Məzmuna keç

Marselen Bertlo

Vikipediya, azad ensiklopediya
Marselen Bertlo
fr. Marcellin Berthelot[1]
Doğum adı Pierre Eugène Marcellin Berthelot[2]
Doğum tarixi 25 oktyabr 1827(1827-10-25)[3][4][…]
Doğum yeri
Vəfat tarixi 18 mart 1907(1907-03-18)[5][4][…] (79 yaşında)
Vəfat yeri
Vəfat səbəbi ürək tutması
Dəfn yeri
Elm sahələri fiziki kimya, üzvi kimya, üzvi maddələr, siyasət, kimya
İş yeri
Təhsili
  • IV Henri Liseyi[d],
  • Paris Elm fakültəsi[d]
Üzvlüyü
Mükafatları "Fəxri legion" ordeninin böyük xaçı elm və incəsənət sahəsində "Pour le Mérite" ordeni
"Kopli" medalı — 1900
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Marselen Bertlo (fr. Marcellin Berthelot; 25 oktyabr 1827, Paris; 18 mart 1907, Paris) — fransız kimyaçısı, elm tarixçisi və dövlət xadimi idi.[9][10] O, XIX əsr kimyasında üzvi sintezin inkişafında və termokimyanın formalaşmasında mühüm fiqurlardan biri sayılır.[11][12]

Həyatı və təhsili

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Marselen Bertlo Parisdə həkim ailəsində anadan olmuşdu.[13] O, IV Henri liseyində təhsil almış, 1851-ci ildən Collège de France-da kimya kurslarının hazırlanmasında iştirak etmiş, 1854-cü ildə isə elmlər doktoru dərəcəsi almışdı.[13] 1859-cu ildə Əczaçılıq məktəbində professor təyin edilmiş, 1865-ci ildə isə onun üçün Collège de France-də üzvi kimya kafedrası yaradılmışdı.[13][14]

Bertlo 1863-cü ildə Tibb Akademiyasına, 1873-cü ildə Elmlər Akademiyasına üzv seçilmişdi.[14] 1889-cu ildə Elmlər Akademiyasının daimi katibi olmuş, 1900-cü ildə isə Académie française-ə qəbul edilmişdi.[14]

Elmi fəaliyyəti

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Bertlonun erkən elmi fəaliyyəti əsasən sintetik üzvi kimya ilə bağlı idi. O, yağlar, şəkərəbənzər maddələr və müxtəlif karbohidrogenlər üzərində işləyərək üzvi maddələrin laboratoriya şəraitində hazırlanmasının mümkünlüyünü göstərməyə çalışmışdı.[13][12] Müasir tarixşünaslıqda onun 1850-ci illərdə apardığı sintez işləri sintetik üzvi kimyanın formalaşmasında mühüm mərhələ kimi qiymətləndirilir.[12]

1860-cı illərin ortalarından etibarən Bertlo tədqiqatlarının ağırlıq mərkəzini termokimyaya yönəltmişdi.[11] Bu dönüş onun yalnız yeni maddələrin sintezi ilə kifayətlənməyib, kimyəvi reaksiyaların hansı şərtlərdə baş verəcəyini qabaqcadan anlamaq istəyindən doğmuşdu.[11] Bertlonun bu sahədəki işləri sonradan termokimyanın nəzəri və eksperimental əsaslarının möhkəmlənməsinə təsir göstərmişdi.[10][11]

Onun elmi irsi yalnız kimyəvi tədqiqatlarla məhdudlaşmırdı. Sonrakı illərdə o, kimya tarixi və xüsusilə əlkimya mətnləri ilə də ciddi məşğul olmuş, qədim və orta əsr kimyası haqqında bir sıra əsərlər yazmışdı.[14]

Əsas əsərləri

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Marselen Bertlonun ən çox tanınan əsərləri arasında aşağıdakılar göstərilir:[14]

  • Chimie organique fondée sur la synthèse (1860)
  • La synthèse chimique (1875)
  • Essai de mécanique chimique fondée sur la thermochimie (1879)
  • Les origines de l’alchimie (1885)
  • La chimie au Moyen Âge (1893)
  • Thermochimie. Données et lois numériques (1897)

Siyasi və ictimai fəaliyyəti

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Paris mühasirəsi zamanı Bertlo elmi müdafiə komitəsinə rəhbərlik etmiş, top, barıt və dinamit istehsalı ilə bağlı işlərdə iştirak etmişdi.[13][15] 1881-ci ildə ömürlük senator seçilmişdi.[13][15] 1886–1887-ci illərdə Xalq təhsili və incəsənət naziri, 1895–1896-cı illərdə isə Fransanın xarici işlər naziri olmuşdu.[15]

Bertlo respublikaçı siyasi mövqeyi və elmə ictimai xidmət vasitəsi kimi yanaşması ilə seçilirdi.[15][9]

Ölümü və irsi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Marselen Bertlo 1907-ci il martın 18-də Parisdə vəfat etmişdi.[9][14] Ölümündən sonra ona dövlət dəfn mərasimi təşkil edilmiş, onun və həyat yoldaşı Sofi Bertlonun nəşi Panthéon-a köçürülmüşdü.[16][15]

Bertlo uzun müddət Fransa elmi həyatının simvolik fiqurlarından biri kimi qəbul olunmuş, həm kimyaçı, həm də elm tarixi ilə maraqlanan alim kimi geniş nüfuz qazanmışdı.[9][10]

Həmçinin bax

[redaktə | vikimətni redaktə et]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. ↑ Bibliothèque nationale de France BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
  2. 1 2 Léonore verilənlər bazası (fr.). ministère de la Culture. P. 24.
  3. ↑ Бертело, Пьер-Эжен-Марселен (rus.). // Энциклопедический словарь / под ред. И. Е. Андреевский СПб: Брокгауз — Ефрон, 1892. Т. IIIа. С. 587–589.
  4. 1 2 senat.fr (fr.).
  5. 1 2 Berthelot, Marcellin Pierre Eugène (ing.). // Encyclopædia Britannica: a dictionary of arts, sciences, literature and general information / H. Chisholm 11 New York, Cambridge, England: University Press, 1911. Vol. 3. P. 811.
  6. 1 2 www.accademiadellescienze.it (it.).
  7. ↑ list of professors at Collège de France.
  8. ↑ (unspecified title). doi:10.5281/ZENODO.18315206
  9. 1 2 3 4 Doremus, C. G. "Pierre Eugene Marcellin Berthelot". Science. 25 (641). 1907: 592–595. doi:10.1126/science.25.641.592.
  10. 1 2 3 Brock, William H. The History of Chemistry: A Very Short Introduction. Oxford: Oxford University Press. 2016. ISBN 9780198716488.
  11. 1 2 3 4 Antzoulatos, Vangelis. "Berthelot's Pathway from Synthesis to Thermochemistry". Ambix. 66 (1). 2019. doi:10.1080/00026980.2018.1537326.
  12. 1 2 3 Wentrup, Curt. "Origins of Organic Chemistry and Organic Synthesis". European Journal of Organic Chemistry (25). 2022: e202101492. doi:10.1002/ejoc.202101492.
  13. 1 2 3 4 5 6 "BERTHELOT Marcellin". Sénat. İstifadə tarixi: 22 aprel 2026.
  14. 1 2 3 4 5 6 "Marcellin BERTHELOT". Académie française. İstifadə tarixi: 22 aprel 2026.
  15. 1 2 3 4 5 "Les figures marquantes - Marcellin Berthelot". Sénat. İstifadə tarixi: 22 aprel 2026.
  16. ↑ "Panthéonisation de Marcellin Berthelot". FranceArchives. İstifadə tarixi: 22 aprel 2026.

Ədəbiyyat

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Marselen_Bertlo&oldid=8870836"