bir nəşriyyata bağlı olur.[11] Əgər manqa kifayət qədər populyarlıq əldə edərsə, əsasında anime serialı çəkilə bilər. Bu hətta manqanın serializasiyası zamanı da baş verə bilər.[12] Manqalar əsasında bəzən bədii filmlər və anime filmləri də çəkilə bilər.[13]

Manqalar Yaponiyaya yaxın ölkələrin komiks mədəniyyətlərinə də təsir etmişdir. Bu ölkələrə Çin, Honkonq, Tayvan ("manhua") və Cənubi Koreya ("manhva") aiddir.[14][15]

Etimologiya[redaktə | əsas redaktə]

"Manqa" sözünün yapon dilindəki qarşılığı 漫画 kanciləri ilə ifadə edilir.[16] Bu sözün birinci kancisi 漫 (man) "şıltaq və ya hazırlıqsız" mənasını, ikinci kancisi 画 (ga) isə "şəkillər" mənasını verir.[17]

"Manqa" sözü Santo Kyodennin "Shiji no yukikai" şəkilli kitabının (1798) çap olunmasında sonra[18][19] XVIII əsrdə[20] və Aykava Minvanın "Manga hyakujo" (1814) əsərinin və məşhur ukiyo-e rəssamı Katsuşika Hokusayın eskizlərindən ibarət məşhur "Hokusai Manga" kitablarının (1814–1834) nəşr olunmasından sonra XIX əsrin əvvəllərində geniş şəkildə istifadə olunmağa başlamışdır.[21] Sözdən müasir mənası ilə ilk dəfə Rakuten Kitazava (1876–1955) istifadə etmişdir.[22]

Yapon dilində "manqa" sözü bütün komiks, karikatura və animasiya növləri üçün istifadə olunur. Xarici ölkələrdə "manqa" sözü əsasən "Yaponiya komiksləri" mənasında işlədilir. Animasiya rəsmlərindən istifadə edilərək istehsal olunmuş komiksləri təsvir etmək üçün "ani-manqa" terminindən istifadə olunur.[23]

Tarix[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Manqanın tarixi

Müasir manqaların tarixi Yaponiyanın işğal dövründə (1945-1952) və işğaldan sonrakı illərdə (1952-1960-cı illərin əvvəlləri) formalaşmışdır.

Manqa tarixçiləri müasir manqaların yaranması prosesində iki amili qeyd edirlər. Birinci amil ABŞ-ın Yaponiya işğalı illərində (1946-1952) ABŞ-ın mədəni təsirləridir. Bu dövrdə hərbçilər tərəfindən Yaponiyaya gətirilmiş ABŞ televiziya, film və karikatura şəkilləri və mövzuları (xüsusilə Disney) manqaların formalaşması prosesinə təsir etmişdir. Frederik Şodt, Kinko İto və Adam Kern kimi yazıçılar tərəfindən dəstəklənən baxış isə Yaponiyanın mədəni və estetik ənənələrinin (müharibədən öncə, Meyci dövrü və Meyci dövründən əvvəl mədəniyyət və incəsənət) təsirlərini vurğulayır.

Manqa sənətinin inkişafının ən sürətli inkişafı müharibədən sonrakı dövrə təsadüf edir. Xüsusilə, Osamu Tezuka ("Astro Boy") və Maçiko Haseqava ("Sazae-san") kimi manqakalar bu dövrün ən parlaq simalarıdır. "Astro Boy" Yaponiyada böyük populyarlıq əldə etmişdir. "Sazae-san" yonkomasının anime adaptasiyası isə 1969-cu ildən fasiləsiz yayımlanmaqdadır. Tezuka və Haseqava manqa stilində yeniliklər gətirmişdilər.

Xüsusiyyətlər[redaktə | əsas redaktə]

Yaponiyada hər yaşdan insan manqa oxuyur,[4] ona həm təsviri incəsənət, həm də bədii ədəbiyyat nümunəsi kimi ehtiram göstərirlər, buna görə də ən müxtəlif janrlarda və müxtəlif mövzulara aid çoxlu sayda manqalar mövcuddur: macəra, romantika, idman, tarix, yumor, elmi fantastika, dəhşət, erotika, biznes və s.[4] Demək olar ki, bütün manqalar ağ-qara çəkilir, hərçənd az miqdarda rəngli manqalar da var. Populyar manqalar, xüsusilə uzun manqa seriyaları (bəzən bitməyən) əsasında anime çəkilir.

Yaponiyada nəşriyyat məhsularının 1/4-ni manqalar təşkil edir. Demək olar ki bütün Yaponiya nəşriyyat evləri manqa dərc edir. Qərb komikslərinin təsiri altında inkişaf etməsinə baxmayaraq manqalar qrafik və bədii cəhətdən onlardan kəskin fərqlənir. İlk dəfə Osamu Tezukanın "böyük gözlər" stilində" çəkdiyi baş qız qəhrəmanlar, sonradan digər bütün manqalara təsirsiz ötüşməyib və böyük gözlər yapon manqasının fərqləndirici cəhətlərindən birinə çevrilmişdir.

Digər ən mühüm cəhət manqaların sağdan sola oxunmasıdır, səbəb isə yapon məktublarında heroqlif sütunlarının məhz belə yazılmasıdır.

Yerliləşdirmə[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalələr: ManfraOrijinal ingilisdilli manqa

ABŞ-da bir çox rəssamlar manqa stilində komikskarikatura çəkmişdirlər. İlk belə komiks nümunələrini ABŞ komiksçisi Vernon Qrant Yaponiyada yaşayarkən 1960-cı illərin sonlarında və 1970-ci illərin əvvəllərində yaratmışdır.[24] Manqa stilində çəkilmiş ən tanınmış ABŞ komiksləri Frank Millerin "Ronin" komiksi (1980-ci illərin ortaları), Adam Uorren və Toren Smitin "The Dirty Pair" komiksi (1988),[25] Ben Dunnun "Ninja High School" komiksi (1987) və Uilyam Tukkinin "Manga Shi 2000" (1997) komiksidir.

XXI əsrdə ABŞ-da manqa istehsalı sürətlənmişdir.[26] 2002-ci ildə I.C. Entertainment ABŞ rəssamları tərəfindən istehsal olunan amerimanqaları nəşr etməyə başlamışdır.[27] 2004-cü ildə eigoMANGA "Rumble Pak""Sakura Pakk" antologiya seriyalarını nəşr etmişdir. Manqa stilində çəkilmiş bu cür ABŞ komiksləri əsasən orijinal ingilisdilli manqa (OİD manqa) adı ilə tanınır.[28][29]

Fransa komiksçiləri manqa stilində komikslərin bir neçə versiyası yaratmışdırlar (manfra). Bunlardan biri banisi Frederik Bale olan novella manqadır. Bale FransaYaponiyada işləmiş, Yaponiya manqakaları ilə əməkdaşlıq etmişdir.[30]

Mükafatlar[redaktə | əsas redaktə]

Yaponiya manqa sənayesində bir çox mükafatlar təsis olunub. Mükafatların böyük hissəsi nəşriyyatların sponsorluğu ilə verilir. Bu cür mükafatlara nümunələr:

2007-ci ilin mayından Yaponiya Xarici İşlər Nazirliyi tərəfindən Beynəlxalq Manqa Mükafatı verilir.[31]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  1. Lent 2001, səhifələr 3–4, Gravett 2004, səh. 8
  2. Kern 2006, Ito 2005, Schodt 1986
  3. Merriam-Webster 2009
  4. 4,0 4,1 4,2 Gravett 2004, səh. 8 Sitat səhvi: Invalid <ref> tag; name "Gravett" defined multiple times with different content
  5. Kinsella 2000, Schodt 1996
  6. Saira Syed (18 August 2011). "Comic giants battle for readers". BBC News. BBC. http://www.bbc.co.uk/news/business-14526451. İstifadə tarixi: 11 sentyabr 2016.
  7. Wong 2006, Patten 2004
  8. Danica Davidson (26 January 2012). "Manga grows in the heart of Europe". Geek Out! CNN. Turner Broadcasting System, Inc.. http://geekout.blogs.cnn.com/2012/01/26/manga-in-the-heart-of-europe/. İstifadə tarixi: 11 sentyabr 2016.
  9. Katzenstein & Shiraishi 1997
  10. Gravett 2004, səh. 8, Schodt 1986
  11. Kinsella 2000
  12. Kittelson 1998
  13. Johnston-O'Neill 2007
  14. Webb 2006
  15. Wong 2002
  16. Rousmaniere 2001, səh. 54, Thompson 2007, səh. xvi, Prohl & Nelson 2012, səh. 596,Fukushima 2013, səh. 19
  17. Webb 2006,Thompson 2007, səh. xvi,Onoda 2009, səh. 10,Petersen 2011, səh. 120
  18. "Santō Kyōden's picturebooks". http://heartland.geocities.jp/hamasakaba/44kyoden/.
  19. "Shiji no yukikai(Japanese National Diet Library)". http://dl.ndl.go.jp/info:ndljp/pid/2534277/5?contentNo=5&itemId=info%3Andljp%2Fpid%2F2534277&__lang=en.
  20. Prohl & Nelson 2012, səh. 596,McCarthy 2014, səh. 6
  21. Bouquillard & Marquet 2007
  22. Shimizu 1985, səhifələr 53–54, 102–103
  23. "Inu Yasha Ani-MangaGraphic Novels". Animecornerstore.com. 1999-11-01. Arxivləşdirilib: 4 December 2010 tarixində. http://www.animecornerstore.com/inuyaanno.html. İstifadə tarixi: 2010-11-01.
  24. Stewart 1984
  25. Crandol 2002
  26. Tai 2007
  27. ANN 2002
  28. ANN 10 May 2006
  29. ANN 5 May 2006
  30. Boilet 2001, Boilet & Takahama 2004
  31. ANN 2007, Ministry of Foreign Affairs of Japan 2007

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

VikiAnbarda Manqa ilə əlaqəli mediafayllar var.