Pərixan Sofiyeva

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Pərixan Sofiyeva
Pərixan Sofiyeva
Bayraq
Gürcüstan Demokratik Respublikası parlamentinin üzvü
Bayraq
1918 — 1920
 
Doğum tarixi: 1884
Doğum yeri: Rusiya İmperiyası, Tiflis quberniyası, Qaraçala kəndi

Pərixan Sofiyeva (anadan olduğu tarix bilinmir-1953), müsəlman dünyasında millət vəkili seçilən ilk qadın.[1]

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Gürcüstanın azərbaycanlılar yaşayan hissəsində yerləşən Qaraçala ( və ya Qaracalar ) kəndində dünyaya gəlmişdir. Çar dövründə çox məşhurluq qazanan Pərixan Sofiyeva , 1918-ci ildə öz yaşadığı regionda Gürcüstan Sosialist Federalistlər partiyasını məğlub edərək, bitərəf millət vəkili kimi Gürcüstan parlamentinə daxil olmuşdur. Uzun müddət yaşamasına baxmayaraq, bu barədə ətraflə məlumatlar hələ də yoxdur.[2]

Həyatının erkən dövrü[redaktə | əsas redaktə]

Ailədə 9 uşaq olan Pərixan, yeganə qız övlad idi. Çarlıq dövründə qardaşlarının rəhbəri olan Pərixan, çox məşhurluq qazanmışdır. Banklardan xərac alaraq, kənddə yetimlər evi açmışdır. Gürcüstan müstəqillik qazandıqdan sonra, Gürcüstan parlamentinə seçilmişdir.[3]

Pərixan Sofiyevanın imzası

Deputatlıq dövrü[redaktə | əsas redaktə]

Gürcüstan Demokratik Respublikası barədə araşdırma aparan tarixçi Xvadagiani, Tiflis quberniyasından seçilən deputatların siyahısına baxarkən içlərində müsəlman qadının da olduğunu görmüşdür. İlk vaxtlar buna inanmayan tarixçi, sonradan eyni ada Gürcüstan Sosialist Federalistlərin rəsmi qəzetində də rast gələrək, araşdırmışdır.[4] Beləcə müsəlman dünyasında ilk seçilən qadın deputat olan Pərixan Sofiyeva müasir tarix elminə məlum olmuşdur.[1] 1917-ci il fevral inqilabından sonra müvəqqəti hökumət şəraitində Qafqazda yerli idarəetmə sisteminin islahatına və seçkilərə hazırlığa başlandı ki, bu da ağır siyasi kataklizmlər fonunda davam etdi və müvəqqəti hökumətdən Gürcüstanın müstəqilliyinin elan olunmasına qədər real olaraq yerindən tərpənmədi. 1918-ci il mayın 28-dən sonra ilin sonunadək Gürcüstan ərazisinin əsas qəzalarında erobalıq (yerli özünüidarəetmə orqanı) seçkiləri keçirildi və özünüidarəetmə orqanları fəaliyyət göstərməyə başladı.[2] 1919-1920-ci illərə qədər mərkəzi hakimiyyətin nəzarət edə bilmədiyi bütün qalan qəzalarda da erobalıq seçkiləri oldu. Tiflis qəzasına seçkilər payızın sonuna kimi yubadıldı, kənd təsərrüfatı işlərinə görə seçicilərin səfərbərliyi mümkün olmadı. Seçki sistemi ilə qəza seçki dairələrinə bölünürdü ki, burada da vətəndaşlara deputatların müəyyən olunmuş sayını proporsional seçki sistemi ilə seçməli idilər. Tiflis qəzasına son seçkilər Qarayazı dairəsində keçirildi ki, burada da seçicilərin əksəriyyəti azərbaycanlı idi. Gözlənilmədən öncül partiyaların – Sosial-Demokratların və Federalistlərin, “Hümmət” təşkilatının, Milli-Demokratlar və Eserlərin namizədləri mübarizəsində partiyasız namizəd azərbaycanlı müsəlman qadın Pərixanım Sofiyeva digər namizədləri üstələdi və Qarayazı dairəsindən Tiflis qəza erobasının beşinci səsvermə hüququna malik nümayəndəsi oldu.[2] Deputatlıq fəaliyyəti haqqında çox da məlumat bilinmir. Lakin höküməti öz kəndlərinə yaxın yerdən keçən dəmiryolu çəkdirmə məcbur etdiyi məlumdur. Xvadagiani deyir:

" Müasir dövrdə belə qadının deputat seçilməsi çox çətin olduğu halda, 1918-ci ildə müsəlman qadının seçilməsi ağlasığmazdır. Təsəvvür etmək çətindir ki, o necə nüfuza sahib imiş "

Seçkilərdə Pərixana uduzan Gürcüstan Sosialist Federalistlər partiyası öz rəsmi qəzetləri olan Sakhalkho Sakmedə yazıblar:

" Bir məzəli hadisəni işarələməliyik: Seçilmiş deputatlar içində müsəlman bir qadın var - Pərixan Sofiyeva "

Sovet dövrü[redaktə | əsas redaktə]

Gürcüstan bolşeviklər tərəfindən işğal edildikdən sonra, 1921-ci ildə onların bütün mülkləri müsadirə edildi. Pərixan Sofiyevanın qardaşı oğlunun həyat yoldaşı Rəşğəndə Sofiyevanın dediyinə görə, Pərixan xanım bolşeviklərə və Sovet idarəçiliyinə nifrət etmişdir. Ahıl yaşlarına qədər öz qədim alman mauzer silahıyla gəzmişdir. Stalinin "Böyük təmizləmə" kompaniyası zamanı Pərixan xanımın 8 qardaşından 5-i güllənilmiş və kütləvi məzarlıqların birində dəfv edilmişdir. Nəşləri hələ də tapılmamışdır. Xvadagiani arxivdən qardaşların sənədlərin axtarıb tapmağa çalışsa da, bir şey tapa bilməmişdir. Gümanki, kollektivləşdirməyə qarşı olduqlarından ya da sadəcə nisbətən varlı olduqlarından "vətən xaini" hesab edilərək, güllələnmişlər. Bu dövrdə bunlar vətən xaini hesab olunmaq üçün kifayət edirdi. Qardaşlarının öldürülməsindən sonra həyatını yalnız qardaşlarının övladlarını yetişdirib, oxutmaq üçün sərf etmişdir. Bu nəsildən bir çox ziyalılar çıxmışdır.[5] AMEA Akademik Həsən Əliyev adına Coğrafiya İnstitutunun direktoru Ramiz Məmmədov, Pərixan Sofiyevanın qardaşı nəvəsidir.

Sofo Kirtadze tərəfindən təsviri

Ölümü[redaktə | əsas redaktə]

1953-cü ildə, qardaşlarınının qatıli Stalinlə eyni ildə, qardaşı övladlarından birinin həbs edilməsi xəbərini eşidən zaman infarkt keçirərək, vəfat etmişdir.[2]

Xatirəsi[redaktə | əsas redaktə]

Qaraçala kəndində ən böyük nəsil hələ də Sofiyevlərdi. Kəndin bütün əhalisi onun haqqında eşitmişdir. Kənddə onu görən və hələ də yaşayan az insanlardan biri də, onun qardaşı oğlunun dul həyat yoldaşı Rəşğəndə Sofiyevadır. O, onun haqqında bu sözləri demişdir:[4]

" Oo, Pərixan...Allah rəhmət etsin ! O necə də möhtəşəm qadın idi ! O kişi idi, lakin qadın kimi anadan olmuşdu. Kişilər ondan qorxurdu, onun sözü çox güclü idi. Heç kim onun əksinə getməyi risk etmirdi. Kənddə nəsə olsaydı, hamı onla məsləhətləşirdi, onun sözü qanun kimi idi. O dedisə gəl, gəlməli idin, o dedisə, get, getməli idin... Bolşeviklər gəldiyi zaman, o yenə də Quran oxudu, yenə də öz mauzeri ilə gəzdi,ona nə Sovet höküməti, nə də başqa nəsə qalib gələ bilmədi...O öz qardaşı uşaqlarına nazir kimi baxdı. Yüksək təhsil verdi. Onlar da gələcək də həkim, müəllim, elm adamları oldular...Təhsil olmadan, bu qeyri-münkündür. Lakin qadınlar Pərixan kimi təhsil ala bilsə, savadlana bilsə, sonra o hər şeyə qadır olar. "

Pərixan xanımın qardaşı nəvəsi Bəy Zad Sofiyev, Qaraçala kənd məktəbində tarix müəllimidir, o eşitdikləri barədə bunları demişdir[4]:

" Bu regiondakı yaşlıların hamısı onu tanıyır və onun haqqında yaxşı şeylər deyirlər. O çox yardımsevər biri olub. Heç vaxt insanlara kömək etməkdən yorulmayıb. Bir növ qadın Robin Hood olub. "

Qaraçala məzarlığının bir hissəsi Sofiyevlər üçün ayrılmışdır. Vəfat edən zaman qardaşlarının məzarlarının olmasını əsas götürərək, özünün sadə məzarda dəfn edilməsini vəsiyyət etmişdir.[4]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]