AMEA Coğrafiya İnstitutu

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
AMEA H.Əliyev adına Coğrafiya İnstitutu

Akad. H.Əliyev adına Coğrafiya İnstitutuAzərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının strukturuna daxil olan elmi təşkilat. Direktoru AMEA-nın həqiqi üzvü, akademik Ramiz Məmmədovdur. 1937-ci ildə AMEA-da coğrafiya bölməsi yaradılmışdır.

Mündəricat

Təşkilatın əsas fəaliyyət istiqamətləri[redaktə | əsas redaktə]

  • Azərbaycan təbiətinin inkişaf qanunauyğunluqları, təbii ehtiyatların tədqiqi, onların ekocoğrafi xüsusiyyətləri, istehsalın, sosial infrastrukturun və əhalinin ərazi təşkilinin coğrafi problemləri
  • Azərbaycan Respublikasının konstruktiv və regional coğrafi problemləri
  • Azərbaycan Respublikasında səhralaşma prosesləri
  • Xəzər dənizinin hidrometeorologiyası və səviyyəsinin dəyişməsi problemi
  • Xəzər dənizi sahillərinin gemorfologiyası və dinamikası
  • Xəzər dənizində çirkləndiricilərin yayılmasının modelləşdirilməsi, ekocoğrafiyasının tədqiqi.

Son beş ildə təşkilatın əldə etdiyi elmi nəticələr[redaktə | əsas redaktə]

  • Azərbaycanın Konstruktiv Coğrafiyası monoqrafik əsəri yazılmışdır və 3 cilddə nəşr olunmuşdur.

Torpaq islahatı ilə əlaqədar olaraq Azərbaycanın təbii kənd təsərrüfatı rayonlaşdırılmasının yeni metodikası və sistemi işlənib hazırlanmış, 1:50000 miqyasında iki yeni rayonlaşdırılma xəritələri tərtib edilmişdir.

  • İndiki Ermənistan ərazisində XX əsrin birinci yarısına qədər mövcud olmuş və toponimik genosidə mə‘ruz qalmış 5000-dən artıq coğrafi adın izahlı tədqiqi əsasında həmin ərazinin tarixən Azərbaycan xalqına məxsus olması elmi-hüquqi əsaslarla sübut edilmişdir.
  • Azərbaycan ərazisində Abşeron, TürkanBakı əsrlərində mövcud olmuş iqlimin kəmiyyət ölçüləri bərpa edilmiş və göstərilən vaxt ərzində iqlimdə soyuqlaşma və quraqlaşma meylinin artması müəyyən edilmişdir.
  • İqlimin çoxillik dəyişmələrinin tədqiqi nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, son yüz ildə *Azərbaycanda havanın temperaturu təxminən 1,0C artmış, iri şəhərlər istisna olmaqla, atmosfer yağıntıları 7-8% azalmışdır.
  • Azərbaycanda sel fəlakətinin güclənməsi müəyyən edilmiş, sellərin bal sistemi ilə qiymətləndirilməsinin yeni şkalası tərtib edilmiş, fəlakətli sellərin nəticələrinə qarşı mübarizə tədbirləri irəli sürülmüşdür.
  • Aerokosmik şəkillərinin deşifrlənməsi əsasında Azərbaycanın Xəzərətrafı regionunun səhralaşmasının səbəbləri və müasir vəziyyəti müəyyənləşdirilmiş, onun proqnozu verilmiş və səhralaşmaya qarşı mübarizə tədbirləri hazırlanmışdır.
  • Azərbaycanın su anbarlarının lillənməsi və sahillərin dinamikasının intensivliyi və proqnozu verilmiş, Mingəçevir su anbarının istismar müddəti ilə sahillərin dinamikası arasında korrelyasiya əlaqəsi olduğu aşkar edilmişdir.
  • Dəniz atmosfer sistemi arasındakı qarşılıqlı mübadilənin parametrləşdirilməsi üçün, atmosferin dənizə yaxın qatının qeyri-stasionar modeli yaradılmışdır.
  • Xəzər dənizi səviyyəsinin tərəddüdü ilə günəş aktivliyi arasındakı əlaqə müəyyənləşdirilmiş, səviyyənin gələcək dəyişməsi üçün yarımempirik düstur alınmış və onun birinci yaxınlaşmada proqnozu verilmişdir.
  • Xəzər dənizində çirkləndiricilərin yayılmasının komleks fiziki-coğrafi modeli yaradılmışdır.

Coğrafiya İnstitutunda hazırlanmış atlas və xəritələr[redaktə | əsas redaktə]

  • Azərbaycan Respublikasının Aqroiqlim Atlası-124 xəritə
  • Azərbaycan Respublikasının təbii şəraiti və ehtiyatları Atlası-300 xəritə
  • Xəzər dənizinin kompleks hidrometeoroloji atlası-274 xəritə
  • Avroasiya şelflərinin Mezozoy və Kaynozoyda paleocoğrafi xəritələr Atlası-129
  • Azərbaycan Respublikasının landşaft-geokimyəvi xəritəsi (miqyas 1:500 000).
  • Azərbaycan ərazisi üçün Pleystosen xəritələri (miqyas 1: 50 000)
  • Ermənistan Respublikası ərazisində mövcud olmuş azərbaycan mənşəli adların tarixi-coğrafi xəritəsi (1 : 250 000)
  • Xəzər dənizinin Azərbaycan sahil zonasının səhralaşma xəritələri (miqyas 1 : 200000)

Coğrafiya İnstitutunun şöbələri[redaktə | əsas redaktə]

Rəhrbərlik ,   elmi - yardımcı   və   kiçik xidmət   

1 Rəhbərlik
2 Mühasibat
3 Kadrlar və kargüzarlıq şöbəsi
Təhsil şöbəsi
5 Kiçik xidmət heyəti                                 
Elm sahəsinin və şöbənin adı
I. Fiziki coğrafiya
1. Landşaftşünaslıq və landşaft planlaşdırılması
2 Geomorfologiya və təbii risklər
3 Qurunun hidrologiyası və su ehtiyyatları
4 Paleocoğrafiya
5 İqlimşunaslıq və aqroiqlimşunaslıq
6 Azərbaycanın torpaq ehtiyyatları coğrafiyası
7 Ekocoğrafiya
II. İnsan coğrafiyası
1 Azərbaycanın iqtisadi və siyasi coğrafiyası
2 Demoqrafiya və əhali coğrafiyası
3 Turizm və rekreasiya coğrafiyası
4 Tibbi coğrafiya
III. Xəzər dənizi problemləri
1 Xəzər dənizinin Hidrometeorologiya
2 Xəzər dənizinin səviyyə problemi
3 Xəzər dənizinin sahillərinin və dibinin geomorfologiyası
4 Xəzər dənizinin monitorinqi
IV. Coğrafi informasiya mərkəzi
1 Geoinformatika və kartoqrafiya
2 Coğrafi fikir tarixi və toponimika
4 Biocoğrafi stasionar
5 İctimaiyət ilə əlaqə
6 Kitabxana

Təşkilatın tarixi haqqında[redaktə | əsas redaktə]

1937-ci ildə SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan filialında Coğrafiya bölməsi, 1945-ci ildə isə Azərbaycan EA-nın tərkibində Coğrafiya İnstitutu yaranmışdır. Bu zaman İnstitut fiziki, iqtisadi və xəritəçilik şöbələrindən ibarət olmuşdur, institutda 25 nəfər çalışmışdır.19461950-cı illərdə iqlimşünaslıq və qurunun hidrologiyası şöbələri açılır.1953-cü ildə İnstitutda Xəzər dənizi şöbəsi açılır, daha sonralar bu şöbə 2 tədqiqat gəmisi ilə təchiz olunur, onun nəzdində Xəzər Elmi-Tədqiqat Stansiyası təşkil olunur. 1972-ci ildə, dünyada ilk dəfə, Xəzərin açıq hissəsində dəniz observatoriyası yaradılır.

1970-ci ildən başlayaraq İnstitutun əsas tədqiqat istiqamətlərindən biri torpaq coğrafiyası olur, Pirqulu qoruğu ərazisində stasionar tədqiqatlar laboratoriyası yaradılır. Artıq 1989-cu ildə İnstitutda 8 problem üzrə 17 mövzuda elmi tədqiqat işləri aparılır, əməkdaşların sayı 250 nəfərə çatır. Onlardan 2 nəfəri akademik, iki nəfəri müxbir üzv, 13 nəfəri elmlər doktoru və professor, 60 nəfəri isə elmlər namizədidir. İnstitutda elmi kadrlar hazırlayan aspirantura şöbəsi vardır. 1960-cı ildən institutda ixtisaslaşdırılmış Müdafiə Elmi Şurası fəaliyyət göstərir.

İnstitutun təşəkkülü və inkişafı tarixindən[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanda coğrafiya elminin inkişafı tarixi, onun nəzəri və təcrübi cəhətdən  formalaşması və yeni tədqiqat istiqamətlərinin yaranması bilavasitə dövrün tələblərindən və yüksəkixtisaslı kadr potensialından asılı olmuşdur. Kadr potensialı gücləndikcə ölkədə coğrafiya elminin bir sıra yeni elmi  istiqamətləri inkişaf tapdı.

XX əsrin birinci yarısında coğrafiya elmi artıq özünün təsvir funksiyasını başa vurur, təbiətin və təbii proseslərin, ayrılıqda və qarşılıqlı inkişaf qanunauyğunluqlarını öyrənən fundamental və həm də tətbiqi elmə çevrilir. Hazırda iqtisadiyyatın və sosial həyatın elə bir sahəsi yoxdur ki, coğrafi məlumatlara ehtiyac duyulmasın və coğrafiya elminin nailiyyətlərindən istifadə edilməsin. Əsasən təbii ehtiyatlar və onlardan səmərəli istifadə, istehsalın yerləşdirilməsi, genişləndirilməsi və əhalinin məskunlaşmasının coğrafi problemlərini öyrənən bu elm Azərbaycanda onun təbii və iqtisadi xüsusiyyətlərinə müvafiq istiqamətdə inkişaf etdirilir.

Azərbaycanda coğrafiya elmi üzrə ardıcıl və sistemli tədqiqatların başlanması məhz XX əsrin birinci yarısına təsadüf edir. Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin respublikanın təbii ehtiyatlarının öyrənilməsi və rayonlaşdırması haqqında 1925-ci ildə verdiyi qərar əsasında, 1937-ci ildə SSRİ EA Azərbaycan filialının tərkibində coğrafiya sektoru yaradıldı. Bununla da keçmiş SSRİ və dünya elmi miqyasında özünəməxsus yeri olan Azərbaycan coğrafiya məktəbinin əsası qoyulur. Məhz bu tarixdən də Azərbaycanda coğrafiya elmi üzrə sistemli tədqiqatlar başlanılır. İ.V. Fiqurovski, H.Ə.Əliyev, R.V. Kovalyov və H.B. Əliyev kimi görkəmli alimlərin rəhbərlik etdiyi bu sektorun səkkiz illik fəaliyyətində ilkin tədqiqatlar fiziki və iqtisadi coğrafiya, torpaq coğrafiyası, xəritəçilik, seysmologiya və astronomiya üzrə aparılmışdır.

Aparılan tədqiqatların nəticəsi olaraq Bakının su təchizatı müəyyən qədər yaxşılaşdı və şəhəryanı təsərrüfatın yaradılması işlərinin həyata keçirilməsinə xeyli kömək etdi. Bu tədqiqatların əsasında ilk coğrafiyaçılardan biri olan  H.B.Əliyev 1935-ci ildə «Bakıətrafı təsərrüfatın inkişafının iqtisadi-coğrafi problemləri» mövzusunda ilk dəfə namizədlik dissertasiyası müdafiə etdi. Bu, Azərbaycanda, ümumiyyətlə, coğrafiya səhəsində yazılmış ilk dissertasiya işi idi. Dissertasiya işində Abşeron buxtasının kompleks şəkildə qiymətləndirilməsi ilə bağlı olduqca gərəkli coğrafi fikir və tövsiyələr verilmişdir.

XX əsrin 30-cu illərinin ikinci yarısından başlayaraq respublikada iqtisadi quruculuq işlərinin həcmi xeyli genişlənir, yeni sənaye və kənd təsərrüfatı mərkəzləri, təbii-ərazi kompleksləri yaranırdı. Respublikanın ərazisində yeni neft və qaz yataqları aşkar edilir,  suvarma şəbəkələri yaradılır və min hektarlarla  xam torpaqlar mənimsənilirdi. Bütün bunlar  respublika ərazisində geniş fiziki və iqtisadi coğrafiya sahəsində tədqiqatları aparmağı tələb edirdi. Lakin belə böyükhəcmli  tədqiqat aparmaq üçün lazımi elmi kadırlar, tədqiqat mərkəzləri yox idi. Respublikada elmi mərkəzlərin yaradılmasına və bu mərkəzlərdə işləmək üçün coğrafiya ixtisası üzrə ali təhsilli mütəxəssislərin hazırlanmasına böyük ehtiyac duyulurdu. Həyatın tələbatına cavab olaraq 1935-ci ildə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunda ilk dəfə olaraq coğrafiyaçı H.B.Əliyev rəhbərliyi ilə coğrafiya fakültəsi açıldı. O, fakültənin iqtisadi-coğrafiya tədrisi problemlərini, Kazan Universitetinin yetirməsi N.Xelfin isə fiziki-coğrafiya fənnini tədris edirdi. İnstitutun iqtisadi və fiziki coğrafiya kafedraları  ilk tədqiqat mərkəzlərinə çevrilmişdi. Çox keçmədi ki, ali məktəblər üçün ana dilində ayrı-ayrı fənlər o cümlədən coğrafiya üzrə ilk tədris vasaitələri hazırlanmağa başlandı, ilk elmi məqalələr nəşr edildi. 

Beləliklə, tədricən respublikada yüksəksəviyyəli tədqiqat mərkəzləri yaratmaq üçün xeyli mütəxəssis yetişdirildi. Onlardan professorlar N.Kərəmovu, H.Sadıxlını, dosentlər O.Osmanovu, S.Şükürovu, M.Zülfüqarovu, İ.İbrahimbəylini, İ.Osmanovu və b. alimləri göstərmək olar.

Göründüyü kimi, Azərbaycanda coğrafiya elminin təməli, fikir və ideyalar formasında və rəsmi olaraq elmi məktəb kimi təşəkkül tapması 1937-ci ilin aprel ayından,  coğrafiya elmi sahəsində elmi-tədqiqat işi aparan alimlərin bir qrupun təşəbbüsü ilə SSRİ EA Azərbaycan filialı  nəzdində coğrafiya sektorunun yaranması tarixindən sonrakı dövrlərə təsadüf edir.

Bu bölmənin ilk struktur  tərkibində cəmi 6 əməkdaş fəaliyyət göstərirdi. Buna baxmayaraq, həmin vaxtda respublika coğrafi tədqiqatların planına “Azərbaycan ərazisinin coğrafi şəraitinin hərtərəfli öyrənilməsi” kimi  mühüm elmi problem daxil edildi.

1937-ci ilin əvvəllərində Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Şurasının qərarı ilə  Azərbaycanda “Coğrafi sözlüyün” hazırlanması və nəşri  bir vəzifə kimi qarşıya qoyuldu və bu iş SSRİ EA Azərbaycan filialının qərarı ilə yeni yaradılmış coğrafiya bölməsinə həvalə olundu. Coğrafiya sözlüyünün 2 cilddə olması nəzərdə tutulmuşdu. Bununla əlaqədar coğrafiya sektoruna təklif olundu ki, Azərbaycanın coğrafi sözlüyünə dair SSRİ EA Gürcüstan filialına verilmiş bütün materiallar  geri alınsın. Bununla yanaşı, 1938-ci ildə SSRİ EA Azərbaycan filialının rəyasət heyətinin qərarı ilə Coğrafiya sektorunun ilk direktoru vəzifəsinə tanınmış iqlimşünas, professor, İ.V.Fiqurovski təyin olundu və sektorun tərkibində Fiziki coğrafiya, Geofizika, İqtisadi coğrafiya, Xəritəçilik bölmələri təşkil olundu.

Coğrafiya Cəmiyyəti[redaktə | əsas redaktə]

1939-cu ildə İ.V.Fiqurovskinin sədrliyi ilə Azərbaycan coğrafiyaçılarının ilk elmi ictimai təşkilatı olan Azərbaycan Coğrafiya Cəmiyyəti yarandı. Yeni yaranmış cəmiyyət bütün coğrafiyaçı qüvvələri öz ətrafına toplamış, respublikada coğrafi biliklərin yayılması və s. məsələlərlə məşğul olmuşdur. Cəmiyyət coğrafi tədqiqatların aparılması, tarixi-coğrafi gecələrin keçirilməsi, dünya, sovet və Azərbaycan coğrafiyaçılarının yubileylərinin təşkili, elmi perspektivləri, elmi tədqiqat işlərinin nəticələri və nəşr edilmiş kitabların müzakirəsinin təşkilini həyata keçirmişdir. Hazırda bu istiqamətdə fəaliyyət göstərən Azərbaycan Coğrafiya Cəmiyyəti 8 bölmə üztə fəaliyyət göstərir: 

Fiziki coğrafiya[redaktə | əsas redaktə]

İqtisadi coğrafiya[redaktə | əsas redaktə]

Məktəb coğrafiyası[redaktə | əsas redaktə]

Xəzər dənizi[redaktə | əsas redaktə]

Hidrometeorologiya[redaktə | əsas redaktə]

Xəritəçilik[redaktə | əsas redaktə]

Təbiəti mühafizə[redaktə | əsas redaktə]

Tibbi coğrafiya[redaktə | əsas redaktə]

Cəmiyyətin şöbələri[redaktə | əsas redaktə]

Cəmiyyətin Bakı, Gəncə, Naxçıvan, Şəki və s. şəhərlərdə şöbələri təşkil olunmuşdur. Onun mindən çox üzvü olmaqla əsasən elmi işçilər, müəllimlər və ali məktəblərin yuxarı kurs tələbələrindən ibarətdir.

Yeni təşkil olunmuş sektorun qarşısında ilk növbədə Azərbaycanın coğrafi şəraitinin ümumi təsviri xarakterdə öyrənilməsi, tədqiqatların planlı və sistemli aparılması, mövcud coğrafi ehtiyatların kəmiyyətcə və  keyfiyyətcə  öyrənilməsi qarşıya  qoyulmuşdur. Bundan başqa,  Azərbaycanın iqtisadi və fiziki-coğrafi xəritələrinin tərtibi, coğrafi sözlüyün hazırlanması tövsiyə olundu. Azərbaycanın coğrafi sözlüyünün tərtibində ilk dəfə olaraq 7000-dən çox coğrafi addan istifadə olunmuşdur. Onun ilk həcmi isə 3 çap vərəqindən çox olmuşdur. Bu kimi coğrafi tədqiqat işləri Azərbaycanda gələcəkdə kompleks coğrafi tədqiqatların aparılmasında böyük  rol oynadı. O cümlədən Azərbaycanda sənaye coğrafiyası, kənd təsərrüfatı coğrafiyası, təbii ehtiyatların coğrafiyası, nəqliyyat və əhalinin məskunlaşması sahəsində coğrafiya elminin nəzəri və təcrübi inkişafına əsas yaratmış oldu.

Sektorun məhsuldar fəaliyyəti nəticəsində tezliklə ilk olaraq Azərbaycanın iqtisadi-coğrafi xəritəsi tərtib edildi (1:500 000). Həmin xəritədə təbii ehtiyatların coğrafi paylanması da öz əksini tapdı. O vaxtlar həmin xəritə bütün respublika ictimaiyyətində coğrafiya elminin ilk nailiyyətləri kimi böyük maraq doğurdu və  coğrafiya sektorunun elmi yaradıcılıq fəaliyyəti yüksək dəyərləndirildi. Xəritənin məzmununu, onun hazırlanması metodikası, elmi-nəzəri və praktiki əhəmiyyəti yüksək qiymətləndirildi. Ona görə respublika EA-da ilk dəfə olaraq həmin xəritə yeni yaradılmış sektorun  elmi şurasında geniş müzakirəyə çıxarıldı və böyük elmi nailiyyət kimi qəbul olundu.

Çöl ekspedisiyaları[redaktə | əsas redaktə]

Sektorda kadr potensialının artım dinamikasına müvafiq olaraq ildən-ilə çöl ekspedisiyalarının sayı artırdı. 1938-1939-cu illərdə sektorun plan işlərinə müvafiq olaraq Bakının Abşeron rayonu ərazisinə ilk çöl ekspedisiyası təşkil olundu. Ekspedisiya o vaxtlar geniş coğrafi biliyə malik olan H.B.Əliyevin rəhbərliyi altında həyata keçirildi. İlk kompleks ekspedisiyanın Azərbaycanda coğrafiya elminin inkişafında çox böyük rolu oldu. Belə ki, Abşeronətrafı ərazilərin coğrafi xüsusiyyətləri, coğrafi problemlərin xarakteri müəyyənləşdirildi, eyni zamanda, Abşeronda ilk dəfə olaraq tərəvəzçiliyin daha səmərəli yerləşdirilməsi və inkişafının coğrafi aspektləri işlənilib hazırlandı. Bakı torpaq şöbəsinə coğrafi təkliflər hazırlandı. Burada həmçinin kənd təsərrüfatının coğrafiyasına dair elmi əsaslar işlənildi. Toplanılmış elmi materiallar yenidən elmi-nəzəri cəhətdən işlənilərək H.B.Əliyevin namizədlik dissertasiyasının müdafiəsi üçün elmi baza rolunu oynadı. H.B.Əliyev “Abşeron Bakının tərəvəzçilik bazası kimi” mövzusunda Azərbaycanda ilk dəfə olaraq (1938-ci ildə) namizədlik dissertasiyasını müdafiə etdi və coğrafiya elmləri namizədi oldu. Artıq 1938-ci ilin yayında Böyük Qafqazın şərq hissəsində Bazardüzü, Şahdağ zirvələrində müasir “buzlaqları” öyrənmək məqsədilə kiçik ekspedisiya təşkil olundu. Ekspedisiyanın rəhbərliyi elmi işçi kimi çalışan İ.A.Şeyxzadəyə tapşırılmışdı. Ekspedisiya müasir buzlaqların coğrafiyası haqqında yeni elmi məlumatlar topladı.  Müasir buzlaqlar haqqında ilk coğrafi məlumatların toplanması digər dağlıq ərazilərdə buzlaqların öyrənilməsi üçün elmi ideya və yeni fikirlərin yaranmasına səbəb oldu.

Plan işləri[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanın coğrafi şəraiti öyrənildikcə onun təbii ehtiyatlarının daha zəngin potensiala malik olması ortaya çıxırdı. Coğrafiyaçı alimlərin (M.Abduyev) təşəbbüsü ilə 1938-ci ildə ilk dəfə sektor tərəfindən Azərbaycanın ən gözəl guşəsi olan Göy-gölün mənzərəsini əksetdirən xüsusi turist marşrutu kitabçası nəşr olundu. Artıq 1939-cu ildə sektorun  plan işlərindən ikisi başa çatdırıldı. İlk dəfə olaraq “Xəzər dənizinin su balansına iqlimin və çay axımlarının təsiri” problemi  öyrənildi. Bu problemin öyrənilməsi (A.M.Mixaylovskinin rəhbərliyi ilə) bilavasitə Xəzər dənizi üzrə keçmiş SSRİ EA Komissiyasının tapşırığı ilə həyata keçirilmişdir. Həmin ildə “Abşeron yarımadasının seysmik xarakteristikası” adlı tədqiqat mövzusunun başa çatması coğrafiya elmində yeniliklərin və tədqiqatların ardıcıllığını göstərdi.

Hələ sektor yaradılarkən onun qarşısında respublikada kənd təsərrüfatı coğrafiyasının əsasını qoymaq tapşırılmışdı. Bu məqsədlə  həmin sahənin inkişafını yaşxılaşdırmaq üçün tətbiqi tədqiqat işləri planlaşdırıldı. Məşhur iqlimşünas coğrafiyaçı İ.V.Fiqurovskinin rəhbərliyi və bilavasitə iştirakı ilə ilk dəfə olaraq Azərbaycanda “Pambıq sovkasının artım dinamikasına iqlim amillərinin təsiri” mövzusunda yeni tədqiqat işi aparılmağa başlandı. Həmin tədqiqat işinin nəticələrinin və  tərtib olunmuş xəritənin tətbiq edilməsi üçün Pambıqçılıq üzrə Xalq Komissarlığına xüsusi təkliflər verildi. Eyni zamanda, həmin ərəfələrdə “Böyük Volqa” problemi ilə əlaqədar “Xəzər dənizinin iqliminin öyrənilməsi” mövzusunda aparılan tədqiqat işi də  yaxşı elmi nəticə verdi.

Çöl tədqiqatlarının rolu[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanda kənd təsərrüfatının inkişafının intensivləşməsi və onun yeni sahələrinin yaradılması probleminin həlli isə tədqiqat işlərini kompleks və intensiv aparılmasını tələb edirdi. O vaxtlar “Quru subtropiklərin iqlim xarakteristikası”, “Abşeron gölü”, “Azərbaycanda günəş radiasiyasının paylanması və onlardan istifadə mümkünlüyü”, “Kirovabadın seysmik cəhətdən öyrənilməsi”, “Şimal-şərqi Azərbaycanın iqtisadi-coğrafi xarakteristikası” və s.  mövzularda aparılan çöl tədqiqatları Azərbaycanda kənd təsərrüfatının inkişafının  coğrafi təminatında mühüm rol oynadı. Coğrafi axtarışların yeni təcrübi nəticələri  Samur-Dəvəçi kanalının tikintisində onun coğrafi aspektlərinin öyrənilməsinə böyük kömək etdi.

Azərbaycanda Coğrafiya sektorunun yaranması coğrafiya elminin inkişafı ilə yanaşı, bir elmi mərkəz kimi ictimai təşkilat formasında tanınmasına, təbliğinə və formalaşmasına da imkan yaratdı. Coğrafiya sektorunun nəzdində Azərbaycan Coğrafiya Cəmiyyətinin yaranması buna konkret misaldır. 1940-cı illərin əvvəllərində coğrafiya sektorunun üçillik hesabatı oldu. Sektorun fəaliyyəti müddətində Azərbaycanda coğrafiya elminin, həmçinin ilk illər ərzində inkişafında nəzərə çarpan uğurlu təkamül mərhələsi xüsusilə qeyd olundu, coğrafiya elminin hərtərəfli  inkişafının əsasını  qoydu.

Elmi-kütləvi material[redaktə | əsas redaktə]

1940-cı ildə Azərbaycan üzrə ilk dəfə hazırlanmış coğrafiya turizm marşrut kitabı və azərbaycanca fiziki-coğrafiya dərsliyinin birinci hissəsi nəşrə təqdim olundu. Hər iki elmi-kütləvi materialın icrası tədqiqat planına daxil edildi. Bundan başqa, “Azərbaycan coğrafiyası” dərsliyinin (iqtisadi coğrafiya üzrə) ali və orta məktəblər üçün tədris vəsaiti kimi hazırlanması planlaşdırıldı. Həmin dərslik vəsaitinin ilk variantı 1941-ci ilin birinci yarısında hazırlandı. Onun ümumi həcmi 15 çap vərəqinə bərabər idi. Həmin ildə Azərbaycanın 22 xəritədən ibarət ilk tədris atlasının istifadəyə verilməsinin özü də coğrafiya elminin ən uğurlu nailiyyətlərindən biri idi. Bir az sonra kartoqrafiya bölməsi tərəfindən “Azərbaycanın iqtisadi xəritəsi”nin ilk layihəsi hazırlandı (1:600 000 miqyasında). İran sahillərindən Xəzərə tökülən çaylara və Kirovabadın seysmik xüsusiyyətlərinə həsr olunmuş elmi tədqiqat hissələri də başa çatdırılıb müvafiq elmi nəticələr dövlət komissiyalarına təqdim olundu. Kirovabadın seysmik xəritəsinin tərtib olunması o zamanlar coğrafiya elminin mühüm nailiyyəti kimi qəbul olunmuşdur. Xəritə həm elmi və həm də təcrübi cəhətdən əhəmiyyətli olduğu üçün çox maraqla qarşılanmışdır.

1940-1941-ci illərdə coğrafiya sektorunun elmi tədqiqat planında Azərbaycanın aqrar əkinçilik təsərrüfatının genişləndirilməsi üçün iqlimin öyrənilməsi məqsədi ilə ilk ekspedisiyalar təşkil olundu. Həmin ekspedisiyaların əldə etdiyi elmi nəticələrin təhlili,  praktiki əhəmiyyəti və təcrübi təklifləri  tətbiqi məqsədilə təsərrüfat müəssisələrinə göndərildi. Müəyyən olundu ki, Azərbaycan ərazisində istiliklə coğrafi bolluğun təminat müddəti ilin may-oktyabr aylarına təsadüf edir. Həmin elmi-təcrübi nəticələr təsərrüfatın öncə illik planlaşdırma prinsipində mühüm rol oynayır.

1940-cı illərdə artıq bir sıra coğrafi elmi tədqiqat işləri uğurla başa çatdırıldı. Onlardan ən başlıcası “Azərbaycanda quru subtropiklərin iqlim xarakteristikası” (İ.V.Fiqurovski), “Sahdağın müasir buzlaşması” (M.Leontyev), “Nuxa-Zaqatala massivinin və Talışın seysmikliyi” (N.Malinovski) və s. daha aktual idi.

Elmi konfranslar, toplantılar[redaktə | əsas redaktə]

Sektorun fəaliyyətində Azərbaycanda coğrafiya elminin aktual problemlərinə həsr olunmuş təcrübi xarakterli müxtəlif elmi konfranslara, toplantılara da geniş yer verildi. Artıq 1941-ci illərə qədər Bakıda və rayonlarda coğrafiya elminin müxtəlif sahələrinə dair 40-dan çox elmi məruzə oxunmuşdur. Onların əksəriyyəti coğrafiya elminin aktual təcrübi sahələrinə, iqtisadi-sosial məsələlərin yaxşılaşmasına həsr olunmuşdu. O cümlədən “Xəzər dənizinin su balansı” (A.Mixayılov), “Samur-Dəvəçi kanalının çəkilməsinin coğrafi aspektlərinə dair” (Q.Mamayev), “Zaqafqaziyanın və Azərbaycan ərazisinin xəritələşdirilməsi” və s. məruzələr daha çox elmi maraq doğurmuşdur.  Azərbaycanda yenicə yaradılmış Coğrafiya Cəmiyyətinin səmərəli fəaliyyəti də öz bəhrəsini verməyə başlayırdı. Həmin ərəfələrdə böyük rus səyyah-coğrafiyaşünası N.N.Prejivalskinin yubileyinin keçirilməsi coğrafiya elminin yeni fikir və ideyalarla zənginləşdirilməsində xüsusi əhəmiyyət kəsb etmişdir. Bunlarda Coğrafiya sektorunun gələcək elmi təşkilati fəaliyyətində müsbət fikirlər yaratdı. Məlum olduğu kimi, 1941-ci ildə Böyük Vətən müharibəsi başlayanda hər bir vətəndaş kimi Coğrafiya sektorunun əməkdaşları, o cümlədən bütün elmi əməkdaşlar vətənin müdafiəsi üçün səfərbərliyə alındı. Beləliklə, sektorun elmi-tədqiqat fəaliyyəti müəyyən dərəcədə zəiflədi. Ancaq bunlara baxmayaraq, 1941-ci ilin başlanğıcında nəzərdə tutulmuş illik elmi-tədqiqat işləri üzrə plan mövzuları müzakirə  və təsdiq olundu. İlk olaraq Böyük Qafqaz dağlarının cənub yamacının  (Balakən, Qax, Zaqatala, Şəki və s.) ümumi coğrafiyasının öyrənilməsi mövzusu təsdiqləndi. Mövzunun yerinə yetirilməsi məqsədilə bütün mümkün kameral-ədəbiyyat materiallarının toplanmasına baxmayaraq, müharibə ilə əlaqədar çöl ekspedisiyasını vaxtında təşkil etmək mümkün olmadı. İcraçılardan Antonov, Konavalov, Kuznetsov, Abdeev və s. cəbhəyə getdilər. Bundan başqa, N.V.Malenovskinin rəhbərliyi ilə icrası gözlənilən “Azərbaycanda günəş enerjisinin paylanması və onlardan səmərəli istifadə olunması” adlı mövzunun icrası yarımçıq qaldı.

Coğrafi atlas[redaktə | əsas redaktə]

Obyektiv çətinliklərə baxmayaraq, Azərbaycanın inzibati rayonlarının ərazisini  əhatə edən 26 vərəqdən ibarət yeni coğrafi atlas nəşr olundu. Əsas dağ suayrıcları və 140-dan çox çayın xəritəsi atlasda öz əksini tapdı. Müəlliflər kollektivi tərəfindən (Q.Mamayev, M.Abdeev, B.Antonov və s.) hazırlanmış “Azərbaycanın iqtisadi xəritəsi” sonuncu variantda nəşrə təqdim olundu. Eyni zamanda, həmin ərəfədə sektorda kadr hazırlığına xüsusi fikir verilmişdir. Artıq 1941-ci ildə sektorun iki nəfər əməkdaşı (Kuznesov və Şeyxzadə) namizədlik dissertasiyası müdafiə edib elmi dərəcə aldılar. Sektorda tədricən elmi əməkdaşların artması və onların mərhələ-mərhələ elmi dərəcə almaları coğrafiya elminin digər sahələri üzrə yeni elmi tədqiqat istiqamətlərinin yaranmasına imkan verdi. 1942-ci ildə  Elmlər Akademiyası filialı Rəyasət Heyətinin qərarı ilə Coğrafiya sektorunun tərkibində iqtisadi coğrafiya və iqtisadiyyat bölməsi yaradıldı. Həmin bölmənin rəhbəri Z.Cahangirov, elmi katibi isə M.Zeynalov təyin olundu. 1942-ci ilin birinci yarısında sektorun elmi əməkdaşlarının sayı artaraq 12 nəfərə çatdı. Sektorun tərkibində elmi işçilərlə yanaşı, xəritəşünas və onun tərtibatçısı kimi ixtisaslı  mütəxəssislər də çalışmağa başladı.

Elmi tədqiqat plan işləri[redaktə | əsas redaktə]

Sektorun elmi tədqiqat plan işlərinə uyğun olaraq “Azərbaycanın ərazisinə aid coğrafi adların yeni göstəricisi” hazırlandı. Göstəricilər bir növ Azərbaycan xəritəsindəki coğrafi adların elmi-lüğəti təhlilinə həsr olunmuşdu. 1942-ci ilin sonuna qədər həmin coğrafi adların göstəricilərinin təhlili tamamilə başa çatdırıldı və geniş istifadəyə təqdim olundu.

Sektorun bölmələrində tədricən Azərbaycanın relyefi, iqlimi, hidroqrafiyası, iqtisadiyyatı, əhalisi, nəqliyyatı və s. sahələrin tədqiqinə üstünlük verilirdi. Bundan başqa, 1942-ci ildə ilk dəfə olaraq “Azərbaycanın orta məktəb coğrafiyası” tədris xəritəsi tərtib olundu və yüksək qiymətləndirildi.

 Qeyd etmək lazımdır ki, sektorun ümumi tədqiqat planlarının icrasında Böyük Vətən müharibəsinə kömək məqsədilə iqtisadi coğrafiya sahəsində məqsədli iqtisadi-coğrafi ehtiyatların öyrənilməsi üçün elmi araşdırmalara nisbətən üstünlük verilmişdir. 1943-1944-cü illərdə, ümumiyyətlə, digər elmi sahələr kimi sektorun bütün coğrafi tədqiqat planları müharibənin tələblərinə uyğun  qurulmuşdu. 1943-cü ildə Azərbaycanda ilk dəfə ipəkçilik təsərrüfatının coğrafi aspektləri coğrafiya sektoru tərəfindən işlənildi, onun iqtisadi potensialı, gələcək perspektivləri, problemlərin inkişaf yollarının coğrafi əsasları öyrənildi.

Xarici ölkələrin coğrafiyasının öyrənilməsi[redaktə | əsas redaktə]

Zaman keçdikcə Coğrafiya sektorunun elmi tədqiqat fəaliyyətində xarici ölkələrin coğrafiyasının öyrənilməsinə diqqət ayrılırdı. Bu məqsədlə ilk dəfə olaraq “Yaxın Şərq ölkələri üzrə coğrafi məlumat” sorğu kitabı hazırlandı. Əfqanıstan, Pakistan, İran və s. Şərq ölkələr haqqında da coğrafi məlumatlar toplandı və getdikcə Yaxın Şərq ölkələrinin öyrənilməsinə maraq daha da genişləndirildi. Sektorda coğrafiya elminin nisbətən çətin və problem məsələlərinin, xüsusilə Zaqafqaziyada Yerin hərəkətlərinin (tektonik hərəkətlər, geofiziki və s.) öyrənilməsinə böyük maraq göstərilirdi. O cümlədən Abşeron yarımadası relyefinin, səth quruluşunun formalaşması və dəyişməsinin gemorfoloji xüsusiyyətləri tədqiq olundu. Həmin mövzuda ilk namizədlik dissertasiyasının (N.Şlepnov) müdafiə olunması coğrafiya elminin inkişafının sürətlənməsindən xəbər verirdi.

“Azərbaycanın fiziki coğrafiyası” monoqrafiyası[redaktə | əsas redaktə]

Qeyd etmək lazımdır ki, 1944-cü ildə “Azərbaycanın fiziki coğrafiyası” monoqrafiyasının nəşr olunması coğrafiya elminin inkişafında böyük yenilik oldu. Bu kitabda Azərbaycanın fiziki-coğrafi xüsusiyyətlərinin kompleks göstəriciləri öz əksini  tapmışdır. Bundan başqa, yeni nəşr olunmuş  əsərdə Azərbaycanda fiziki coğrafiya elminin mühüm elmi-nəzəri və metodoloji yanaşmaların təcrübi əhəmiyyət də aydınlaşdırılmışdır.

Azərbaycanda həyata keçirilən elmi tədqiqatların mühüm nəticələrini və onun xalq təsərrüfatının inkişafında rolunu nəzərə alaraq 1945-ci il yanvar ayının 23-də akademik V.L.Komarovun məsləhəti və yaxından iştirakı ilə SSRİ hökumətinin Azərbaycanda SSRİ EA Azərbaycan filialının ayrıca Elmlər Akademiyasına çevrilməsi haqqında qərarı qəbul olundu və bu, ölkə ictimaiyyəti tərəfindən böyük razılıq hissi ilə qarşılandı. Eyni zamanda, Coğrafiya sektorunun bazası əsasında Azərbaycan EA tərkibində Coğrafiya İnstitutunun yaradılması coğrafiya elminin inkişafında mühüm bir mərhələnin başlanğıcını qoydu.

İnstitutun kadr potensialı[redaktə | əsas redaktə]

İnstitutun kadr potensialı 1937-ci ilin əvvəllərindən başlayaraq hazırlanmış coğrafiyaçı mütəxəssislərdən A.A.Mixaylov, V.R.Smirnov-Loqinov, N. Məmmədbəyli, N.Mamayev, M.Zeynalov, B.Nəzirova, M.Abduyev, H.Əliyev, O.Osmanov, N.Şlepnov, B.Antonov, R.Kovalyov, S.Rüstəmov, Ə.Mədətzadə, Q.Gül və s. ibarət idi. Bu dövrdə, İnstitutun elmi tədqiqat struktur istiqamətləri yenidən müəyyənləşdi, respublikada fiziki-coğrafi və iqtisadi-coğrafi şəraitin öyrənilməsi qarşıya məqsəd olaraq qoyuldu. Yaxın Şərq ölkələri coğrafiyasının öyrənilməsinə və Azərbaycanla onların tarixi əlaqələrinə də maraq xeyli artdı.

Coğrafiya İnstitutunun yaranmasından 2 il sonra əməkdaşların az olmasına (25 nəfər) baxmayaraq, onun strukturunda yeni xəritəçilik şöbəsi yaradıldı. Bundan başqa, Xəzər dənizinin səviyyəsinə,  təbii ehtiyatlarına, həmçinin dənizdə gedən hidrobioloji proseslərin dinamikasının öyrənilməsinə aid yeni tədqiqat işlərinin əsası qoyuldu.

Coğrafiya İnstitutunun strukturunda fiziki, iqtisadi coğrafiya və xəritəçilik şöbələri təşkil edildi. İnstitutun elə ilk illərindən başlayaraq elmi tədqiqat planlarına respublikanın coğrafiyası, Xəzər dənizi səviyyəsinin tərəddüdü, ölkənin iqtisadi rayonlaşdırılması və sonralar isə daha irihəcmli problemləri daxil edilmişdir.

1945-ci ilin iyul ayından institutda fiziki və iqtisadi coğrafiya, xəritəçilik şöbələri fəaliyyət göstərməyə başlamış, əsas tədqiqat mövzularından biri dağlıq ölkələrinin coğrafiyası olmuşdur. İlk illərdə əməkdaşların heç birinin elmi dərəcəsi olmasa da, artıq 1947-ci ildə institutda çalışan 20 nəfərdən 11-i elmlər namizədi idi, 3 nəfər isə aspiranturaya qəbul edilmişdi. Coğrafiya elmi üzrə yüksək ixtisaslı kadrlara xüsusi ehtiyac olduğu nəzərə alınaraq 1951-ci ildə instituta məqsədli aspirantura üçün 4 yer verilir. B.Ə.Budaqov, Ə.C.Əyyubov, B.İ.Əbdürrəhmənov və E.Q.Mehrəliyev SSRİ EA-nın Coğrafiya İnstitutuna ezam edilirlər. Sonralar bu alimlərin hər biri Azərbaycanda coğrafiya elminin müxtəlif istiqamətləri üzrə elmi məktəblərin yaradılması və inkişaf etdirilməsi sahəsində geniş fəaliyyət göstərmişlər.

Coğrafiyanın tədqiqat obyektinin və mövzularının genişliyini, kadr potensialını nəzərə alaraq 1950-ci illərdə institutda 6 şöbədən ibarət yeni struktur yaranır. Ə.M.Şıxlinski iqlim, B.A.Antonov geomorfologiya, V.Q.Zavriyev xəritəçilik, S.H.Rüstəmov hidrologiya, Q.K.Gül Xəzər dənizi şöbələrinə rəhbərlik edirlər.

M.M.Əliyevin, Səməd Vurğunun, Ş.F.Mehdiyevin, P.M.Alampiyevin, Ə.M.Şıxlinskinin redaktorluğu ilə nəşr edilmiş «Sovet Azərbaycanı» (1958) adlı fundamental əsər o zaman üçün Azərbaycan coğrafiyaçılarının ən böyük elmi uğurlarından biri sayıla bilər. 66 çap vərəqi həcmində olan bu nəşrin işıq üzü görməsində institutun əməkdaşı Ə.M.Şıxlinskinin müstəsna yaradıcı əməyi olmuşdur.

«Azərbaycan» monoqrafiyası (Sonradan: Q.K.Gül, Ə.N.Quliyev və A.A.Nadirov kimi müəlliflər tərəfindən yazılmış və 1971-ci ildə Moskvada çap olunmuş monoqrafiya «Sovet İttifaqı» seriyasına daxil edildi, respublikamızın geniş miqyasda tanınmasına yardımçı oldu.

Coğrafiya İnstitutunun iri elm mərkəzinə çevrilməsi[redaktə | əsas redaktə]

Təxminən 70 ildən artıq bir müddət ərzində fəaliyyət göstərən Azərbaycan EA Coğrafiya İnstitutu kiçik kollektivdən iri elm mərkəzlərindən birinə çevrilmişdir. Coğrafiya İnstitutunun fəaliyyəti dövründə direktor vəzifəsini Azərbaycanın görkəmli alimləri – H.B.Əliyev, Ə.A.Mədətzadə, Ə.M.Şıxlinski, Q.G.Gül, S.H.Rüstəmov, H.Ə.Əliyev yerinə yetirmişlər. Uzun illərdən bəri (1988-ci ildən) bu vəzifəni akademik B.Ə.Budaqov icra edib. İnstitutun digər təkamülçü – tanınmış coğrafiyaçı kadrlarından B.A.Antonovu, Ş.C.Əliyevi, N.Ş.Şirinovu, Ə.C.Əyyubovu, B.T.Nəzirovanı, Ə.V. Məmmədovu və b. göstərmək olar.

1949-cu ildə Coğrafiya İnstitutu tərəfindən elm tariхində birinci dəfə оlaraq Azərbaycanın Milli atlası tərtib edildi və Cоğrafiya İnstitutu tərəfindən nəşr оlundu. Bu atlasa daxil olan xəritələrin tərtibində o illərdə tanınmış coğrafiyaçı alimlər iştirak etmişlər.

1978-ci ildə isə Coğrafiya İnstitutunun iqlimşünaslıq şöbəsi tərəfindən Ə.M.Şıхlinskinin rəhbərliyi altında hazırlanmış və Mоskvada çap оlunmuş «Azərbaycan SSRİ-nin istilik balansı» atlası çap оlundu. Atlasın nəşri Azərbaycanda cоğrafiya elmində ən böyük nailiyyətlərdən biri sayılır. 2014-cu ildə çap olunmuş “Azərbaycan Respublikasının Milli Atlasında” coğrafiya elminin 70 illik elmi naliyyətləri öz əksini tapmışdır.  

Azərbaycanda coğrafiya elminin inkişafı və coğrafi problemlərin həlli ilə sıx bağlı olan 5 illik perspektiv tədqiqat proqramı hazırlandı (1946-1950-ci illər). Beşillik planın əsas hissəsində Böyük Vətən müharibəsindən sonra respublikada xalq təsərrüfatının bütün sahələrində elmin nəticələrini tətbiq etmək, yeni təbii ərazi komplekslərinin yaradılması, coğrafi ehtiyatların real potensial gücünün müəyyən edilməsi, yeni inzibati, sosial-iqtisadi və tədris xəritələrinin tərtibi qarşıya məqsəd kimi qoyuldu.

Həmçinin respublika səviyyəsində coğrafi problemlərin miqyasına və həllinə müvafiq olaraq institutun strukturunda yeni tədqiqat bölmələri yaradıldı. İqlimşünaslıq, Geomorfologiya, Xəritəçilik, Xəzər dənizi, Hidrologiya və İqtisadi coğrafiya şöbələrində kompleks coğrafi tədqiqatlara başlanıldı. Tədqiqat işlərinin əsas məqsədi isə Azərbaycanda xalq təsərrüfatının inkişafında coğrafi ehtiyatların tədqiqinə nail olmaq idi. Həmin illərdə coğrafi tədqiqatlara rəhbərlik böyük təcrübəyə malik və tanınmış Azərbaycan coğrafiyaçı alimlər Ə.Şıxlinski, B.Antonov, S.Rüstəmov, Q.Gül və başqalarına tapşırılmışdı. 1950-ci illərdə Azərbaycanda kənd təsərrüfatının inkişaf etdirilməsində  coğrafiya elminin nailiyyətlərindən geniş istifadə olundu. Xüsusilə Qazax-Gəncə, Quba-Xaçmaz, Samur-Dəvəçi zonalarında yeni təsərrüfat sahələrinin ixtisaslaşmasında konkret coğrafi ehtiyatların göstəriciləri nəzərə alınırdı.

Hələ 1920-ci illərdən başlayaraq Azərbaycanda mеtеоrоlоji və iqlim şəraitinin öyrənilməsinə də fikir vеrilməyə başlandı. Artıq 1926-cı ildə rеspublikamızda 43 mеtеоrоlоji müşahidə stansiyası qurulmuşdu. 1933-cü ildə isə iqlimin kənd təsərrüfatın inkişafında artan rоlunu nəzərə alaraq stansiyaların sayı 113-ə çatdırıldı. Stansiyaların bеlə sürətlə artmasının əsas səbəblərindən biri 1932-ci ildə Azərbaycanda müstəqil hidrоmеtеоrоlоji хidmət mərkəzinin yaradılması oldu. Mərkəzin əldə etdiyi konkret müşahidə məlumatları iqlim sahəsindəki əsərlərin kəmiyyət və kеyfiyyət baxımdan yaxşılaşmasına təsirini göstərdi. 1937-ci ildə Ə.M.Şıхlinski və S.K.Kоpеlоviçin «Azərbaycan SSR iqliminin təsviri» adlı ilk mоnоqrafiyası çap оlundu. Bu da öz növbəsində İkinci Dünya müharibəsindən sоnrakı dövrdə iqlimşunaslığın inkişafında canlanma yaratdı. Bunu həmin illərdə çap оlunmuş mоnоqrafiya və məqalələrdən də görmək оlur.

«Abşеrоnun hava tipləri və iqlimi» (1953), «Lənkəran təbii rayоnunun iqlim səciyyəsi» (1953), «Хəzər dənizinin sinоptik-iqlim rayоnlaşdırılması» (1954), «Abşеrоn yarımadasının iqlim səciyyəsi» (1956), «Azərbaycan SSR-nin istilik balansı» (1956), «Azərbaycanın iqlimi» (1968), «Azərbaycan SSR-nin istilik balansı» (1971), «Azərbaycan SSR-nin istilik balansı atlası» (1978) və оnlarla bu kimi əsərlərin nəşri 1945-ci ildən sоnra Azərbaycanda nəzəri və təcrübi cоğrafiyanın inkişafına sübutdur. Cоğrafiyanın iqlimşunaslıq üzrə inkişafı və bu sahədə aparılan fundamental elmi tədqiqat işlərinə görə Ə.M.Şıхlinski və Ə.C.Əyyubоvun хidmətlərini хüsusilə vurğulamaq yerinə düşər. Azərbaycanda istilik balansı və mikroiqlimşünaslıq sahəsinin baniləri bunlar hesab olunur.

Akadеmik H.Ə.Əliyеvin iki hisssədən ibarət «Böyük Qafqazın tоrpaqları», «Həyəcan təbili» əsərləri bu sahədə çalışan mütəxəssislərin stоlüstü kitabına çеvrilmişdir. “Həyacan təbili” əsəri Azərbaycanda təbiətə milli vətənpərvərlik hisslərinin güclənməsinə səbəb oldu.

Azərbaycanda ilk cоğrafiya еlmləri dоktоru, prоfеssоr Q.G.Gül Azərbaycanda Хəzər dənizi və onun coğrafiyasının öyrənilməsinini ilk tədqiqatçısıdır. О, həmçinin respublika cоğrafiya cəmiyyətinin prеzidеnti оlmaqla yanaşı, ali məktəblər üçün «Azərbaycan SSR-nin cоğrafiyası» dərsliyinin ilk müəllifi оlmuşdur. 

Azərbaycanın ümumi atmosferi səkkiz hava kütləsinin təsiri altında fоrmalaşır, Yеr kürəsinin mövcud ekvatorial təbii zоnalarının əksəriyyətinin oxşarlıqlarını özündə əks еtdirir, 4500-ə qədər bitki növünə malikdir.

Akadеmik B.Ə.Budaqоvun rеspublikamızın orogeomorfoloji və ümumi rеlyеfinin öyrənilməsində böyük хidmətləri var. 1967-ci ildə M.Müsеyibоv və N.Şirinоvla birlikdə nəşr etdirdiyi «Ümumi gеоmоrfоlоgiya», «Cənub-şərqi Qafqazın gеоmоrfоlоgiyası və ən yеni tеktоnikası» mоnоqrafiyaları və yüzlərlə еlmi məqalələri cоğrafiya еlminə yeni fikir və ideyalar gətirdi.

Bеləliklə, coğrafiya еlminə qısa səyahətlə Azərbaycanda coğrafiyanın inkişafı haqqında təsəvvürlər yaratmağa çalışdıq. Lakin bu еlmin inkişafında xidmətləri olmuş alimlərin sayı yetərincədir və onları nə bir mоnоqrafiyaya sığdırmaq, nə də əhatə еtmək mümkündür. Biz ancaq qısa müddətdə Azərbaycanda cоğrafiya elminin ilkin inkişafı haqqında охucularda təsəvvür yaratmağa nail olmağa çalışdıq. Ölkəmizdə müasir coğrafiya elminin ayrı-ayrı sahələrinin inkişafının nəticələri.

Landşaftşünaslıq və landşaft planlaşdırılması.[redaktə | əsas redaktə]

Əvvəllər fiziki coğrafiyanın bir istiqaməti sayılan bu şöbə akademik B.Budaqovun təklifi ilə 1965-ci ildə yaradılmış, 1967-ci ildən isə fəaliyyətə başlamışdır. Onun fəaliyyəti və rəhbərliyi sayəsində bu istiqamət xeyli inkişaf etdirilmiş və nəticədə Azərbaycanda landşaftşünaslıq elmi məktəbi yaranmışdır. Aparılan tədqiqatlar nəticəsində dağlıq ərazilərdə müasir landşaftların formalaşması və inkişaf dinamikasında aparıcı rol oynayan yeni tektonik hərəkətlərin bu proseslərə təsirinin ən mühüm fundamental qanunauyğunluqları aşkar olunmuş və dağlıq ərazi landşaftlarının yeni tektonik hərəkətlərin təsiri altında məkan və zaman daxilində differensiasiyası müəyyən edilmişdir (B.Ə.Budaqov, A.A.Mikayılov, 1977, 1985 və s.). Tədqiqatlar göstərmişdir ki, relyefdə təzahür edən neotektonik hərəkətlərin təbii komplekslərin inkişafının ayrı-ayrı mərhələlərində landşaft qurşaqlarının sərhədlərinin dinamikasına, onların struktur-ərazi differensiasiyasına təsiri böyükdür. Qalxma zonalarında neotektonik hərəkətlərin kəskin differensiasiyası landşaftın zonal və daxili strukturunu mürəkkəbləşdirir, iqlim şəraiti və relyeflə qarşılıqlı əlaqədə bütövlükdə landşaftın ümumi inkişafının istiqamətini müəyyənləşdirir. Müasir relyefdə əks olunan tektonik qırılmalarla sərhədlənən ümumqafqaz (uzununa) və Qafqazın (eninə) istiqamətli morfotektonik pillələrlə landşaft tiplərinin, yarımtiplərinin, əlaqəsi müəyyən edilmişdir. Bu əsasda tərtib olunmuş paleolandşaft və paleocoğrafi xəritələr cənub-şərqi Qafqazda landşaftların müxtəlif geoloji dövrlər ərzində inkişaf qanunauyğunluqlarını və gələcəkdə onların inkişaf meyllərini aşkar etməyə imkan vermişdir.

Ölkəmizdə landşaftşünaslıq elmində qazanılmış ən böyük uğurlardan biri də dağlıq ərazilərdə ekzodinamik proseslərin landşaftların inkişafına təsirinin ən mühüm xüsusiyyətlərinin tədqiqidir. Müəyyən olunmuşdur ki, eyni bir landşaft qurşağı daxilində landşaftın üfüqi strukturu, relyefin geomorfoloji xüsusiyyətləri ilə differensiasiyaya uğrayır. Landşaftdaxili parçalanma, növdaxili təkrarlanma tezliyi və landşaft qurşaqlarının quruluşu əsasən iqlimin dəyişkənliyi, relyefin parçalanması, yamacların ekspozisiyası ilə müəyyən olunur. Düzənlik ərazilərdə isə müasir landşaftın struktur differensiasiyasını əsasən mikroiqlmin və eləcə də relyefin səth quruluşunun dəyişkənliyi ilə qrunt sularının səviyyə əlaqəsi nizamlayır. Aşkar edilmişdir ki, düzənlik ərazilərdə landşaftın formalaşmasında təkcə makrorelyef formaları deyil, eyni zamanda mezo və mikrorelyef formaları, gətirmə konusları, konusarası çökəkliklər, yataqboyu tirələr, tirələrarası çökəkliklər, basdırılmış qalxmalar, çay terrasları və s. mühüm rol oynayır (B.Ə.Budaqov, A.A.Mikayılov, 1972, 1985; A.T.Haqverdiyev, 1975; O.Ə.Kərimov, 1975 Y.Ə.Qəribov, 1983 və b.). Palçıq vulkanlarının landşaftın morfoloji differensiasiyasında rolu tədqiq edilmiş və onların yayıldığı ərazilərin landşaftları üç genetik qrupa-zirvələrin, vulkan konusları yamaclarının və vulkan ətəklərinin landşaftlarına bölünmüşdür. Müəyyən edilmişdir ki, arid iqlim şəraitində palçıq vulkanlarının fəaliyyəti şoranlaşma tipli landşaft komplekslərinin inkişafını sürətləndirir (B.Ə.Budaqov, A.A.Mikayılov, X.Ömərova, 1972; A.H.Əhmədov, 1975; A.A.Mikayılov, S.M.Zeynalova, 1998; E.C.Kərimova, 2010.).

Bu tədqiqatlar nəticəsində ilk dəfə olaraq landşaftın formalaşmasında oroglomorfoloji, o cümlədən landşaftın regional diferensasiyasının müəyyənləşdirilməsində neotektonik hərəkətlərin roluna dair bir sıra problem məsələlər kompleks şəkildə həll edilmişdir.

Tərtib olunmuş paleolandşaft və paleocoğrafi xəritələr əsasında Azərbaycan daxilində Cənub-Şərqi Qafqazın landşaftlarının tarixi inkişafının ümumi tendensiyası, onların struktur-orogeotektonik xüsusiyyətləri aşkar edilmişdir.

Bununla yanası, coğrafiyaçı alimlər tərəfindən Azərbaycanda geniş yayılmış palçıq vulkanlarının landşaftın formalaşmasında rolunu aşkar etmək və onların morfo-tipoloji diferensiasiyasınını müəyyənləşdirmək məqsədilə palçıq vulkanlarının intensiv yayıldığı rayonlarda landşaft tədqiqatları aparılmışdır. Aparılan tədqiqatlar göstərmişdir ki, palçıq vulkanlarının yayıldığı rayonların landşaftlarının daxili diferensiasiyası əsasən relyefinin morfostruktur xüsusiyyətləri ilə sıx bağlıdır. Palçıq vulkanlarının geniş yayıldığı rayonların relyefini üç morfostruktur xüsusiyyətlərinə görə genetik qrupa – suayrıcılara, dağ yamaclarına və dağarası çökəkliklərə ayrılmışdır.

Coğrafiyaçı alimlər tərəfindən aparılmış tədqiqatlardan müəyyən olunmuşdur ki, palçıq vulkanlarının təsiri nəticəsində formalaşmış landşaft kompleksləri həmişə xüsusilə köl forması tipi kimi xarakterizə olunur.

Landşaftşünaslığın son illər ərzində inkişaf etməkdə olan əsas istiqamətlərindən biri də landşaftların geofiziki xüsusiyyətləridir. Azərbaycanda bu problemə dair ilk elmi tədqiqat işi Kiçik Qafqazın timsalında Ağdam-Samxet zonasının landşaftlarının geofizikasına dair aparılmışdır.

Bu baxımdan, landşaftların struktur ərazi diferensiyasıyasının xəritələşdirmə metodla, ilk növbədə, təbii komplekslərin struktur ərazi təkrarlanması müəyyən olunur. Aparılmış tədqiqatlar, statistik cəhətdən landşaft tiplərinin, yarım tiplərin və yaxud kiçik morfoloji bölgü vahidlərini əksetdirir. Burada həm eynixarakterli landşaft konturlarının və həm də landşft ekosistemlərində konturların sayı çoxalır. Bununla da landşaftların regional və tipoloji bölgülərində (vahidlərində) landşaftın morfometrik və yaxud daxili parçalanma tendensiyasını müşahidə etmək asanlaşır. Bu bölgü prinsipinə əsaslanaraq istər dağlıq landşaftlarında və istərsə də düzənlik landşaftlarında dominant üstünlüyü haqqında proqnoz vermək mümkündür.

Azərbaycanda 1960-1970-ci illərdən başlayaraq ümumi coğrafi anlamlara və təsviri tədqiqatlara diqqət azaldı. Çünki xalq təsərrüfatının inkişafı, coğrafi ehtiyatların iqtisadi və sosial dəyərlərini, həmçinin potensiyal imkanlarını müəyyənləşdirmək üçün kompleks konstruktiv və tətbiqi tədqiqatlara üstünlük verildi. Ayrı-ayrı bölgələrdə istehsal xarakterli emal mərkəzləri yaradıldı. Respublikada coğrafi şəraitin palecoğrafi formalaşmasının ümumi qanunauyğunluqlarının öyrənilməsi, aqrar islahatlarla bağlı xəritələşdirlimənin aparılması, su qovşaqlarının tikintisi, yolların genişləndirilməsi və nəhayət, ekocoğrafi problemlərə qarşı elmi-təcrübi tədbirlərin hazırlanması məqsədilə tətbiqi coğrafiyanın əsası qoyuldu.

Azərbaynda coğrfaiya elminin inkişafı nəticəsində, ölkə ərazisində dağlıq və düzənlik ərazilərində landşaftəmələgətirici amillərin stasionar öyrənilməsinə geniş imkanlar yaradıldı. Landşaft xəritələrinin müqayisəli təhlili, müxtəlif profil və stasionar çöl müşahidələri bir daha göstərdi ki, ümumiyyətlə, landşaftların diferensial xarakteri ümuni-coğrafi qanunauyğunluğlara tabeli şəkildə baş verir. Lakin landşaftın lokal, orogeomorfoloji mürəkkəbləşməsi prinsipləri, xüsusilə, relyef, iqlim, amillərinin fəaliyyətindən və landşaftmetrik ölçülərdən asılıdır. Yəni landşaftdaxili diferensiyanın tezliyi landşaftəmələgətirici amillərin parçalanması əmsalı ilə düz mütənasiblik təşkil edir. Dağlıq landşaftının hündürlük-zaonallıq sərhədlərini releflə iqlim amillərinin birgə əlaqəsi müəyyən edir, düzənlik ərazilərdə isə ümumi qayda olaraq coğrafi amillərin ufüqi yerdəyişməsi əsas rol oynayır.

Azərbaycanda 1970-1980-ci illərdən başlayaraq landşaft tədqiqatlarının istiqaməti regional və tətbiqi cəhətdən yeniləşdirildi: yəni regionallar üzrə landşaftın struktur tərkiblərinin dəyişməsi qanunauyğunluğunun öyrənilməsi qarşıya qoyuldu. Bu prinsiplərin və kompleks metodların tətbiqi başlıca olaraq coğrafi regionlarda landşaftəmələgəlməgətirici amillərin ayrı-ayrılıqda rolunu öyrənməkdən ibarət olmuşdur. Bu da eyni zamanda, landşaft komplekslərinin inkişaf tendensiyasını praqnozlaşdırmağa kömək etmişdir. Adətən dağlıq landşaftlarında hündürlük struktur zonallığının bir neçə variantlarını müəyyən etmək olur. Məsələn, Azərbaycan daxilində Böyük Qafqazın cənub yamacında landşaftın struktur-zonallığının üç variantı müəyyən olunmuşdur. Lakin lantşaftın tipoloji və morfoloji təsnifat variantından fərqli olaraq landşaftın potensiyal imkanları dəyişir. Müəyyən olunmuşdur ki, hündürlük qurşaqlarına nisbətən strukturunda landşaftın diferensiallığını əksetdirən konturların sayı çox və sahəsi kiçik olur. Yəni dağlıq landşaftının daxili diferensiasiyası relyefin mütləq yüksəkliyi və parçalanma dərəcəsini gücləndirir.

Landşaft tədqiqatlarında son zamanlar riyazi-müqayisə xəritələşmə metodunun tədbiqi uğurlu nəticə vermişdir. Hər şeydən əvvəl, respublika ərazisində landşaftların regional paylanmasının və daxili müxtəlifliyinin pasportlaşdırılmasına imkan vermişdir. Riyazi-müqayisə metodla tərtib olunmuş landşaft xəritələri landşaftın konturlarının təkrarlanma tezliyini və regionalar üzrə landşaftın parçalanmasının tendensiyasını əks etdirir. Xəritələrin əsasında və yaxud onların müqayisəli təhlilində landşaftın diferensiyasında hansı coğrafi amillərin təsir rolunun müəyyənləşdirməyə və coğrafi qanunauyğunluğun zonallıq və yaxud qurşaqlıq fəaliyyətini dəqiqləşdirməyə imkan verir. Eyni zamanda, riyazi-xəritələşmə metodikası əsasında müəyyən tədqiqatlar arasındakı əldə olunmuş elmi yeniliklərin fərqi və yol verilmiş elmi qusurlar aydın seçilir.

Bu metodikanın ən əhəmiyyətli üstünlüyü ondan ibarətdir ki, xüsusilə dağlıq ərazilərdə ciddi parçalanmaya məruz qalmış landşaftlarda ümumi zonallıq prinsipinin pozulması müşahidə olunmur. Yəni belə sahələrdə adətən landşaft konturları həddindən artıq sıxlaşır və həmin landşaftların təkrarlanma tezliyi artır. Nəticədə fitobioloji məhsuldarlıq azalır və landşaftın aqrar planlaşdırılmasını zəiflədir.

Həmçinin landşaftın riyazi xəritələşmə metodikasının ən ümdə əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, birinci növbədə təbii komplekslərin statistik göstəricilərinə görə  ümumləşdirilməsinə imkan verir. Landşaftların coğrafi genetik analizini asanlaşdırır, landşaftların parçalanmasına dair hər bir region üçün ayrıca orta parçalanma əmsalını dəqiqləşdirir. Eyni zamanda, bu metodun sayəsində bütövlükdə Azərbaycan ərazisinin landşaftları haqqında xüsusi statistik məlumat bazasının yaradılması asanlaşır.

1980-1990-ci illərdə Şirvan düzü landşaftlarının antropogen dəyişməsi və onların rekonstruksiyası, Abşeron yarmadasının antropogen landşaftlarının geokimyası, selli çayların gətirmə konusları landşaftlarının səmərəli istifadəsi haqqındakı tədqiqat işlərində müvafiq elmi-metodloji və konstruktiv yeniliklər aşkar olunmuşdur. Məsələn, düzənlik ərazilərdə və yaxud antropogenləşmiş landşaft sahələrində qrunt sularının səviyyəsinin qalxması, intrazonollığın fəallaşması, dominant landşaftların daxilində yeni modifikasiyalı (yeni formada) landşaftların formalaşmasını təmin edir.  Azərbaycanda çayların kifayət qədər gətirmə konusları mövcuddur. Bunlar da, öz növbəsində, landşaftların formalaşması və ərazi morfodinamikasında mühüm rol oynayır. Bu aspektdə  landşaft tədqiqatlarının müqayisəli analizi göstərdi ki, gətirmə konuslarının əksəriyyəti paleogenetik formalaşmadır, lakin onların landşaft-geomorfoloji dəyişməsi dinamikasının əsası selin fəaliyyəti ilə bağlıdır. Ona görə də Azərbaycanda gətirmə konuslarının landşaftları fəaliyyət dinamikasına görə üç qrupa bölünür: fəal, nisbətən fəal və passiv (zəif). Fəal gətirmə konuslarında adətən landşaftın seqment diferensasiyası (ətraflarda) nisbətən zəif, gətirmə konuslarında isə landşaftın mərkəzi hissəsinin (əsas bort hissəsi) diferensiyası aydın müşahidə olunur.

Lakin Azərbaycanda 1990-2000-ci illərin landşaft tədqiqatlarında əsasən təbii komplekslərin kəmiyyət və keyfiyyət cəhətdən qiymətləndirilməsi və təbii potensiyalından daha səmərəli istifadə yollarının öyrənilməsi məsələsinə üstünlük verilmişdir. Xüsusilə dağlıq-cəmən landşaftlarının, Kür-Araz ovalığının təbii komplekslərinin, Azərbaycanın qoruq və yasaqlarının landşaftlarının toponomik üsulla öyrənilməsi, səhralaşması, dağlıq landşaftlarının ekokimyəvi xüsusiyyətləri, landşaftların səhralaşmasının fitocoğrafi xüsusiyyətləri və s. elmi tədqiqatlar müasir landşaftşünaslıq elmini yeni fikir və ideyalarla daha da zənginləşdirdi.

2000-ci ildən sonra landşaft tədqiqatlarının əksəriyyəti landşaftın paleotəkamülü, landşaftların zonal-regional ekoloji sistemlərin formalaşması, müasir landışaftların planlaşdırılmasında kosmogenetik və elektron hesablama-xəritəlşdirmə metodlarının tətbiqi istiqamətinə yönəlmişdir.

Azərbaycanda landşaft tədqiqatlarının inkişaf tarixinin təhlili göstərir ki, tədqiqatların dinamikası daima elmi-metodiki cəhətdən ardıcıl və konstruktiv mövqey daşımışdır. 1945-1960-ci illər arasında, ümumiyyətlə, coğrafiya elminin inkişafı, coğrafi obyektlərin, coğrafi şəraitin formalaşmasının ümumi səciyyəsi bəsit təsviri xarakter daşımışdır. Bunun ən başlıca səbəblərindən biri Azərbaycanda yüksək dərəcəli coğrafiyaçı kadır potensiyalının hələ lazımı səviyyədə olmaması idi. İkinci əsas səbəb isə coğrafiya elminin özünün istər metodiki və istərsə də nəzəri cəhətdən klassik səviyyədə formalaşmaması olmuşdur. Digər tərəfdən, Azərbaycan ərazisində coğrafiyanın potensiyal imkanlarının elmi-aqrar məqsədlər üçün istifadəsi haqqında tam statistik fikir və ideyalar hazırlanmamışdır. Yəni 1945-ci ildən başlayaraq 1960-ci illərə qədər Azərbaycanda coğrafi tədqiqatların, o cümlədən landşaft tədqiqatlarının məqsədi təsviri xarakterdə ümumcoğrafi qanunauyğunluğu öyrənmək, respublikanın aqrar-istehsal təsərrüfat tələblərini ilə bir-birilə əlaqələndirmək olmuşdur.

1960-70-ci illərdən sonra respublikada coğrafiyaçı kadır potensiyalının müəyyən qədər hazırlanması coğrafi tədqiqatların təsviri xarakterdən tətbiqinə dönüş yaratdı. Coğrafi tədqiqatların əksəriyyəti respublikada planlı aqrar, təbii-ərazi komplekslərinin coğrafi öyrənilməsinə cəlb olundu. Kənd təsərrüfatının inkişafına kömək məqsədilə, xüsusilə iqtisadi-coğrafi ehtiyatların, aqrogenetik göstəricilərin sayı getdikcə artırdı. 

Azərbaycan landşaftlarının tədqiqinin nəticəsi olaraq müasir tələblər səviyyəsində ArC GİS mühitində “Azərbaycanın landşaft xəritəsi” tərtib olunmuşdur (2013). Bu elektron xəritənin miqyası 1:250000 olmaqla aparılacaq ən yeni landşaft tədqiqatları, o cümlədən ekoloji-landşaft  və tibbi-ekolandşaft tədqiqatları üçün əsas rol oynayacaqdır.

Son 30-40 il ərzində toplanan çöl materiallarının, daha sonra ədəbiyyat və kartoqrafik materialların təhlili nəticəsində dəqiqliyi və informasiyalılığı ilə seçilən 1:600000 miqyaslı “Azərbaycan Respublikasının landşaft xəritəsi” (1978) tərtib olunmuşdur. Həmin xəritənin tərtibində kompleks amillərin birliyi və onların xarakter xüsusiyyətləri nəzərə alınmışdır.

Landşaftların müasir  dinamikası bir tərəfdən təbii,  digər tərəfdən isə antropogen yolla baş verir. Müasir landşaftların dinamikasının öyrənilməsi, landşaftların çoxillik inkişaf istiqamətini proqnozlaşdırmağa imkan verir ki, bunun da çox böyük elmi və praktiki əhəmiyyəti vardır.

Aparılan landşaft-geomorfoloji tədqiqatlarda aerokosmik planalma materiallarının tətbiqi coğrafi obyektlərin vəziyyətini, onların təsnifatını  və tədqiq olunan  rayonun landşaftlarının mövsümi və çoxillik dəyişməsini dəqiqləşdirməyə imkan verir.  Kosmik tədqiqat metodlarının tətbiqi meşə, torpaq,  su, iqlim və s. coğrafi ehtiyatların öyrənilməsi və qiymətləndirilməsi məsələsində ardıcıl tətbiq olunur.

Geomorfologiya elminin qısa inkişaf təkamülü haqqında.[redaktə | əsas redaktə]

Geomorfoloji fikir və ideyalar tarixinə, ümumiyyətlə, Azərbaycanın tarixi coğrafiyasına, geomorfologiyasına dair qədim mənbələrdə müəyyən fikir və ideyalara rast gəlinir. Lakin bu fikir və ideyaların əksəriyyəti əsl elmi-tarixi mövcudluğun reallığını əks etdirmir. Çünki bu fikirlərin müəllifləri Azərbaycanda xüsusi geomorfoloji tədqiqatlar müəyyən müşahidələr aparmamışlar. Müəyyən dövrlərdə Azərbaycana gəlmiş məşhur səyyahlar, qədim dünya coğrafiyasının tədqiqatçıları, ayrı ayrı alim mütəxəsisslər, xüsusilə Şərq ölkələrindən ticarət məqsədilə Azərbaycana üz tutmuş tacirlərin təsvir və şərh xarakteli fikirləri olmuşdur. Yəni Azərbaycanın ümumiyyətlə coğrafiyasına və yaxud onun sahələrinə dair 1930-1940-cı illərədək sistemli və ardıcıl coğrafi tədqiqatlar aparılmamışdır. Məsələn, hələ V-XII əsrlərdə dünyanın klassik coğrafiyaçıları Strabon, Ptolomey, Herodot, Humbolt və başqaları dünyanın coğrafi koordinatlarını və coğrafi iqlim xəritələrini tətbiq edərkən, Xəzər dənizini akvatoriyasının, onun tarixi-coğrafi təkamülünü, Qafqaz əyalətinin coğrafiyasını, materik və qitələrin qeocoğrafi xarakteristikasını hazırlayarkən qədim Azərbaycan torpaqlarına daxil olan coğrafi obyektlərin adlarını arabir çəkmişlər. Və yaxud IX əsrdə yaşamış məşhur coğrafiyaçı Məkki Bərdai Yaxın Şərq ölkələri haqqında coğrafi xulasə hazırlayarkən Azərbaycana aid olan bəzi coğrafi obyektlərin haqqında fikirlər söyləmişdir. Akademik İ.B.Bartold Azərbaycanın (X əsrdə) ilk sxematik xəritəsini çəkmişdir. Həmin xəritəyə əsaslanaraq Azərbaycanın ümumi təbiətinə, coğrafiyasına, dağlarına, hətta ilk təsərrüfatların coğrafiyasına aid ilkin fikirlər söyləmişdir. Təxminən 200 il bundan əvvəl məşhur alman təbiətşünas-səyahətçi Aleksandr Humbolt Xəzər dənizini müşahidə etmişdir. Abşeron yarmadası, Bazardüzü zirvəsi haqqında yeni fikirlər demişdir. Hətta onun Azərbaycan torpağı, Xəzər dənizinin coğrafi vahidliyi haqqındakı fikirləri olduqca real və indi də çox qiymətlidir. O, əlavə etmişdir ki, Xəzər dənizi azərbaycanlıların həyat varlığı və hətta xalq mahnılarının əfsanəvi qəhrəmanıdır. Onun Xəzər dənizinin sahil xəttinin relefi, ətraf sahələrinin daşlı-düzənlik olması haqqındakı tarixi-gemorfoloji fikirlərini qiymətləndirmək olar. Dünya tarixinin atası sayılan Heredotun Qafqaz dağlarının ayrı-ayrı sahələrində ilk dəfə skif tayfalarının coğrafi məskunlaşmasına, Qafqazın mürəkkəb girintili-çıxıntılı relyefinə malik olmasına dair fikirləri sonrakı geomorfoloji tədqiqatların əsas mövzusu  olmuşdur.

Onun Kür-Araz düzənliyinin və Qarabağın coğrafi sərhədinə dair bilə gəlib çatmış coğrafi məlumatları hazırda ayrıca tarixi məkan kimi Azərbaycanın tarixi coğrafiyasının mövcudluğunu əsaslandırmağa imkan yaratmışdır.

Əslən azərbaycandan olan Azərbaycan EA-nın müxbir üzvü V.A. Paxomovun Abşeron yarmadasında apardığı coğrafi tədqiqatları, elmi fikirləri, ümumiyyətlə, Azərbaycanın tarixi-coğrafiyasının mövcudluğunu bir daha qədimləşdirmişdir. O, göstərir ki, Azərbaycanda Bakı şəhərindən başqa, ayrı-ayrı yerlərdə 19 qala möcuddur. Əlbəttə, qədim qalaların olması haqqındakı məlumatlar Azərbaycanın geomorfologiyasına bir o qədər də aidiyyəti olmasa da, Azərbaycanın tarixi-coğrafi antropogenləşməsi haqqındakı qədim məlumatları daha da zənginləşdirir. Lakin ondan əvvəlki tarixi mənbələrdə Abşeron yarmadasında məşhur Azərbaycan coğrafiyaçı-səyyahı A.Bakıxanovun məmumatlarında qalaların sayı 24 göstərilir.

Əlbəttə, bu kimi coğrafi obyektlər haqqında ilkin fikirlər sonralar ayrıca tədqiqat obyekti kimi dəqiqləşdirilmiş, onların sayı, tarixi-coğrafi xüsusiyyətləri, müdafiə dəyərləri elmi cəhətdən qiymətləndirilmişdir. Bunların sadalanmasında məqsədimiz Azərbaycanda coğrafi obyektlərlə məskunlaşma coğrafiyasının tarixi paralelliyini əsaslandırmaqdır.

Çünki hər hansı məskunlaşma şəraitində relyiefin formalaşmasında, dəyişməsində və yaxud antropogen mənşəli relyefin əmələ gəlməsində insanların təsərrüfat fəaliyyəti də müəyyən rol oynamışdır. 

Respublika ərazisində aparılan ilk geomorfoloji tədqiqatların nəticələri keçmiş Sovet respublikaları arasında ilk dəfə olaraq «Azərbaycan SSR-in geomorfoloji xəritəsi»nin (1:500000, 1956) tərtibi və «Azərbaycanın geomorfologiyası» monoqrafiyasının nəşri (1959) ilə ümumiləşdirildi.

«Azərbaycanın geomorfologiyası» (1959) monoqrafiyası özlüyündə respublika ərazisinin relyefinə həsr olunmuş ilk keyfiyyətli fundamental əsər olmaqla, geomorfologiyanın Azərbaycanda müstəqil bir elm sahəsi kimi inkişafını əsk etdirdi.

Elmi tədqiqat işlərində relyefin regional geomorfoloji təhlili ilə yanaşı, relyef tiplərinin, formalarının, dəniz və çay terraslarının, gətirmə konuslarının düzəlmə səthlərinin, uçqun və sürüşmələrin, qədim və müasir buzlaq relyef formalarının əmələgəlmə səbəblərinin, ərazi üzrə yerləşmə qanunauyğunluqlarının, genetik təsnifatların, relyefəmələgətirici proseslərin geoloji quruluş və yeni tektonika ilə əlaqəsinin və s. tədqiqinə geniş yer verilmişdir. Ayrı-ayrılıqda hər bir ərazi üçün relyefin geosinklinal törəmə nəzəriyyəsi nöqteyi-nəzərindən inkişaf tarixi araşdırılmış, yeni geomorfoloji rayonlaşdırılma sxemlərinin sxemi təklif edilmişdir.

Azərbaycan Respublikası ərazisində aparılan struktur geomorfoloji tədqiqat işlərinin yüksək elmi-nəzəri səviyyədə ümumiləşdirilməsi XX əsrin 70-ci illərində bir sıra  fundamental elmi əsərlərin meydana çıxmasına səbəb oldu. Bunların içərisində B.Ə.Budaqovun “Böyük Qafqazın cənub yamacının geomorfologoyası” (Azərbaycan SSR daxilində)” (1969) əsəri elmi dəyərinə görə keçmiş SSRİ Coğrafiya Cəmiyyətinin N.M.Prjevalski adına Qızıl medalına layiq görülmüşdür.  N.Ş.Şirinovun “Cənub-Şərqi Qafqazın geomorfologiyası və yeni tektonikası” (1973), «Kür-Araz depressiyasının geomorfoloji quruluşu» (1973) və «Kür-Araz depressiyasının yeni tektonikası və relyefinin inkişaf tarixi» (1975), M.A.Müseyibovun «Orta Kür çökəkliyinin geomorfologiyası və yeni tektonikası» (1975), A.A.Mikayılovun «Qusar maili düzənliyinin geomorfologiyası» (1978), İ.E.Mərdanovun «Böyük Qafqazın cənub yamacında sellərin əmələ gəlməsinin geomorfoloji şəraiti» (1978) əsərləri müasir coğrafiya elminin uğurlu töhfələri hesab olunur.

1970-ci illərin əvvəllərində artıq respublika ərazisi relyefinin öyrənilməsi geomorfoloji tədqiqatlarla tam təmin olunmuşdur.

Aparılan xüsusi morfostruktur tədqiqatlarının nəticəsində tektonik hərəkətlərin relyefəmələgəlmədə üstün rolunu qəbul etməklə, Böyük və Kiçik Qafqaz dağlarının və həmçinin Kür-Araz çökəkliyinin  geoloji quruluşu,  morfostrukturların inkişaf tarixi, mənşəyi,  yerləşmə xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi davam etdirilmiş və onların ilk gemorfoloji təsnifatı verilmişdir.

1970-ci illərin ikinci yarısından başlayaraq Azərbaycanda geomorfoloji tədqiqatların xarakteri rekonstruktiv olaraq dəyişdi. Bu dövrdə Aerokosmik metodların coğrafiyaya tətbiqi istiqamətində yeni laboratoriya yaradıldı (1977), geomorfoloji çol-xəritələşdirmə tədqiqatlarında ənənəvi metodlarla yanaşı,  aerokosmik üsulların tətbiqi geniş vüsət aldı. Akademik B.Ə.Budaqovun rəhbərliyi ilə distansion zondlama materialları əsasında ətraf ərazilər də daxil olmaqla, Böyük Qafqazın şərq hissəsinin və Kiçik Qafqazın Azərbaycan hissəsinin morfostruktur xəritələri tətbiq olundu.

Azərbaycan Respublikasının palçıq vulkanlarının inkişaf etdiyi ərazilərin geomorfoloji xüsusiyyətləri (B.Ə.Budaqov, N.Ş.Şirinov, A.A.Mikayılov və b.), onların relyefi və relyefin orogenetik inkişafla əlaqələri öyrənildi və bir sıra böyük palçıq vulkanlarının irimiqyaslı (1:25000) geomorfoloji xəritələri tərtib  olundu. Yüksəklik fərqindən asılı olaraq palçıq vulkanlarının yamaclarında ekzogen relyefəmələgətirici proseslərin coğrafi inkişafı dinamikası  və xarakteri haqqında yeni coğrafi fikirlər formalaşdı.

 1990-cı illərdən sonrakı  mərhələdə Azərbaycanda geomorfologiya  elmi sahəsində aparılan tədqiqatların xarakteri dəyişdi, elmi-nəzəri, konstruktiv  və tətbiqi mahiyyət daşıdı. Xüsusilə ekogeomorfologiya, morfostruktur tədqiqatları sahəsində yeni nəticələr əldə olundu. Kiçik Qafqazın cənub-şərq yamacında morfostruktur vahidlərinin geomorfoloji xüsusiyyətləri və onların paleocoğrafi dəyişiklikləri haqqında yeni  elmi-nəzəri fikirlər   söylənildi. O cümlədən Kiçik Qafqaz və  Talış dağlarının  mezokaynazoy vulkanizm vilayətinin paleogeomorfologiyası yenidən tarixi-coğrafi aspektdə işlənildi. Azərbaycanın  geomorfoloji quruluşu  və paleocoğrafi formalaşmasının coğrafi tarixi haqqında çox  önəmli məlumat əldə edildi. Bu istiqamətdə  aparılan konstruktiv və təhlili elmi-tədqiqat işlərinin dinamikası  mərhələlər üzrə  bu gün də müvəffəqiyyətlə davam etdirilir. Hazırda Azərbaycanın Böyük və Kiçik  Qafqaz hissəsində aparılan relyefin morfostruktur-paleogeomorfoloji tədqiqatlarının nəticələri coğrafiya və geomorfologiya elminin sistemli inkişaf dinamikasını əksetdirən əyani göstərici sayılır.

Geomorfoloji xüsusiyyətlərə görə olduqca mürəkkəb qurluşa malik Kiçik Qafqaz ərazisində geomorfoloji tədqiqatlarda maraqlı elmi ideyalara rast gəlinir. Kiçik Qafqazın şimal-şərq yamacının qədim morfostrukturları, onların struktur qurluşları və inkişaf xüsusiyyətləri V.Ə.Quliyevin (1982) tədqiqat işi və tərtib etdiyi irimiqyaslı geomorfoloji xəritədə müəyyən olunmuşdur. Morfostrukturların genetik tiplərinin öyrənilməsi olduqca maraqlıdır. Morfostrukturların öyrənilməsi faydalı qazıntıların coğrafiyasını müəyyənləşdirmək məqsədilə böyük təcrübi əhəmiyyət kəsb edir. Tərtib olunmuş xəritə materiallarında müəyyən olunmuş morfostruktur vahidləri ərazidə müasir landşaftın diferensiyasiyasını xüsusilə şaquli və üfüqi parçalanmasını, landşaftmetrik proseslərin və relefin dinamikasını müəyyən etməyə əsas verir.

Aparılan geomorfoloji tətqiqatlar nəticəsində Kiçik Qafqazın şimal-şərq yamacında dağdaxili çokəklik kimi xarakterizə olunan Daşkəsən-Dəstəfur, Düzyurt-Slavyanka, Ağdam-Daşbulaq paleoçökəkliklərin yaranmasında və formalaşmasında textonika ilə qədim çay dərələrinin təsiri fikirləri də elmi cəhətdən yenidir.

Geomorfoloji tədqiqatların dinamik və sistemli aparılmasına müvafiq olaraq tədqiqatların xarakteri və metodoloji yanaşmaları daima kompleksləşdirilmiş və müasirləşdirilmişdir. O cümlədən kəskin relyef şəraitinə malik Qobustanın relyefinin morfometrik analizi bu aspektdə yenilik olmuşdur. Çünki burada geomorfoloji müşahidələrin xarakteri konkret kəmiyyət göstəriciləri ilə müşayiət olunur. Ərazidə relyefin orometrik və morfometrik ölçülərinin təyin edilməsi təkcə geomorfoloji qurluşu deyil, bütünlüklə coğrafi komplekslərin inkişaf istiqamətləri haqqında perspektiv proqnoz verməyə elmi fikir söyləməyə əsas verir. Məsələn, burada relyefin dərininə və səthi parçalanma xəritə-sxemi bu ərazidə gələcək relyefin parçalanma vəziyyəti, iqtisadi dəyəri, təsərrüfat keyfiyyətləri, hər şeydən əvvəl, müasir landşaftın deqradasiyası və klassik beləndləşmənin proqnozunu demək olur. Hazırda Qobustanın şimal hissəsində relyefin səthi parçalanma sıxlığı 2,5-3,5 km/km2-ə çatır. Eyni istiqamətdə relyefin beləndləşməsi və landşaftın aridləşməsi qanunauyğunluğu aydın müşahidə olunur. Yəni bu istiqamətdə bütün landşaftəmələgətirici amillərin tədricən aridləşməsi prosesi Qobustanda qanunauyğun olaraq şimaldan cənuba doğru ümumilikdə landşaftın səhralaşmasını gücləndirir.

XX əsrin 70-ci illərinin ikinci yarısında geomorfoloji tədqiqatların yeni tədqiqat istiqamətlərinin yaranması bütövlükdə coğrafiya elmini elmi-metodloji tərəfdən daha da müasirləşdirdi və yeni coğrafi ideyaların, fikirlərin, qlobal xarakterli coğrafi qanunauyğunluqların yaranmasına səbəb oldu. Bu dövrdə aerokosmik və riyazi metodların coğrafiyaya tətbiqi geomorfoloji tədqiqatlarda da uğurlu nəticə verdi. Bu baxımdan “Kosmofotoşəkillərin deşifrələnməsi metodu ilə cənubi-şərqi Qafqazın cənub yamacının relyefinin morfostruktur arealı” mövzusunda və “Alp-Himalay qovşaq zonası mərkəzi hissəsinin şərq seqmentı dağ hissəsinin morfostruktur diferensiasiyası qanunauyğunluqları” (kosmik şəkillərin deşifrələnmə materialı əsasında) haqqında aparılan geomorfoloji tədqiqatlar elmə bir daha nəzəri yeniliklər əlavə etdi. Xüsusilə Mərkəzi Alpın şərq seqmenti daxilində müasir morfostruktur karkasların fundamentinin qoyulması qanunauyğunluqları aşkar olundu. O cümlədən Böyük Qafqazın və Kiçik Qafqazın Mərkəzi Alp hissəsinin qovşaq zonası ilə bu sistemli əlaqələrinə geomorfoloji aydınlıq gətirmişdir. Bunların hamısı Azərbaycanda 1980-ci illərin sonrakı  mərhələsində geomorfoloji tədqiqatların uğurlu nəticəsi idi. Deşifrələnmə və aerokosmik metodların tədqiqi sayəsində ilk dəfə Mərkəzi Alp qovşaq zonası şərq seqmentinin morfostruktur qurluşunun kartosxemi tərtib olundu. Bu kimi ilk geomorfoloji tədqiqatların elmi-nəzəri və metodloji yanaşmaları özlüyündə Azərbaycanın coğrafiya elminin qlobal problemlərin öyrənilməsinə cəhd göstərməsi hesab olunur. Çünki əldə olunan yeni coğrafi fikirlərin təcrübəsi və tətbiqi yalnız lokal deyil, regional miqyaslı xarakter daşıyır.

İlk dəfə olaraq Böyük Qafqazda və Kiçik Qafqazda morfometrik analizə əsaslanaraq blokların və seqmentlərin geomorfoloji strukturları müəyyən olunmuşdur. Bütövlükdə tədqiq olunan ərazinin morfostruktur karkasların interpretasiyasının, müasir seqment və üfüqi textonik, seysmoloji hərəkətlərin kompleks analizi Alp mənşəli cavan dağ sistemlərinin bir növ təkamül coğrafiyasının nəzəri prinsiplərini əhatə etmişdir.

Azərbaycanda ən mürəkkəb orogeomorfoloji və landşaft xüsusiyyətlərinə malik olan Talış zonasında coğrafiyanın bütün sahələrinə dair sistemli tədqiqatlar aparılmış və coğrafiya elminin bu və ya digər sahələrinə dair yeni fikirlər söylənilmişdir. Məsələn, B.A.Antonovun, V.O.Hacıyevin (1979) Dağlıq Talış morfostrukturlarının tədqiqi bütövlüklə o zonada olan Talış, Peştəsər, Burovar silsilələrinin arasındakı morfostruktur analizlərinə elmi xulasə olmuşdur. Bütün morfostrukturların sərhədləri boyunca aktiv qırılma və pozulmaların təhlili göstərmişdir ki, bu silsilələrin əksəriyyəti vahid geomorfoloji qurluşa malikdir. Ona görə də burada zəlzələlərin və sağlamlıq müalicəvi əyəmiyyəti termal bulaqların mənbəyi bu qırılmalara uyğun gəlir. Və yaxud “Talış morfostrukturların formalaşmasında mezozoy və kaynazoy vulkanlarının rolu” (V.D.Hacıyev-1985) mövzusunda aparılmış tədqiqat işi nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, relyefin əsası təbaşir dövrünün axırlarında, daha doğrusu, oliqosendə mezozoy və kaynazoy vulkanları sayəsində qoyulmuşdur. Bununla da həmin ərazidə müasir landşaftların inkişaf təkamülünün paleocoğrafi tarixi aydınlaşmışdır. Eyni zamanda, vulkanik morfostrukturların qədim coğrafi xüsusiyyətlərinə dair yeni fikirlər söylənmişdir. Müəlliflər müəyyənləşdirmişlər ki, Talış geomorfoloji denudasion kəsiliş cavan qalxma zonalarında 350-, Lerik sinklinorsində isə 1600-1800 arasında dəyişir. Denudasiqon kəsilmə kəmiyyətlərinə əsaslanaraq müəlliflər ərazinin gələcək morfostruktur dinamikasına dair təxmini proqnozlar söyləmişlər.

Deməli, aparılan geomorfoloji tədqiqatların elmi nəticələri təkcə nəzərdə tutulan orotektonik problemlərin həllində yox, bütövlükdə coğrafi təkamülün ekzogen və endogen dinamikasını və morfostrukturların geomorfoloji qurluşu haqqında yığcam məlumat verir.

Son illərdə geomorfoloji tədqiqatlarda müasir relyefin geotektonik əsaslarını təşkil edən morfostrukturun öyrənilməsinə geniş yer ayrılmışdır. O cümlədən R.Q.Əliyevin (1990) “Kiçik Qafqazın şərq hissəsinin morfostrukturları və onların inkişafı”na həsr olunmuş tədqiqatlarda yeni elmi materiallar verilmişdir. Xüsusilə ərazinin irimiqyaslı xəritələrində ilk dəfə morfostrukturların yeni təsnifatı verilmişdir. Onların genetik xüsusiyyətləri, inkişaf tarixi haqqındakı elmi fikirləri bütövlükdə ərazinin geotektonik inkişaf mərhələsini tamamlamışdır.

“Kiçik Qafqazın şərq hissəsi timsalında morfostruktur və paleogeomorfoloji təhlil və releftin öyrənilməsinin axtarış əhəmiyyəti” (H.Xəlilov-2004) adlı mövzu isə olduqca aktual və perespektiv elmi istiqamətlərə həsr olunmuşdur. Burada morfostruktur və paleocoğrafi formalaşmaya elmi-nəzəri cəhətdən yeni aspektdən baxılmışdır. İlk dəfə Kiçik Qafqazın morfostrukturların və paleocoğrafiyasının formalaşmasının coğrafi qanunauyğunluğu öyrənilmişdir. Dağüstü düzəlmə sətlərinin və denudasiyon kəsilmələrin qalınlığına və yaşına dair yeni elmi faktlar əlavə olunmuşdur. Morfostruktur, paleogeomorfoloji, orotektonik və morfostruktur proqnoz xəritələri ilk dəfə tətbiq olunmuşdur. Bir sıra dağdaxili çökəkliklərin orogeomorfoloji mənşəyi müəyyənləşdirilmiş və onlar mərkəzi, dairəvi, həlqəvi və künbəzvarı formalara ayrılmışdır. Kiçik Qafqazda relyefin təkamülünə tamamilə yeni aspektdən baxılmış və onun Alp mərhələsində tam penepenləşmə mümkünlüyü təhlil olunmuşdur. Müəllifin bu kimi yeni fikirlərinin əsası tədqiqatlarda ümumi təkamül tarixinə neomobilizm mövqeyindən baxması olmuşdur. Yəni relyefin təkamül mərhələlərinə tarixi epoxalar üzrə yanaşılmışdır.

Qeyd etmək lazımdır ki, son illər Azərbaycanda coğrafi tədqiqatlarda, o cümlədən geomorfoloji öyrənmələrdə güclü dönüş yaranmışdır. Aparılan tədqiqatlarda ərazilərin geomorfoluji qurluşu və yaxud səthin təsviri yox, geomorfoloji formalaşmanın yaranmasında geodinamik, geotetonik proseslərin və xüsusilə endogen və ekzogün proseslərin relyefin dəyişməsində morfometrik uslublarda öyrənilir. Xüsusilə geomorfoloji şəraitdə gedən yeniləşmənin coğrafi mexanizmi proqnoz xarakterli də müəyyən etmək olur.

Bu məqsədlə 1960-ci illərdə Kiçik Qafqazın Murov dağ silsiləsinin şimal yamacında geomorfoloji proseslərin, xüsusilə erozion proseslərin öyrənilməsinə ayrıca tədqiqatlar həsr olunmuşdur (M.İ.Məmmədov-1960). Bu tədqiqatın nəticəsində dağlıq ərazilərdə eroziya proseslərinin reyefəmələgətirici səbəbləri və coğrafi qanunauyğunluğu aşkar olundu. Müəyyən olundu ki, eroziya prosesinin fəallaşmasında və əmələgəlməsində insanların təsərrüfat fəaliyyəti xüsusilə təsiredici rol oynayır.

Azərbaycanın Xəzərətrafı kaynazoy vulkanizimə daxil olan ərazilərdə relyefin inkişaf xüsusiyyətləri və qurluşuna dair tədqiqatlarında V.Hacıyev (1980) olduqca maraqlı elmi fikirlər və tövsiyələr vermişdir. Hər şeydən əvvəl, ilk dəfə olaraq, bu ərazidə kaynazoy vulkanizimin palocoğrafi inkişaf mərhələsi müəyyən olunmuşdur.

Paleocoğrafiya yerin geoloji inkişaf tarixini, coğrafi şəraitin təkamül tendensiyasını öyrənən paleocoğrafi tədqiqat sahəsi coğrafiya elmində, xüsusilə Azərbaycan timsalında olduqca gənc tədqiqat sahəsi sayılır. Respublikamızda sırf paleocoğrafi tədqiqatları sistematik və ardıcıl olaraq, Coğrafiya İnstitutunda paleocoğrafiya şöbəsi təşkil olunduqdan (1961-ci il) sonra aparılmağa başlanmışdır. Həmin müddətədək, demək olar ki, Azərbaycan şəraitində paleocoğrafi problemlərə çox az toxunulmuşdur. Lakin bu dövrdən sonra respublikamızın, demək olar ki, bütün ərazisində sistemli paleocoğrafi xəritələşmə işləri aparılmış, həmçinin çoxlu sayda maraqlı elmi-tədqiqat işləri başa çatdırılmışdır. Bu işlərin nəticəsində Azərbaycan bir çox mühüm paleocoğrafi problemlər araşdırılmış, eyni zamanda paleocoğrafiya elminin bir sıra nəzəri və metodiki məsələləri işlənilmişdir.

Respublikamızda aparılmış son paleocoğrafi tədqiqatların əsas məğzi Dördüncü dövr paleocoğrafiyası dinamikasının xronoloji öyrənilməsinə yönəldilmişdir. Yerin paleogeoloji tarixinin bu sonuncu və nisbətən qısa (2,0 milyon il) dövrünə olan maraq təkcə onun paleocoğrafi baxımdan zəif öyrənilməsi ilə deyil, eyni zamanda, həmin dövrün bütün planetimizin təbiətinin formalaşmasında oynadığı həlledici rolu ilə əlaqədardır. Okeanların, dənizlərin, qitələrin müasir formasının və sərhədlərinin yaranması,  bitki və heyvanat aləminin coğrafi paylanması, insanın və onun maddi mədəniyyət  obyektlərinin meydana gəlməsi, inkişafı məhz bu dövrdə baş vermişdir.

Dördüncü dövrün tədqiqi ilə yanaşı, Azərbaycanın paleocoğrafiyaçıları ibtidai insanın ekologiyası, Cənubi Qafqaz ərazisində Pliosenin xronologiyası və təbii şərait kimi vacib problemləri üzrə də geniş tədqiqatlar aparmış, yeni diqqətəlayiq nəticələr almışlar. Qədim Daş dövrü düşərgəsi (Azıx mağarası) ekologiyasının tədqiqi nəticəsində düşərgənin ən qədim mədəni təbəqələrinin mütləq yaşı müəyyənləşdirilmiş və burada ibtidai insanların məskunlaşdığı dövrdə mövcud  təbii-coğrafi şərait bərpa edilmişdir. Aşkar edilmişdir ki, ibtidai insanlar Azıx mağarasında 1 milyon il bundan öncə məskən salmışlar. Bu dövrdə mağara rayonunda mülayim iqlim və zəngin bitki, heyvanat aləminə malik təbii şərait mövcud olmuşdur. Dib çöküntülərində insan izi olmayan təbəqələrin yoxluğu mağaranın formalaşdığı vaxtdan ibtidai insan tərəfindən milyon  illər əvvəldən başlayaraq zəbt edildiyinə sübutdur.

Cənubu Qafqaz  Pliosenin xronologiyası üzrə aparılmış tədqiqatlar nəticəsində ilk dəfə olaraq onun radiometrik şkalası işlənilmiş və bunun əsasında ayrı-ayrı stratiqrafik vahidlərin xronoloji sərhədləri təyin edilmiş, okeanların zonal stratiqrafiyası və vahid paleomaqnit stratiqrafik şkalası ilə korrelyasiya sxemi tərtib olunmuşdur.

Paleocoğrafiya sahəsində qazanılmış nailiyyətlərdən biri də Pliosen iqlim optimumu dövründə Azərbaycan ərazisində yaranmış təbii şəraitin bərpa edilməsidir. Bu  işin olduqca böyük geocoğrafi proqnoz əhəmiyyəti vardır.

Hazırda Paleocoğrafiya  şöbəsinin əməkdaşları “Azərbaycanın Eopleystosen və Pleystosendəki basdırılmış torpaqları və onların paleocoğrafi  əhəmiyyəti” mövzusunda  yeni problemlərin  üzərində işləyirlər.

Təxminən 1980-ci illərə qədər Azərbaycanda paleocoğrafi tədqiqatların əksəriyyəti ümumi coğrafi şəraitin yalnız təsvirinə həsr olunmuşdur. Lakin sonrakı mərhələlərdə Azərbaycanda paleocoğrafi təkamülün müəyyən geoloji və paleontoloji dövrlərdək vəziyyəti öyrənilməyə başlandı. Dövrlər üzrə aparılan paleocoğrafi tədqiqatların elmi nəticələri daha uğurlu və inandırıcı olmuşdur. Burada paleocoğrafi komponentlərin ayrılıqda inkişaf tarixi və onların formalaşmasını təşkil edən coğrafi amillərin təhlili daha yaxşı nəticələr verdi. Ona görə də bu sahədə kadrların sayı artıqca paleocoğrafi tədqiqatların aktuallığı və metodloji yanaşmaların istiqaməti də tədricən yeniləşdi. O cümlədən Kiçik Qafqazın şimal-şərq yamacında “Zəyəmçay və Şamxorçay hövzələrində antropogen paleocoğrafiyası” mövzusunda aparılan tədqiqat işi bu sahədə həm ilk və həm də çox maraqlı olmuşdur. Tədqiqatçı həmin ərazidə relyefin paleocoğrafi dinamikasını əksetdirən çay dərələrində altı terras yüksəkliyi müəyyən etmişdir. Terrasların əksəriyyəti orta və alçaq dağlığın ətəklərinə uyğun gəlir. Bunlar isə paleocoğrafi təkamülün mərhələli inkişafının ən yaxşı göstəricisidir. Dağdaxıli çökəkliklərdə terrasların pilləli yerləşməsində paleocoğrafi reallığın ardıcıllıq dinamikası aydın seçilir.

Ərazidə antropogen çöküntü sahəsi daha genişdir. Çöküntülərin paleontoloji tərkiblərində və basdırılmış torpaqlarda ən çox daha cavan Bakı, Xvalın, Xəzər və qismən hologen yaşlı nümunələrə rast gəlinir. İlk dəfə olaraq həmin çöküntülərin arealları ayrıca konturlarla sərhədlənmişdir. Aparılan mineraloji, litoloji və humus analizləri basdırılmış torpaqların əsasən üç qatdan ibarət olduğunu göstərir. Kompleks paleocoğrafi məlumatlara görə tədqiqatçı Kiçik Qafqazın əsasən dağlıq sistemində relyefin təkamül başlanğıcını pleiosen mərhələsində baş vermiş tektonik qalxma prosesi ilə əlaqələndirmişdir. Həmin qalxma mərhələsində Kür boyu maili düzənliklərdə allüvial çöküntülərin güclü toplanması prosesi relyefin formalaşmasına təsir göstərmişdir. Ancaq Agcaqıl mərhələsində isə tektonik hərəkətlərin zəiflənməsi, əslində, Qazax-Gəncə düzənliyində dəniz suyunun hələ tam çəkilməsinə imkan verməmişdir. Bunlar da özlüyündə dağlıq və düzənlik ərazilərdə relyefin paleocoğrafi formalaşmasındakı qeyri-mütənasibliyi yaratmışdır. B.Ələsgərov (1990) sonrakı tədqiqatlarında Azərbaycan ərazisinin təbii mənzərəsinin daha dəqiq paleocoğrafi inkişaf rekonstuksiyasını və xüsusilə pliosen mərhələsində Xəzər dənizinin paleocoğrafi ikişaf tarixini öyrənmişdir.

Bununla bağlı tədqiqatçı birinci növbədə ilk dəfə olaraq Azərbaycanın xronostratigrafik sxemini işləmiş, eyni zamanda, Rusiya düzənliyində Pleystoson mərhələsindəki buzlaşmaların koorelyasiya şkalasını müəyyən etmişdir. Bunlara əsaslanaraq tədqiqatçı Azərbaycan ərazisində Pleystolsendə landşaftların və iqlimin coğrafiyasının təməlini qoymuşdur. Xüsusilə Pleystoson mərhələsində qədim buzlazmanın əmələgəlməsində iqlimin roluna üstünlük vermişdir. Bu məsələnin həlli bütövlükdə Qafqazda buzlaşmanın coğrafi problemlərinin aydınlaşmasına kömək etmişdir. Beləliklə, ilk dəfə olaraq Azərbaycan ərazisində paleolandşaftın və paleoiqlimin təsviri sxemi hazırlandı və onların zaman və məkan sərhədi və komplek tərkibi dəqiqləşdirildi. Nəticədə paleocoğrafiya elminin elmi-nəzəri məlumatları xeyli zənginlşdirildi. Bu kimi paleocoğrafi məlumatların işlənməsi, eyni zamanda, qədim buzlaşma proseslərinin ümumi coğrafiyası haqqında fikir deməyə əsas verir.

Bu baxımdan paleocoğrafi tədqiqatların sayı getdikcə artdı, sistemli və ardıcıl xarakter aldı. M.Süleymanov (1982) Kiçik Qafqazın cənub-şərq yamacında Azıx və Tağlar mağaralarının timsalında ilk dəfə olaraq ibtidai insanların yaşam mühitinin paleocoğrafi təhlilini aparmışdır. Mövcud coğrafi mühitə əsaslanaraq ayrı-ayrılıqda dövrlər üzrə paleocoğrafi şəraitin fərqlərini və hər bir dövrün məkan və zaman xüsusiyyətlərini analiz etmişdir. Bununla da həmin mağaralarda ilkin yaşayış mühitinin paleocoğrafi xarakteristikasını bərpa etmişdir. Yəni ilk dəfə olaraq təbiətlə ibtidai insanların qarşılıqlı asılılığı və əlaqələrin coğrafi mövcudluğu haqqında real elmi fikir söyləmişdir. Çünki coğrafi mühitin paleocoğrafi göstəriciləri insanların fəaliyyətlərində, davranış keyfiyyətlərində və qidalanmasında xüsusi rola malikdir. Bunlardan başqa, Azıx mağarasının öz mövcudluğuna görə dünyada ibtidai insanların bir neçə dəfə burada yaşayış səviyyəsinin dəyişməsi və mağaranın 1 mln ildən çox yaşı olması Azərbaycan ərazisinin tarixi-coğrafi qədimliyini bir daha təsdiq edir. Eyni zamanda, bu, insan cəmiyyətinin formalaşmasında və yaxud insanların məkan və zaman daxilində şüurlu təkamülünün coğrafi şəraitdən asılılığını göstərir. Tədqiqatçı Azərbaycanda qədim insan məskənlərindən biri olan  Tağlar mağarasının nisbətən cavan olmasını, yəni xvalin dövrünün ilk başlanğıcında formalaşmağa başladığını vurğulamışdır.   

Yerin paleocoğrafi təkmilləşmə və inkişafı tarixində Holosen mərhələsi ən mühüm və qədim hesab olunur. Çünki  bu mərhələ ümumi geoloji təkamülün ən sonuncu və nisbətən qısa fəaliyyət göstərən bir mərhələsi olmuşdur. Eyni zamanda, bu geoloji inkişaf mərhələsi materik buzlaşmasının son göstəricisi, xüsusilə Şimal yarımkürəsində dünya okeanının transgressiyası mərhələsi olmuşdur. Dünyada iqlimin qlobal tərəddüdləri də bu mərhələyə təsadüf edir. İnsanların təbii qidalardan istifadəsinə, bəsit istehsal sahələrinin yaranmasına maraqlar yaranmışdır. Bütün bunların elmi cəhətdən araşdırılmasında, bu proseslərin tədricən mədəni təkmilləşməsində coğrafi mühitin və coğrafi qanunauyğunluqların öyrənilməsində müasir paleocoğrafiya elminin qarşısında yeni problemlər qoydu.

Tədqiqatçı S.Vəliyevin (1986) uzunmüddətli paleocoğrafi araşdırmaları bilavasitə bu maraqlı və mühüm sahəyə həsr olunmuşdur. Bu tədqiqat işində Azərbaycan ərazisində helosen dövrünün paleocoğrafiyası, onun ictimai xarakteri ilk dəfə tarixi-coğrafi prinsiplər baxımında təhlil olunmuşdur. Xüsusilə Azərbaycanda helosen dövrü çöküntülərinin xronoloji stratiqrafik sxemi işlənildi. Ayrı-ayrı kəsimlər üzrə müxtəlif dövrlərin iqlim şəraitinin kəmiyyət göstəriciləri bərpa olundu. Paleocoğrafiyanın paleostratiqrafiyası aparıldı. Bütövlükdə Azərbaycan ərazisində təbii mühitin inkişafını istiqamətləndirən coğrafi qanunauyğuluqların ardıcıllığı haqqında paleocoğrafiya elminə yeni fikirlər, tövsiyələr əlavə olundu.

Belələliklə, tədqiqatçı çoxillik paleocoğrafi tədqiqatların kəmiyyət və keyfiyyət göstəricilərinə əsaslanaraq Azərbaycan ərazisində Holosendə ümumi təbiətin və xüsusi iqlimin üç fərqli inkişaf dövrünü müəyyən etmişdir. Bunlar atlantika qədər, atlantik və atlantikdən sonrakı mərhələləridir. Hər dövrün ayrılıqda paleocoğrafi xüsusiyyətlərinin və təbiətin struktur ərazi diferentasiyasının təhlili paleocoğrafi dinamikanı aydın göstərir.

Atlantikaqədərki mərhələ kəskin istiləşmə mərhələsi kimi xarakterizə olunur. Bunun nəticəsində materik və dağlıq buzlaqlarının intensiv əriməsi və dünya okeanlarının səviyyəsinin qalxması ilə müşayiət olunmuşdur. Azərbaycanda da dağlıq buzlaqlarının sahəsi getdikcə azalmışdır və qar xəttinin sərhədi müəyyən qədər qalxmışdır (500-). Bundan başqa, atlantik mərhələsində Azərbaycan ərazisndə temperaturun düşməsi müşahidə olunur, ancaq yağıntılar müvafiq olaraq azalır. Bunların təsirindən isə dağlıq meşə landşaftının sahəsi azalmağa başlayır. Lakin atlantikdən sonrakı mərhələ özünün paleocoğrafi xüsusiyyətlərinə görə yenidən fərqlənir.

Belə ki, bu mərhələdə Azərbaycan ərazisində temperaturun və yağıntıların azalıb-artması, yəni qeyri-bərabər stabilliyi ilk növbədə meşələrin artması tendensiyasına mənfi təsir göstərmişdir. Bütövlükdə isə landşaftların strukturunda arialəşmə güclənmişdir. Helosen dövrünün dəyişkən paleocoğrafi xüsusiyyətlərinin müqayisəli təhlili göstərir ki, bu dövrün özü müasir coğrafi təkamül mərhələsinə keçid olmuşdur.

Beləliklə, Holosen dövrünün mərhələlər üzrə kompleks paleocoğrafi təhlilinə əsaslanaraq tədqiqatçılar bir daha göstərir ki, yalnız atlantik inkişaf dövründən başlayaraq son 2-3 min ilə ərzində antropogen amillərin təbiətə təsiri xüsusilə güclənmişdir. Hazırda dünyanın əksər yerlərində, o cümlədən Azərbaycan ərazisində elə yer tapmaq olmaz ki, orada antropogen amillərin təbiətə bu və ya digər dərəcədə təsiri görünməsin. Nəticədə, istər landşaft komplekslərinin və istərsə də ümumi landşaftəmələgətirici amillərin strukturu, inkişaf xüsusiyyətləri, mənşəyi, digər qarşılıqlı əlaqə keyfiyyətləri dəyişir və müxtəlif landşaft tipləri, geosistemləri və onların fərqli variantları formalaşır. Yəni təbii landşaft komplekslərinin inkişaf qanunauyğunluğu müəyyən dərəcədə antropogenləşmə tendesiyasının üstünlüyünə tabe olur. Ona görə Azərbaycanın Naxçıvan zonasında və yaxud Kür-Araz düzənliyində antropogenləşmə fəaliyyəti güclü getdiyindən təbii landşaftların xəritələşməsi prosesində landşaftı konturlarının sayı azalır, tutduqları sahələrin həcmi böyüyür və landşaftdaxili növlərin təkrarlanma tezliyi zəifləyir. Məsələn, hər hansı dağlıq ərazilərin çox parçalanmış 4 km2 sahəsində bəzən 4-5 fərqli landşaft növü ayırmaq mümkündürsə, düzənlik ərazilərin ciddi antropogenləşmiş eynihəcmli sahəsində yalnız böyüksahəli bir landşaft konturu ayırmaq olur. Hal-hazırda düzənlik ərazilərdə müşahidə olunan belə landşaft  müxtəlifliyinın dinamikası ilk növbədə müasir səhralaşmanın aktiv göstəricilərindən biridir.

Paleocoğrafiya sahəsində aparılan son tədqiqatlarda, o cümlədən Y.Tağıyevanın (2004) “Kaynazoyda Azərbaycanın bitki örtüyü və iqlimin təkamülü” mövzusundakı tədqiqatlarında Azərbaycanın tədiətində baş verən tarixi-coğrafi dəyişkənliklər haqqında olduqca maraqlı elmi məlumatlar və fikirlər öz əksini tapmışdır.

Hər şeydən əvvəl müəllifin özündən əvvəlki tədqiqatçıların bütövlükdə Qafqazın kaynazoy erasına aid əldə etdikləri bütün paliobotaniki və paleocoğrafi materialların müqisəli və kompleks təhlili Azərbaycanın iqliminə və bitki aləminə aid yeni elmi nəticələrə gəlməsinə yaxşı imkan yaratmışdır. Müəyyən olunmuşdur ki, kaynazoy erası boyu təbii floranın tərkibi və iqlimi rütübətli tropikdən, mülayim iqlimləşməyə doğru dəyişkənliyi ardıcıl xarakter daşımışdır. Yəni termik tərəddüdlərin ampilitudu və tezliyi getdikcə yüksəlmişdir.

Tədqiqat işində xüsusilə kaynazoy erasının müxtəlif mərhələlərində gedən paleocoğrafi təkamül, o cümlədən iqlimin və floranın formalaşması ardıcıllığı sıra ilə analiz olunmuşdur. Nəticədə kaynazoy erasından müasir təkamül mərhələsinə qədər coğrafi qanunauyğun bu ardıcıllığı elmi cəhətdən də tam əsaslandırılmışdır.

Beləliklə, ədəbiyyat materiallarının paleocoğrafi baxımdan xronoloji təhlili və onların dövrlər üzrə müqayisəli araşdırılması bir daha göstərir ki, Azərbaycan ərazisinin tarixi-coğrafi inkişaf təkamülü və dinamikası ümumlikdə materiklərin formalaşması qanunauyğunluqlarına tabeli şəkildə baş vermişdir. Lakin paleocoğrafi təkamülün qlobal ardıcıllıq prinsipləri, yerlərdə geodinamik hərəkətlərin regional təsir aspektləri həmişə üstünlük təşkil etmişdir. Məsələn, Qafqaz buzlaşmaları qolobal xarakter daşımamışdır. Yəni bütün materikləri əhatə etməmişdir. Dördüncü dövr buzlaşması isə əslində Qafqazın və Rusiya düzənliyinin müəyyən regionlarını əhatə etmişdir.

Lakin müasir təkamül mərhələsində paleocoğrafi yeniləşmənin, dəyişmələrin əsas səbəblərindən birincisi tarixi-coğrafi eraların əvəz olunması prinsipi deyil, insan cəmiyyətinin törətdiyi antropogenləşmə fəaliyyətinin qloballaşması olmuşdur. Müasir antropogenləşmənin sürətlə qloballamşası və intensivləşməsinin son nəticəsi isə müasir coğrafi təkamülün yeni fazasının, potensiyal təbii ehtiyatların başlanğıcını qoymuşdur.       

İqlimşünaslıq.[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanda meteoroloji iqlim müşahidələrinin təşkilinə və onun elmi cəhətdən formalaşmasına hələ XX əsrin əvvəllərində fəaliyyətə başlamış Tiflis geofiziki rəsədxanasının böyük rolu olmuşdur. Bu rəsədxananın köməyi ilə artıq 1917-ci ildə Azərbaycanda 24 elmi meteoroloji müşahidə stansiyası fəaliyyətə başladı. Qeyd etmək lazımdır ki, bu stansiyaların fəaliyyəti 1940-ci illərə kimi davam etdi. 1941-ci ildən sonra və ona qədər olan dövrlərdə (1918-1940-ci illər) Azərbaycanda gedən siyasi gərginliklər mərhələsində meteoroloji şəbəkələrdə gedən elmi araşdırmalar, demək olar ki, tamamilə dağıldı. Bu da öz-özlüyündə Azərbaycanda coğrafiya elminin dinamik inkişafına mənfi təsir göstərdi.

Buna baxmayaraq, 1929-cu ildə Respublika Torpaq Komitəsi yanında prof. İ.V.Fiqurovskinin rəhbərliyi altında yenidən yaradılmış meteoroloji bölmə həm meteoroloji şəbəkənin bərpası, həm də iqlimşünaslığa dair coğrafi fikirlərin və müşahidələrin elmi cəhətdən reallaşması və ümumiləşdirilməsi ilə məşğul oldu. Əldə olunan yeni elmi məlumatlar 1926-ci ildə ilk dəfə olaraq iki cilddə «Azərbaycanın iqlim rayionlaşdırılması» monoqrafiyasının çapdan çıxmasına səbəb oldu. Özünün müfəssəl və geniş elmi əhatəsinə görə bu əsər Azərbaycanda təkcə iqlimşünaslığın deyil, eyni zamanda, bütün coğrafi müxtəlifliyin və coğrafiya elminin inkişafına müsbət təkan verdi.

Artıq respublikada təsərrüfatın ayrı-ayrı sahələrinin tələbinə uyğun olaraq iqlim tədqiqatları məqsədli ixtisaslaşdırılmış proqramlar üzrə tətbiqi formada aparıldı. 1929-cu ildə Azərbaycanda müstəqil hidrometeorologiya komitəsinin yaranması iqlim üzrə müşahidə və tədqiqatların miqyasını daha da genişləndirdi. Bir müddətdən sonra respublikada meteoroloji müşahidələrlə yanaşı İ.V. Fİqurovsikinin daha iki əsəri («Kür-Araz hövzəsinin iqlim oçerki» və «Aqrometeorologiya») nəşrə hazırlandı.

Eyni zamanda, kənd təsərrüfatında dəniz, hava və yol nəqliyyatı üçün iqlimin proqnozlaşdırılması və kompleks tədqiqatların aparılması sahəsində də xeyli irəliləyişlər oldu. Bakı hidrometeoroloji bürosu sutkalıq, aylıq və illik müşahidələr aparmağa başladı. Bu istiqamətli elmi işlərin ümumiləşdirilməsinin nəticəsi olaraq artıq 1936-cı ildə Azərbaycanda ilk sinoptik-iqlim rayonlaşdırılması xəritəsi tərtib olundu. Sonralar bu xəritə tanınmış meteoroloq, prof. Ə.Mədətzadə tərəfindən elmi cəhətdən daha da dəqiqləşdirildi, uzun illər və indi də Azərbaycanda  hava proqnozunu vermək üçün əsas mənbə kimi qəbul edilir.

II Dünya müharibəsi ərəfəsində artıq Azərbaycanda iki iri elmi tədqiqat istiqaməti-iqlimşünaslıq və sinoptik meteorologiya sahələri formalaşdı. Digər elmi sahələrində - miqroiqlimşünaslıq, aqroekologiya, bioiqlimşünaslıq, zooiqlimşünaslıq, miktoiqlimşünaslıq,  atmosfer fizikası üzrə tədqiqatlar da ardıcıl aparıldı. 1937-ci ildə Ə.Şıxlinskinin dərc etdirdiyi «Azərbaycan SSR iqliminin səciyyəsi» kitabı İ.Fiqurovskinin bu sahədəki monoqrafik əsərlərinin ümumiləşdirmsi oldu. Lakin Azərbaycanda coğrafiya elminin əsas sahələrindən olan iqlimşünaslıq üzrə daha sanballı elmi əsərlərin hazırlanması bilavasitə Coğrafiya İnstititunun yaranmasından sonra baş verdi.

Bu illər ərzində respublika ərazisində coğrafiya elminin inkişafı ilə paralel olaraq Xəzər dənizində də meteoroloji proseslərin tədqiqi davam etdirilirdi. 1942-ci ildə Ə.Şıxlinskinin rəhbərliyi altında Xəzər dənizi üzrə atmosfer proseslərinin, həmçinin atmosferin dənizlə təmasda olan alt qatların iqliminin öyrənilməsi böyük əhəmiyyət kəsb edirdi.

«Azərbaycanın atmosfer yağıntıları» (1949), «Azərbaycan və Dağıstanın iqlim sorğu kitabı» (1949), «Cənubi Xəzərin qasırğıları» (1948), «Azərbaycanın aqroiqlim sorğu kitabı» (1959), «Azərbaycanın radiasiya balansı»(1960), «Abşeronun havası və iqlim» (1960) və s. əsərlərdə Azərbaycanda coğrafiya elminin, o cümlədən iqlim şəraitinin, meteoroloji və sinoptik proseslərin ümumi inkişaf qanunauyğunluqları müəyyənləşdirildi.

Bundan başqa, Ə.Şıxlinskinin (1949) «Quraqlıq və ona qarşı mübarizə», Ə.Mədətzadənin (1949) «Xəzərin iqlimi» və s. əsərləri müasir coğrafiya elminin bu sahədəki mühüm elmi problemlərinin həllini reallaşdırdı. Ə.Şıxlinskinin (1952) kompleks tədqiqatları əsasında ilk dəfə olaraq Abşeron ərazisində fəaliyyət göstərən havanın tipləri müəyyənləşdi. Nəticədə Bakının tərəvəz bazası olaraq Abşeronda kənd təsərrüfatının ixtisaslaşmasına və məhsuldarlığın artmasına kömək etdi.

1954-ci ildə Azərbaycanda xalq təsərrüfatının artan təlabatını nəzərə alaraq müasir coğrafiya elmində  bir sıra yeni, coğrafi perspektivli sahələrin əsası qoyuldu. O cümlədən Coğrafiya İnstititunun nəzdində ayrıca iqlimşünaslıq şöbəsi yaradıldı. Tədricən bu şöbə respublikada coğrafiya elminin və yaxud aqrar sahələrin aparıcı istiqamətlərindən biri sayılan iqlim problemlərinin həlli mərkəzinə çevrildi. Regional iqlmin tipləri və rayonlaşdırılması, istilik balansı, xüsusilə aqro və mikroiqlim müşahidələri, həmçinin iqlimin qloballaşması və palioiqlimin dövrlər üzrə öyrənilməsi məqsədi qarşıya qoyuldu.

Azərbaycanda kurort iqlimşünaslığının və iqlim ehtiyatlarının öyrənilməsi, onların fəsli xüsusiyyətlərinin müəyyən edilməsi, eyni zamanda, coğrafi şəraitlə iqlim xüsusiyyətlərinin qarşılıqlı əlaqə və asılılıq məsələsinin həllinə diqqət artırıldı. Nəticədə Ə.Əyyubovun, Ə.Şıxlinskinin, Ş.Həsənovun və s. səmərəli tədqiqatları nəticəsində Azərbaycanda ilk dəfə olaraq kurortlogiya elminin təməli qoyuldu. Ş.M.Həsənovun (1952) “Azərbaycanın kurort ehtiyatları”  tədqiqat işində respublikanın mühüm kurort mərkəzlərinin coğrafi vəziyyəti, onların iqlim-müalicə ehtiyatlarının potensial aspektləri müəyyən olundu. Xüsusilə mühüm Sanatoriya-Kurort sahələrinin ilk coğrafi tipləri və xəritəsi verildi. Artıq 1950-ci illərdən sonra Azərbaycanda böyük sağlamlıq, müalicə əhəmiyyətli kurort sahələrinin coğrafi iqlim xüsusiyyətlərinin təcrübi dəyəri istifadəyə verildi. Ə.Əyyubov ilk dəfə olaraq respublikamızda kurort ocaqlarını potensialına, coğrafi xüsusiyyətlərinə görə sistemləşdirdi və onların müalicəvi əhəmiyyətlərini bioiqlim nöqtəyi-nəzərdən təsnifləşdirdi. Müəyyən etdi ki, Azərbaycanda kurort mərkəzlərinin istifadə olunmasında onların hər birinin kompleks coğrafi şəraitini və bioloji spesifikliyini nəzərə almaq lazımdır. O, həmçinin tədqiqat işlərində Azərbaycanda kurortşünaslığın perspektiv və nəzəri problemlərinə, kompleks metodikasına aid beynəlxalq tələblərə cavab verən yeni səmərəli tədqiqatların aparılmasına ehtiyacın olduğunu göstərdi.

1912-1960-ci illərin meteoroloji müşahidə materiallarının müqayisəsi əsasında atmosfer yağıntılarına və qar örtüyünə aid materialların sistemləşdirilib külliyat şəklində nəşr olunması, «1950-1960-cı illərdə Azərbaycanda təhlükəli hava hadisələrinin xüsusiyyətləri» adlı monoqrafiyanın işığ üzü görməsi milli coğrafiya elminin formalaşmasını və nailliyyətlərini əks etdirdi. Bundan başqa, Azərbaycanda iqlim amillərinin çoxillik fəaliyyətini özündə əksetdirən iqlimşünaslığa aid sorğu kitabı 1949-cu ildən bəri olan bütün sorğuların elmi nəticələrini ümumiləşdirdi. Azərbaycanda iqlimşünaslığın əsasını qoyanlardan biri olan məşhur iqlimşünas İ. V. Fiqurovsikinin “Misir pambığının inkişafı üçün temperatur şəraiti” (1934), “Aqrometeorologiya” (1932), M.Nağıyevin  “Kirovabad şəhəri və onun rayonlarının subtropik bitkilərinə, üzümlüklərinə, olduqca sərt qışın təsiri” (1940) və s. əsərlərin elmi nəticələrini təhlil edərək Ə.Şıxlinski (1960) keçmiş SSRİ məkanında ilk dəfə olaraq belə səpkili “Azərbaycanın radiasiya balansı” monqrafiyasını hazırladı. Bu fundamental əsər, mən deyərdim ki, təkcə iqlimşünaslıqda deyil, bütövlüklə kassik coğrafiya elmində yeniliyik idi və müasir coğrafiyanın inkişafında irəliyə bir addım kimi qarşılandı.

Beləliklə, 1954-cü ildə Coğrafiya İnstititunun nəzdində fəaliyyət göstərən İqlimşünaslıq şöbəsi Azərbaycanda və qonşu ərazilərdə geniş mənada ekoiqlim sisitemlərinin şaquli və üfüqi zonallığının, istilik balansının, iqlim tiplərinin, həmçinin paleoiqlim tərəddüdünün coğrafi qanunauyğunluqlarının öyrənilməsinin əsasını qoydu. Hazırda iqlimşünaslarımız çoxillik və qlobal baxımdan proqnozvermə sahəsində kompleks tədqiqatlarını davam etdirirlər.

Əvvəllər Azərbaycanda iqlimşünaslığın formalaşması əsasən 3 təşkilatda mərkəzləşmişdi. Onlardan  Azərbaycan Dövlət Hidrometeorloji  Xidməti İdarəsinin iqlimşünaslıq şöbəsini və Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitu­tunun aqrometeorologiya kafedrasını göstərmək olar. Zaman daxilində iqlimşünaslıq üzrə bu elmi tədqiqat mərkəzləri ümumi iqlimşünaslıq, kurort iqlimşünaslığı, aqroiqlimşünaslıq,  aeroiqlimşü­naslıq, istilik balansı iqlimşünaslığı və mikroiqlimşünaslığın təkamülünə səbəb olmuşdur.  Əldə olunan materialların təhlili bir daha  göstərir ki, Azərnbaycanda  Sovet hakimiyyəti qurulana qədər respublika ərazisinin  və ya onun ayrı-ayrı  hissələrinin iqliminə həsr olunmuş xüsusi əsərlər olmamışıdır. Bunun əsas səbəbi ilk növbədə coğrafiyaçı mütəxəssislərinin olmaması idi.  Əgər 1937-ci ildə  respublikamızda cəmi bir elmi dərəcəsi olan iqlimşünas var idisə, 1960-cı ildə artıq onun sayı 35-ə çatmışdı. Yəni respublikada milli coğrafiyanın inkişaf dinamikası getdikcə artmışıdır. Təkcə onu demək kifayətdir ki,  hazırda Azərbaycan Hidrometeroloji Xidməti İdarəsinin 200-dən çox stansiyası və 191-dən çox məntəqəsi fəaliyyət göstərir. 1950-ci ildən etibarən ixtisaslaşmış aqrometeoroloji  müşahidə xidmətləri təşkil olunmuşdur. Bunların sayəsində Azərbaycanda kənd təsərrüfatı əkinçilik fəaliyyətində mühüm irəliləyişlər əldə edilmişdir. Təxminən 50-60-cı illərdə Azərbaycanda k/t–nın tələblərinə müvafiq olaraq coğrafiya elminin tətbiqi iqlimşünaslıq və aqroiqlimşünaslıq sahələri formalaşdı. 1967-ci illərdə Azərbaycanda tətbiqi iqlimşünaslıq elminin sayəsində  60-70 min hektar yeni üzüm bağları salındı. Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycanda milli coğrafiya elminin  inkişafı, o cümlədən onun ayrı-ayrı tətbiqi sahələri daim təkmilləşdirilmişdir. Məsələn, 1930-1934-cü illərdə meteoroloji müşahidə stansiyalarının  çoxunda aqrometeoroloji müşahidələrin sistemli təşkili, 1935-1937-ci illərdə xüsusilə Lənkəran ovalığı və subtropik rayonlarda mikroiqlim şöbələrinin yaradılması, 1935-1937-ci illərdə aqrotəsərrüfat bitkilərinin çiçəklənmə və yetişmə mərhələlərinin əvvəlcədən xəbər verilməsi bunlara əyani sübutdur.  1938-ci ildə kənd təsərrüfatı bitkilərinin inkişafına nəzarət məqsədilə birinci dərəcəli aqrometeoroloji stansiyalar (Lənkəranda,  Cəfərxanda, Goronboyda  və s.) təşkil olundu. 

1960-ci illərin meteoroloji müşahidə materiallarının əsasında atmosfer yağıntılarının, qar örtüyünə aid materialların sistemləşdirilib külliyyat şəklində nəşr olunması, “1950-1960-cı illərdə  Azərbaycanda təhlükəli hava hadisələrinin xüsusiyyətləri” adlı monoqrafiyanın çap edilməsi milli coğrafiya elminin ardıcıl formalaşması və nailiyyətləri ilə bağlı idi. Bundan başqa, iqlim amillərinin bütün elementlərini  özündə əksetdirən iqlimşünaslıq sorğu kitabı 1949-cu ildən sonra çap olunmuş ən kamil sorğu toplusu idi.

1960-1990-cı illərdə Azərbaycanda iqlimşünaslıq sahəsində aparılan tədqiqatlar miqyasına, keyfiyyət və dəyərinə görə  dünya  səviyyəsinə yaxınlaşdı.

Günəş radiasiyasının əsas iqlimyaradıcı amil kimi Azərbaycan ərazisinə təsirinin kəmiyyət və keyfiyyət göstəricilərinin elmi proqramla geniş öyrənilməsi məsələsi 1960-cı illərdə Ə.Şıxlinski tərəfindən başlanmışdı. Sonrakı mərhələlərdə bu istiqamət  daha da inkişaf etdirilmiş və elmi nəticələr bir sıra monoqrafik əsərlərdə öz əksini tapmışdır. Xüsusilə 1978-ci ildə nəşr edilmiş  – «Azərbaycan SSR-in istilik balansı atlası»nda elmi-təcrübi fikirlər ümumiləşdirilmişdir və 60-a yaxın xəritədən, çoxlu qrafik və cədvəl materiallarından ibarət olan atlas özünün elmi dəyəri ilə fərqlənmiş və dağlıq ölkələr üçün işlənmiş ilk müasir əsər sayılır. Atlas 1981-ci ildə SSRİ Xalq Təsərrüfatı Nailiyyətləri Sərgisinin diplomuna layiq görülmüşdür.

Ə.Əyyubovun 1960-70-ci illərdə Azərbaycanın aqroiqlimşünaslıq sahəsinə dair nəşr etdirdiyi fundamental tədqiqatların nəticələri keçmiş SSRİ-nin xüsusi mükafatlarına layiq görülmüşdür.

Hazırda Coğrafiya İnstitutunda aqroiqlimşünaslıq məktəbi öz fəaliyyətini uyğurla davam etdirir. Azərbaycan aqroiqlimşünaslıq məktəbinin sanballı elmi nəticələrindən biri sayılan və 1993-cü ildə çapdan çıxmış «Azərbaycan Respublikasının aqroiqlim atlası» iqlimin müxtəlif aspektlərini əksetdirən 125 rəngli xəritədən, çoxlu əlavə  yardımçı iqlim məlumatlarından ibarətdir.

Azərbaycanda iqlimşünaslığa dair kompleks tədqiqatlar indi də müvəfəqiyyətlə davam etdirilir və yeni-yeni elmi fikirlər yaranır. O cümlədən M.Həsənovun (1993) Azərbaycanın dağlıq şəraitində payızlıq buğdanın inkişafına, məhsuldarlığına və məhsulun keyfiyyətinə metroloji amillərin təsiri mövzusunda tədqiqat işində yeni-yeni sistemlərin analizi verilmişdir. Ümumlikdə bu, respublikamızda belə səpkili ilk tədqiqatdır. Həmçinin mikroiqlim göstəricilərinin yüksəklikdən aslı olması, taxılın məhsuldarlığına təsiri konkret stasionar müşahidələrlə əsaslandırılmışdır. Müəyyən olunmuşdur ki, yüksəkliyə görə istilik və rütübətə münasib olaraq məhsuldarlıq azalır və əkin sahələrinin sərhədi aşağı düşür. Eyni zamanda dağlıq ərazilərdə müxtəlif ekspoziyalı yamaclarda və hündürlük qurşağlarında ayrıca mikroiqlim şəraiti yaranır. Stasionar müşahidələr əsasında əldə olunmuş bu yeni coğrafi fikir ilk dəfə olaraq coğrafiyanın uğurları kimi qiymətləndirildi. Çünki bu fikir, sadəcə, nəzər fikiri olmayıb stasionar şəraitdə tədqiq edilmiş təcrübənin nəticəsi olmuşdur.

Azərbaycanda ekocoğrafi problemlərin yaranmasında, hava hövzələrinin çirklənməsində antropogen təsirin öyrənilməsi son zamanlar mühüm əhəmiyyət kəsb etmişdir.

Çünki respublikanın iri regionlarında və şəhərətrafı hava hövzələrində iqlimin praqnozlaşdırılması çox vaxt antropogen çirklənmənin dərəcəsi ilə müəyyən olunur.  Azərbaycanın iri şəhərlərdən biri olan Gəncənin və onun ətraf hava hövzələrində antropogen çirklənməsinə həsr olunumuş tədqiqat işində maraqlı nəticələr alınmışdır. İlk dəfə Gəncə şəhəri timsalında küləyn sürəti ilə havanın çirklənməsi arasındakı emprik əlaqəsi müəyyən olunmuşdur. Eyni zamanda, atmosferin çirklənməsilə havanın temperaturu arasındakı asılılıq əlaqəsi işlənilmişdir. Aparılan müşahidələr – analizlər sayəsində apmosferi çirkləndirən maddələrin tərkibi və illik həçmi haqqında konkret nəticələr alınmışdır. Bunun nəticəsi kimi ilk dəfə olaraq Gəncə şəhərində atmosfer çirklənməsinin metloroloji proqnozu verilmişdir. Həmçinin fəsillərdən asılı olaraq proqnoz göstəricilərinin dəyişməsi prinsiplərinin qanunauyğunluğu göstərilmişdir. Müəyyən olunmuşdur ki, atmosferin çirklənməsi prosesində meteoroloji parametrlərin dəyişməsi mühüm rol oynayır. Azərbaycanda müasir iqlim dəyişmələri şəraitində iqlim ehtiyatlarının qiymətləndirilməsi məsələsi coğrafiya elminin ən uğurlu nailiyyətlərindən biri hesab olunur.

Bu sahədə U.Tağıyevanın (2013) apardığı tədqiqatların nəticələri və əldə etdiyi elmi qənaətlərinin böyük əhəmiyyəti vardır. Çünki bu elmi tədqiqat işi öz mahiyyətinə görə nəinki Azərbaycanın, o cümlədən qlobal iqlim ehtiyatlarının qiymətləndirilməsi sahəsində ilk araşdırma hesab olunur. Tədqiqatçı 1881-2010-cu illər arasında iqlimin hündürlüklər üzrə çoxillik fəaliyyətinin qanunauyğunluqlarını müəyyən etmişdir. İqlimin bütün ünsürlərinin (tempraturun illik, aylıq, fəsli həcmi, atmosfer yağıntıları) çoxillik fəaliyyəti nəzərə alınmışdır. Həmçinin tenperaturun və yağıntıların çoxillik dəyişməsində coğrafi amillərin təsir rolu araşdırılmışdır. Hər şeydən əvvəl, demək olar ki, Azərbaycan şəraitində istilik qurşaqlarının və nəmlənmə zonalarının fəsli sərhədləri dəqiqləşdirilmişdir. İlk dəfə olaraq tədqiqatlarda Azərbaycanda kənd təsərrüfatı bitkilərinin istiliyə tələbatına görə üç istilik qurşağı müəyyən edilmişdir. Ərazidə fəaliyyət göstərən iqlim qurşaqlarının müxtəlifliyi iqlimin qlobal dəyişkənlikləri ilə əlaqələndirilir, bu barədə yeni elmi yeniliklərin aşkar edilməsi tədqirəlayiqdir.

Tədqiqatçı M.Ağayevanın (2014) Böyük Qafqazın şimal-şərq yamacında qar-buz örtüyünə kənar təsirlərin qiymətləndirməsi bir növ qlobal iqlim dəyişkənliyinin Qafqaz timsalında əyani təhlilidir. Bu prinsipə əsasən tədqiqatçı Böyük Qafqazın şimal-şərq yamacında ilk dəfə olaraq müasir iqlim göstəricilərinin müqayisəli statistik təhlilini aparmışdır. Eyni zamanda iqlim göstəricilərinə əsaslanaraq buzlaqların hərəkət sürətinin hesablanması sahəsində yeni proqnoz təklifi hazırlanması da elmi yenilikdir.

Beləliklə, müəyyən olunmuşdur ki, müasir iqlimin qlobal istiləşməsi prinsipi həmçinin bütün dünya coğrafiyasının diferensial tendesiyasını yaradan əsas  səbəblərdən biridir.      

Hidrologiya.[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanın təbii şəraitindən asılı olaraq su ehtiyatları, onların öyrənilməsi və səmərəli istifadəsi həmişə coğrafiya elminin diqqət mərkəzində olmuşdur. Ərazinin düzənlik hissələrində bitkiçilik üçün istilik ehtiyatları kifayət qədər olduğu halda, rütubət çatışmazlığı mövcuddur. Dağlıq rayonlarda, əksinə, istilik az, su ehtiyatı isə çoxdur. Buna görə də istilik və rütubət arasında mövcud olan coğrafi qeyri-mütənasibliyi aradan qaldırmaq yalnız suvarma sisteminin tətbiqi vasitəsilə mümkündür.

Ona görə 1945-ci ildən başlayaraq respublika ərazisindəki  göllərin, çayların və su anbarlarının hidroqrafiyasını mükəmməl öyrənmək məqsədilə tədqiqat işlərinə başlanmışdır. Nəticədə Azərbaycanın ayrı-ayrı regionlarının gölləri və iri su anbarlarının  hidroloji xüsusiyyətləri və onların konkret  potensial coğrafi imkanları müəyyənləşdirilmişdir.

Aparılmış kompleks tədqiqatların nəticəsi olaraq Azərbaycanda çayların hidroloji təsnifatı verilmiş, su axımı, sülb axımı, kimyəvi tərkib və sellərə aid bir sıra yeni hidroloji xəritələr tərtib edilmişdir. Xüsusilə kompleks coğrafi üsullra əsaslanaraq Azərbaycanda müasir hidrologiyanın ayrı-ayrı problem məsələləri – axımın il ərzində paylanması, maksimal su sərflərinin əmələgəlməsi, qar örtüyü və onun çay axımındakı rolu, sel hadisələri, çayların sülb axımı, məcra prosesləri və s. öyrənilmiş və yeni elmi nəticələr əldə olunmuşdur.

1960-cı ildən etibarən «Beynəlxalq hidroloji onilliyin» proqramı üzrə  Azərbaycanda su balansının coğrafi aspektlərinin tədqiqatlarına başlanmış və onların nəticələrindən “Azərbaycanın su ehtiyatlarından istifadə” baş layihəsinin həyata keçirilməsində istifadə edilmiş,  Azərbaycanın regionları, o cümlədən Naxçıvan MR-in müasir yeraltı şirin su ehtiyatları potensialı hesablanmışdır.

Azərbaycanda müasir hidrologiya elminin əsas tədqiqat istiqamətlərindən biri də dağ rayonlarında baş verən sel hadisələrinin  öyrənilməsidir. Bu işlər mərhələ-mərhələ daha selli çayların üzərində aparılmışdır. Sellərin formalaşma xüsusiyyətləri, ərazinin sel təhlükəsinin təsərrüfat baxımından qiymətləndirilməsi, sellərin və sel təhlükəli hövzələrin təsnifatı və rayonlaşdırılması aparılmış, leysan yağışlarının parametrləri, sel gətirmələrinin 1 və 2 faiz təminatla həcmi verilmiş və ayrı-ayrı çay hövzələrinin fiziki-coğrafi xüsusiyyətlərindən asılı olaraq ekocoğrafi tədbirlər hazırlanmışdır.

Azərbaycanda hidroloji tədqiqatların (M.Abdiyev-1995) aparılması hidrologiya elminin bu sahədəki problemlərinin həllində mühüm rol oynamışdır. Xüsusilə çaylarda axının formalaşması və onun ərazi paylanmasının qanunauyğunluğunun müəyyən olunması yeni metodikaya əsaslanmışdır. Dağlıq çaylarda asılı gətirmələrin hidroloji göstəricilərinə əsaslanaraq Azərbaycanda antropogen amillərin axıma təsiri də öyrənilmişdir. Son zamanlar axım modelinin dəyişməsində insanların təsərrüfat fəaliyyətlərinin rolu əsas amil kimi göstərilmişdir.

Qeyd etmək lazımdır ki, bütövlükdə çay hövzələrinin öyrənilməsində təkcə müşahidə məntəqələrinin göstəricilərindən başqa, bütün fiziki-coğrafi amillərin rolunu əksetdirən yeni beynəlxalq hidroloji metodların son zamanlar tədqiqatlara tətbiqi yeni elmi naliyyətlərin qazanılmasına və elmi tədqiqatların kompleksləşdirilməsinə imkan verir. Başqa sözlə desək, Azərbaycanda fiziki-coğrafi, o cümlədən hidrologiya elmini daha da müasirləşdirir.

Məlum olduğu kimi, yaşayışın olduğu bütün regionlarda, çay hövzələrində ildən-ilə antropogenləşmə prosesi və yaxud intensivliyi artır. Bunların sayəsində isə çay hövzələrində axının potensial imkanlarında tərrəddüdlər baş verir. Ona görə respublikamızın çay hövzələrində hidroloji şəraitin öyrənilməsində komplekslilik prinsipinə üstünlük verilməsi tədqirəlayiqdir. Komplekslilik prinsipi öz növbəsində bütün fiziki-coğrafi amillərin hidroloji dinamikanın fəaliyyətində rolunu real göstərir, eyni zamanda, yeni elmi ideya və fikirlərin formalaşmasına səbəb olur. Yeni-yeni elmi-nəzəri və metodloji yanaşmalar meydana çıxır.

Məsələn, son zamanlar hidroloji tədqiqatlarda metodloji iqlim amillərilə yanaşı hövzələrin flora örtüyünün bütün dərəcəsinin nəzərə alınması yeni axım əmsalının alınmasına kömək göstərmişdir. Eyni zamnada, Kiçik Qafqaz ərazisində landşaft qurşaqları üzrə axımın paylanması qanunauyğunluğu bütün coğrafi amillərin birgə təsirinin nəticəsini əks etdirmişdir.

Ərazidə axımın illik və fəsli istifadəsinin tənzimlənməsi və qiymətləndirilməsi məqsədilə yeni hidroloji rayonlaşma xəritəsi də təqdirəlayiqdir.

Xəzər dənizinin coğrafi problemləri.[redaktə | əsas redaktə]

Ətrafında yerləşən beş ölkə içərisində həyatı və iqtisadiyyatı Xəzərlə ən çox bağlı olan Azərbaycan Respublikasıdır. Onun uzunluğa malik olan sahil xəttinin 850 km-i ölkəmizin payına düşür. Bu sahillərdə Azərbaycanın ən mühüm sənaye və məişət obyektləri yerləşmişdir.

Xəzər dənizinin özünəməxsusluğu – dünya okeanından təcrid olması, Asiya və Avropa qitələrinin kəsişdiyi ərazidə yerləşməsi, şimaldan-cənuba doğru uzanması və s. onun rejiminin və digər xüsusiyyətlərinin xarici amillərdən asılı olaraq kəskin surətdə dəyişməsinə gətirib çıxarır. Ona görə də bu hövzənin səciyyəvi xüsusiyyətlərini bilmək, onun rejimindəki dəyişmə meyillərinin proqnozunu vermək üçün  dənizdə baş verən hidrometeoroloji proses və hadisələr bundan sonra da davamlı surətdə öyrənilməlidir.

Xəzər dənizinin öz hövzəsini iqliminin indiqatoru da adlandırmaq olar. Məsələn, 1m3 su soyuduqda hava kütləsi qızır, ona görə də bu dəniz öz quru sahillərinə, o cümlədən Azərbaycanın iqliminə böyük təsir göstərir. O, kifayət qədər su buxarlandırır, Şərqdən və şimaldan gələn quru, soyuq kütlələri xeyli rütubətləndirir və mülayimləşdirir.

1957-ci ildə Azərbaycan EA sistemində ilk dəfə Coğrafiya İnstitutunun tərkibində Xəzər şöbəsi yaradılmış və SSRİ EA Okeanologiya və Atmosfer Fizikası İnstitutu ilə birgə Pirallahı adasında elmi tədqiqat stansiyası və Andreyevski  dəniz observatoriyası təşkil edilmişdir. İlk vaxtlar əməkdaşlarının sayı 10 nəfərdən çox olmayan şöbə az bir müddətdə inkişaf edərək 5 laboratoriyası olan Xəzər dənizi Problemləri Bölməsinə çevrilmişdir.

Azərbaycanda Xəzər üzrə elmi tədqiqatların əsasını məşhur okeanoloq, professor Q.K.Gül qoymuşdur. O, Xəzər dənizinin qərb sahillərinin hidrometeorologiyasına həsr olunmuş ilk monoqrafik əsərini hələ 1956-cı ildə çap etdirmişdir.

Azərbaycanda Xəzər dənizinin hidro-metroloji-sinoptik və fiziki proseslərin coğrafiyasının öyrənilməsində ilk tədqiqatçılar sırasında məşhur okeanoloq Q.Gülü və metroloq-sinoptikşünas Ə.Mədətzadəni, akademik R. Məmmədovu xüsusilə qeyd etmək lazımdır. Xəzər dənizinin Azərbaycan üzrə coğrafi xüsusiyyətlərinin hidrofiziki ilkin tədqiqatlarını onlar  aparmışlar.

Görkəmli tədqiqatçı alim kimi Qasım Gül Kazım oğlu uzun müddət Azərbaycanda Xəzər problemləri mərkəzinə rəhbərlik etmiş və Azərbaycan EA Xəzər komissiyasının sədri vəzifəsində çalışmışdır. Onun “Xəzər dənizi”, “Xəzərin qərb sahillərində dalğaların rejimi və dinamikası”, “Metlorologiya və iqlimşünaslıq” kimi elmi tədqiqatlarında mühüm elmi yeniliklər verilmişdir. Bu əsərlərdə Xəzər dənizinin coğrafi problemləri, tarixi inkişaf təkamülü, uzun müddət dənizin səviyəsinin coğrafi tərəddüdlərinin qlobal və lokal coğrafi səbəbləri elmi cəhətdən təhlil olunmuşdur. Bu problemlərin yaranmasında təbii və antropogen amillərin roluna dair axtarışlar aparılmışdır. Uzun müddət Xəzər dənizində hidrometroloji proseslərin coğrafi qanunauyğunluqlarını öyrənilməsi ilə məşğul olmuş və onların hidrogenetik təsnifatını vermişdir. Azərbaycanlı okeanoloq tədqiqatçıların “Dünya okeanlarının səviyyətinə dair” yeni fikirləri klassik coğrafiya aləmində yeni ideyalar kimi qəbul olunmuşdur. Məşhur tədqiqatçılar Azərbaycanda ilk okeanologiya elmi mərkəzinin əsasını qoymuş və onun banisi kimi tarixləşmişlər.

Azərbaycanda müəyən mərhələlər üzrə Xəzərşünas kadırların yetişməsi öz növbəsində Xəzərşünaslıq elmini yeni fiziki, metroloji fikir və ideyalarla zənginləşdirmiş və Xəzərin materikdaxili böyük su hövzəsi kimi tarixi-coğrafi məqamları tədqiq olunmuşdur. Əldə olunmuş yeni elmi-nəzəri və təcrübi uğurları Xəzər dənizinin mövcud ekocoğrafi problemlərinin həllinə yeni şərait yaratmışdır. Hidrometroloji məlumatların və yaxud fiziki-kimyəvi proseslərin statistik işləmələri və uzunmüddətli müşahidələrin, analizlərin nəticəsində dəniz axınlarının sürətini, istiqamətlərini, mənşəyini və proseslərin coğrafi paylanmasının yeni qanunauyğunluqlarını müəyyənləşdirməyə imkan vermişdir.

Atrıq 1970-80-ci illərdə Xəzər dənizi üzrə təcrübə və metodiki tədqiqatların sayı artmağa başladı. Xüsusilə dənizdə turbilentli diffuziya proseslərinin yeni metodikası işləndi və tətbiq olundu. Bunun sayəsində ilk dəfə olaraq Xəzər dənizində üfüqi turbulentli diffuziyanın miqyasından asılı olaraq əmsalın asıllıq əlaqəsi aydınlaşdırıldı. Eyni zamanda, suyun stratifikasiya sıxlığı ilə turbulent diffeziyanın əlaqələri kifayət qədər aydın müşahidə olunur. Tədqiqatın ən təcrübi dəyəri ondan ibatətdir olmuşdur ki, tədqiqatçı (T.Tatarayev – 1975) özünün uzun müddətli müşahidə məlumatlarına əsaslanaraq Xəzər dənizin cənub-qərb sahilində axın tiplərinin sxemi xəritəsini tərtib etmişdir.            

Sonrakı illər ərzində respublikamızın xəzərşünas alimləri müasir Xəzərin hidrometeorologiyası, hidrofizikası, atmosferlə dənizin qarşılıqlı təsiri, iqtisadiyyatı sahəsində çoxlu dəyərli tədqiqatlar aparmışlar.

Xəzərdə axınların sürət və istiqaməti arasında yüksək korrelyasiyanın olması ədəbiyyatda artıq çoxdan qəbul olunmuş bir faktdır. 1960-cı illərdən Orta və Cənubi Xəzər sahili rayonlarında gəmilərdən, tərpənməz özüllərdən və digər üsullarla aparılmış kompleks tədqiqatlar dənizdə dreyf və qradiyent axınlarının sürət və istiqamətlərinin eksperimental material əsasında müəyənləşdirilməsinə imkan vermişdir.

Son zamanlar okeanologiya elmində dənizdə küləklərin daxili strukturunu statistik və spektral təhlilin köməyi ilə araşdırmağa daha çox meyl göstərilir. Bu mövzunun geniş zaman və fəza diapazonunda tədqiqi R.M.Məmmədov (1982-2007) tərəfindən aparılmışdır. Qeyd edək ki, Xəzər dənizində kiçikmiqyaslı pulsasiyaların ölçülməsi, ümumiyyətlə, ilk dəfə həyata keçirilmişdir.

Dənizin sinoptik – iqlim rayonlaşdırılması, onun üzərində hava şəraitini yaradan atmosfer proseslərinin tipləri, onlara müvafiq küləklərin mənşəyi və s. məsələlər ətraflı öyrənilir.

Hal-hazırda Xəzər dənizinin ekocoğrafi vəziyyəti son dərəcə gərgin olaraq qalır. Burada əsas məsələ hazırkı ekocoğrafi vəziyyəti dəqiq öyrənmək, onun monitorinqinin aparılmasını həyata keçirməkdən ibarətdir. Bu məqsədlə tədqiqatçılarımız Bakı arxipelaqı rayonunda  suların tərkibindəki və dənizin dibindəki neft məhsulları, fenol və digər çirkləndirici maddələrin paylanma təsnifatını vermişlər. Xəzər dənizinin Azərbaycanın sahil zonasına axıdılan çirkab sularının miqdarı və tərkibi haqqında ətraflı məlumat toplanıb onun nəticələrinə dair yeni fikirlər söyləmişlər. Təmizləyici qurğudan keçdikdən sonra Bakı şəhəri çirkab sularının Abşeronun sahil zonasına axıdılmasının fiziki – okeanoqrafik əsasları işlənilmişdir (R.M.Məmmədov-2007).

Hazırda Xəzər dənizi üçün ən vacib məsələlərdən biri konkret şəraitdən asılı olaraq çirklənmənin yayılma proqnozunu verməkdən ibarətdir. Bu, çirklənmənin yayılma arealını göstərməklə yanaşı, qəza hallarına qarşı effektiv mübarizə yollarının tətbiqinə kömək edər.

Xəzər dənizi səviyyəsinin dəyişməsi ilə əlaqədar kompleks tədqiqat işləri davam etdirilir: Xüsusilə: a) səviyyə dəyişməsində həlledici rol oynayan coğrafi amillərin keyfiyyət və kəmiyyət göstəricilərinin müəyyənləşdirilməsi; b) su balansını təşkil edən hədlərin tədqiqi və onların çoxillik proqnozunun işlənilməsi; c) antropogen amillərinin səviyyə dəyişməsində rolunun müəyyənləşdirilməsi; ç) səviyyə dəyişməsinin çoxillik proqnozu metodikasının işlənilməsi; d) səviyyənin ekstremal vəziyyətinin xalq təsərrüfatının ayrı-ayrı sahələrinə təsirinin müəyyənləşdirilməsi; e) hidrometeoroloji tədqiqatların gücləndirilməsi və s. məsələlər davam etdirilir.

Torpaq coğrafiyası. [redaktə | əsas redaktə]

Torpaq coğrafiyası şöbəsi 1957-ci ildə Torpaqşünaslıq və Aqrokimya İnstitutunda yaradılmış və 1968-ci ildən Coğrafiya İnstitutunun tərkibinə keçirilmiş, akad. H.Ə.Əliyevin rəhbərliyi ilə fəaliyyət göstərmişdir.

Hazırda Azərbaycan ərazisində dağ-meşə torpaqlarının genetik xüsusiyyətlərinə, təsnifatına və coğrafi yayılması qanunauyğunluqlarına aid mühüm elmi nəticələr, əldə edilmişdir.

Xüsusilə  respublika meşələrində qonur torpaqların əmələgəlmə prosesləri  öyrənilmiş, qonur və sarı-qonur tip və yarımtiplər səviyyəsində yeni genetik  təsnifatı verilmişdir.

Meşə torpaqları üzrə aparılan elmi-tədqiqat işlərinin əsasını meşə torpaqlarının əmələgəlməsi, onların genetik tipləri, fiziki-kimyəvi tərkibi, təsnifatı, coğrafi yayılma qanunauyğunluqları, xəritələşdirilməsi, stasionar şəraitdə – torpaqlarda biogeosenoloji və biocoğrafi maddələr mübadiləsinin öyrənilməsi təşkil edir. 

1958-ci ildən başlayaraq akademik H.Ə.Əliyevin rəhbərliyi altında Azərbaycanın müxtəlif ərazilərində kompleks  stasionar torpaq tədqiqatlarının sırası  genişlənmiş və uzunmüddətli kompleks müşahidələr davam etdirilmişdir.

Sistemli kompleks stasionar müşahidələri əsasən 1961-ci ildən etibarən Pirqulu meşə-çöl yaylasında aparılmağa başlanılmışdır. Burada müasir torpaqla meşə bitkiləri arasındakı qarşılıqlı maddələr mübadiləsi, əlaqə və qarşılıqlı  təsir, mikroiqlim,  bioloji aktivlik, fitokütlə, meşələrin mineral maddələrinin balansı, meşənin bərpası və s. meşə torpaqlarının konstruktiv öyrənilməsinə diqqət artmışdır. Bu tədqiqatların müxtəlif yüksəkliklərdə (300-), meşə biogeosenozlarında aparılması nəticəsində meşə torpaqşünaslığı sahəsində bir çox yeni nəzəri məsələlər, o cümlədən meşə töküntüsünün təsnifatı (bu, Azərbaycanda ilk dəfə işlənmişdir), kimyəvi elementlərin bitki qalıqlarından ayrılması, torpağın iqlimi, torpağın su rejimi, rütubətlənmə əmsalı, atmosfer çöküntülərinin maddələrin bioloji dövranında rolu və s. ətraflı öyrənilmiş, yeni elmi təcrübi tövsiyələr verilmişdir.

Akademik Həsən Əliyevin Azərbaycanın elm tarixində, xüsusilə XX əsr  aqrar təsərrüfatların yenidən planlaşdırılmasında və yaxud sahələrin formalaşmasında görkəmli torpaqşünas, coğrafiyaçı, peşəkar təbiətşünas alim kimi yeni fikirləri ilə layiqli yeri var. Azərbaycanda xüsusilə ətraf mühitin mühafizəsi, təbiətə böyük sosial-iqtisadi ziyan vuran ekocoğrafi və dağıdıcı təbii fəlakətlərə dair coğrafi problemlərin həlli məsələlərində akademik Həsən Əliyevin elmi təklifləri və tövsiyələri təcrübi dəyər kimi həmişə nəzərə alınmışdır. Çünki vətənimizin torpaqlarını qarış-qarış gəzmiş, onların paleogenetik təkamülünü və coğrafi zonallıq prinsiplərinin kompleks aspektlərini ilk dəfə o öyrənmişdir. Başqa bir tərəfdən, Azərbaycanda təbiətin, o cümlədən torpaq örtüyünün həm üfüqi və həm də yüksəklik istiqamətlərdə yayılmasının coğrafi qanunauyğunluqlarını yaxşı bildiyi üçün o, regionlarda əhalinin aqrar təsərrüfat məşğulluğunun bu qanuna uyğun formada yerləşdirilməsinə və torpaqlardan daha səmərəli və düzgün istifadə edilməsini mütəxəssis kimi məsləhət görmüşdür. Həsən Əliyev həmişə özünün böyük aqrotexniki tətbiqi təcrübəsinə əsaslanırdı. İlk dəfə Azərbaycanda  torpaqlardan dəmyə üzümçülükdə, bağçılıqda, otlaq təsərrüfatlarında səmərəli istifadəsinə dair  dəfələrlə təcrübələr aparmış və onların məhsuldarlığı səmərəsinin dəyərini təcrübədə sınaqdan çıxartmışdır. Əldə olunan yeni nəticələrin yararlı keyfiyyətləri Azərbaycanda 70-80-ci illərdə  bu xarakterli təsərrüfatların, xüsusilə dəmyə üzümçülük sahəsinin inkişafında tətbiq olunmuşdur.

Vaxtilə Azərbaycanda Kürqırağı tuqay meşələrinin biocoğrafi strukturunu və müasir vəziyyətini yaxınlaşdırmaq məqsədilə akademik Həsən Əliyev həmçinin meşələrin kütləvi şəkildə qurumasının ekocoğrafi səbəblərini və onların arid xarakterli kserofit ağac kolları ilə əvəz olunmasının elmi əsaslarını işləmişdir. Yalnız bundan sonra Azərbaycanda tuqay meşələrinin müasir vəziyyətini  və areallarını əksetdirən irimiqyaslı xəritələr hazırlanmışdır. Nəticədə ölkəmizdə nəinki tuqay meşələrinin, bütünlüklə müasir meşələrimizin bərpası və mühafizəsi üçün dövlət səviyyəsində yeni xüsusi meliorativ tədbirlər planının işlənib hazırlanmasına zərurət yarandı. Tədricən meşələrin məhsuldarlığı, onların struktur-ərazi tərkibi, sıxlığı və mühafizəsi sahəsində yeni təcrübi irəliləyişlər baş verdi. Azərbaycanda meşələrin və digər uyğun təsərrüfatların gələcək bərpasının intensivləşdirilməsi üzrə tədbirlər planının əsası qoyuldu. 1972-ci ildən başlayaraq respublikanın ayrı-ayrı bölgələrində zərərli radioaktiv elementlərin ardıcıl öyrənilməsi və onların coğrafi xəritələrinin hazırlanması bilavasitə Həsən Əliyevin təşəbbüsü ilə həyata keçirilmişdir. O vaxtlar hələ çox bəsit texniki vasitələrlə istehsal olunan elementlərin və filizsaflaşdırıcı kombinatların ətraf mühitə və kənd təsərrüfatının  məhsuldarlığına ziyanlı təsirini konkret faktlarla göstərilmişdir. Həsən Əliyev yaradıcılığının ən müasir və ən aktual elmi tədqiqat mövzulardan biri elimizin-obamızın təbiət gözəlliyini qoruyub saxlamaq, mövcud milli-təbii sərvətlərimizdən düzgün və səmərəli istifadə olunmasının elmi-təcrübi istiqamətlərini həm öyrənmək və həm də öyrətmək olmuşdur. Hazırda Milli Elmlər Akademiyasının bilavasitə akademikin adını daşıyan Coğrafiya İnstitutunda bu tövsiyə və təcrübi işlərin ardıcıllığı müvəffəqiyyətlə davam etdirilir və sanballı elmi nəticələr əldə olunur. Akademikin xüsusilə Böyük Qafqaz dağları torpaqlarının genetik struktur cəhətdən formalaşmasına dair söylədiyi fikir və ideyaları müvəffəqiyyətlə araşdırılır. Onun “Azərbaycanda qəhvəyi meşə torpaqlarının yayılması”, “Azərbaycanda qara torpaqların yayılması məsələsinə dair”, “Böyük Qafqazın şərq hissəsinin qəhvəyi meşə torpaqları” və sair elmi əsərlərindəki konstruktiv tövsiyələri elmi tutumuna görə indi də öz dəyərini saxlayır. Onun 1982-ci ildə çapdan çıxmış “Həyəcan təbili” kitabı təbiətsevər xalqımıza bir milli çağırış, xitab oldu. Həmin kitabın nəşrindən 30-il keçməsinə baxmayaraq, indi də insanlarda onun təbiətə olan milli vətənpərvərlik, etik çağırışları respublikamızda hər bir təbiət guşəsinin, istirahət mərkəzlərinin, bütövlükdə müasir landşaftların aqrotexniki planlaşdırılması texnologiyasında öz səmərəli aktuallığını qoruyub saxlamışdır. Hələ 30 il əvvəl zəhmətsevər alim öz ömür təcrübəsinə əsasən böyük həyəcanla yazırdı ki, bəzən düzənliklərdə münbit torpaqların formalaşması üçün milyon illər lazım gəlir, lakin onun yararsız hala düşməsi üçün isə uzun illər vaxt itirmək lazım deyildir. Həqiqətən, hal-hazırda bəzi aran rayonlarımızda qədim drenaj-kollektor sistemlərinin fəaliyyətinin müasir-texnoloji baxımdan aşağı səviyyədə olması torpaqlarımızın ciddi şorlaşmasına və sıradan çıxmasına səbəb kimi ən yaxşı misaldır.

Akademik həmişə regionlarımızın bənzərsiz təbiəti, təsərrüfat  zənginliyinin mənzərəsini göz önünə gətirməklə nə vaxtsa  təsadüfi pozulması təhlükəsi qorxusundan həyəcanla söhbət açırdı. Xüsusilə meşələrimiz, dağ çəmənliklərimiz haqqında deyirdi: “Meşə sərvətimiz, meşə varlığımız, meşə məişətimizin bir hissəsidir”. Yaxud məlum həqiqətdir ki, meşəni - Yer kürəsinin bu yaşıl kəmərini bircə an təsəvvür etməsək, demək, bəşər də yoxdur, varlıq da yoxdur”. Bəli,  hazırda Azərbaycanda meşələrimiz olduqca azdır, ümumi ərazimizin cəmi 8-9%-ni təşkil edir. Meşələrimizin  90%-dən çoxu dağ yamaclarında və çay dərələrində qalmışdır.  Ancaq akademik H.Əliyevin Kəpəz dağının şimal yamacında aşkar etdiyi nadir şam meşələri zolağı həm tarixi genetik mənşəyinə görə möcüzədir və həm də gözəlliyi  cəhətdən bənzərsiz Göygölə və Maralgölə xüsusi yaraşıq verir. Bəzən akademik tarixi keçmişlərimizə qısa səyahət edərək yeri gəldikcə yaşıl meşələrimizin tarixi struktur ərazi zənginliyindən söz acmışdır. Göstərir ki, eramızın əvvəllərində indi böyük aqrotexniki, ekocoğrafi islahatlara ehtiyacı olan  Kür-Araz ovalığının əksər hissəsi həmişə yaşıl meşələrlə örtülü olmuşdur. Hətta yerli əhali tərəfindən qorunaraq bu günə  qədər saxlanılmış tək-tək saqqız, palıd ağacları və Xan meşələrinin qalıqları Kür-Araz ovalığının şərq hissəsində geniş yayılmışdır. Hazırda Qəbələ rayonunda relikt dəmir ağacının, Alazan çayı vadisində və Xəzər dənizi sahillərindəki (Nabranda) şərq fıstığı ağaclarının qalması bir daha Azərbaycanda qədim paleocoğrafi təkamülün tarixi dinamikasını təsdiq edir. Və yaxud Gədəbəyin orta  dağlığın düzənlik sahələrindəki tək-tək qalmış yaşlı ağaclar sübut edir ki, təxminən 100-150 il bundan əvvəl bu ərazilərin çox hissəsi zəngin dağ meşələri ilə örtülü olmuşdur. Yəni bunların hamısı akademik Həsən Əliyevin Azərbaycanın istər qədim və istərsə də müasir coğrafiyasına dair  yaradıcılığının yeni izləridir.

Artıq XX əsrin ortalarında akademikin təklif etdiyi yeni “quru meliorasiya” kompleks tətbiqi metodikası ilk dəfə olaraq Siyəzən-Dəvəçi istiqamətində arid alçaq dağ yamaclarında iynəyarpaqlı şam meşələrinin salınması torpaq eroziyasının intensivliyinə, xüsusilə səhralaşmaya qarşı təcrübi tövsiyəsi ən uğurlu tətbiqi yenilik oldu. Bu  metodun tətbiqi öz zamanında müasir ekocoğrafi tədbirlərin həyata keçirilməsində, landşaftın planlaşdırılmasında, xüsusilə aqrar islahatların aparılmasında mühüm əhəmiyyət kəsb edirdi. Aran və arid zonalarda min hektarlarla torpaqların deqradasiyasının, eroziya və denudasiya proseslərinin qarşısı alındı. Meşələrimizin, yamaclarımızın, unudulmuş  yararsız torpaqlarımızın ekocoğrafi dəyəri artmağa başladı.  Akademikin yaradıcılıq təşəbbüskarlığı nəticəsində Azərbaycanda 1000 hektarlarla çirklənmiş torpaq sahələri yenidən rekultuvasiya olunaraq istehsal dövriyyəsinə qatıldı. Bunların hamısı təcrübəli alimin Azərbaycanda ilk dəfə   “quru meliorasiya” və “fitomeliorasiya”  metodlarının tətbiqi sayəsində davam etdirilmişdir. Azərbaycanın Kiçik Qafqaz, Talış zonası və Mərkəzi aran ərazilərində torpaq örtüyü ilə bitki örtüyü  arasındakı ekocoğrafi bağlılıq  xüsusiyyətlərinin təsnifatı verilmişdir. Təbiətin bizə bəxş etdiyi ən qiymətli sərvətlərdən biri  torpaqdır. Hazırda  respublikamızın ərazisində  məhsuldar torpaqların sahəsi olduqca azdır və onların müxtəlif növləri mövcuddur. Lakin bu torpaqların  aqrotexniki becərilməsinə təcrübi olaraq hər yerdə  düzgün riayət olunmur. Arid dağ yamaclarında onların humus və münbit hissələri çox vaxt eroziyaya uğrayır. Bəzən suvarma texnologiyası prosesi pozulduğuna görə yararlı münbit torpaqların tərkibi get-gedə şorlaşır və humus keyfiyyətini itirir. Nəticədə torpaqların deqradasiyası nəticəsində digər təhlükəli ekoloji problemlər yaranır. Hazırda aran rayonlarında, xüsusilə Kür-Araz ovalığının əksər hissəsini fasiləsiz istifadə olunan torpaqları  müxtəlif dərəcədə şorlaşmaya məruz qalmışdır. Elə buna görə ərazinin yalnız 20-30 faizi əkinə yararlı olaraq istifadə olunur. Həsən Əliyev “Azərbaycan təbiəti” jurnalını təsis etdirməklə respublikada təbiətşünaslıq mədəniyyətini, kütləvi mühafizəni təşkil etdi. Bundan sonra respublikamızda təbii fitobioloji ehtiyatların və torpaqların genetik-coğrafi xarakteristikası tədqiq edildi, bütün ərazilərin iqtisadi-coğrafi şəraiti öyrənildi, aqrar təsərrüfatların  ehtiyatlarından səmərəli mənimsənilmənin  yollarını göstərmək üçün tövsiyələr işlənib hazırlandı. Akademik müəyyən etmişdir ki, son illərdə Azərbaycan ərazisi  biogenetik və istehsal xarakterli nadir ağac növləri ilə daha da zənginləşir.  O cümlədən Aralıq dənizinə xas “daş palıd” ağac növü parkıarımızın yaraşığına çevrilmişdir. Ona görə Həsən Əliyev  məşhur "Həyəcan təbili" kitabında meşələrimizin qırılıb tükədilməsindən, nəticədə yarana biləcək təhlükədən qayğı ilə söhbət açır, bunların qarşısının alınması üçün tövsiyələr verirdi. Akademik Həsən Əliyev ölkəmizdə təbiətin deqradasiyasının getdikcə artdığı bir dövrdə, yəni XX əsrin 50-ci illərindən başlayaraq respublikada təbiətin mühafizəsinin ümum xalq və ümum dövlət işi olduğunu qeyd edirdi. Alim statistik müqayisələr aparmaqla göstərirdi ki, 1945-ci ildə Bərdə meşə təsərrüfatında meşələrin sahəsi 94% təşkil edirdisə, 1965-ci ildə bu göstərici 32%-ə enmişdi. Bu vəziyyətin  acınacaqlı olması  hamını narahat edirdi və bu sahədəki elmi araşdırmaların nəticəsinin təbiətə tətbiqini daha çox dəyərləndirirdilər. Ölkəmizdə müasir ekocoğrafi problemlərin sırasında su probleminin həllinə də həmişə xüsusi fikir verirdi. 

Ötən əsrin 80-ci illərinin sonlarından etibarən torpaqşünaslıq elminin istiqamətləri sırasında torpaqların təbii və antropogen amillərin təsiri altında deqradasiyası və qorunması aktual bir sahə kimi diqqəti cəlb etmiş və bu problemlə əlaqədar Torpaq ehtiyatları coğrafiyası şöbəsində Böyük Qafqazın müxtəlif regionlarının orta və alçaq dağlıq qurşağı torpaqlarının antropogen təsir nəticəsində morfogenetik pozulmaları tədqiq olunmuş, irimiqyaslı deqradasiya xəritələri tərtib edilmişdir.

Azərbaycanda 1970-ci illərdən sonrakı dövründə arid torpaqların tədqiqi sahəsində üzüm plantasiyalarına və bağçılığa yararlı torpaqların öyrənilməsinə başlandı. Mil-Qarabağ düzundə, Cəliləbad, Dəvəçi, Samux, Ağsu, İsmayıllı, Qəbələ, Oğuz, Şəki, Lerik, Yardımlı və s. rayonlarda müxtəlif üzüm növlərinin inkişaf etdirilməsi üçün torpaqların genetik xüsusiyyətlərinin pasportlaşdırılması təsnifatı aparıldı. Xüsusilə torpaqların aqroekoloji şəraiti, münbitlik tutumu, aqrocoğrafi parametrlərinə üstünlük verilmişdir. Nəticədə həmin bölgələrdə yüksək məhsuldarlığa malik üzünçülük plantasiyaları və bağçılıq emal mərkəziləri yaradıldı. Bu kimi istehsal-emal müəssisələrinin yaradılmasında tanınmış coğrafiyaçı torpaqşünas tədqiqatçıların elmi fikirləri (H.Ə.Əliyev, F.A.Həsənov, Ə.A.Əliyev, M.Ə.Məmmədov, T.S.Salmanov, İ.Ə.Quliyev, Ş.İ.Mirzəyev, S.H.Xəlilov və s.) mühüm rol oynamışdır. Həmin tədqiqatçılar öz növbəsində coğrafiya elminin elmi nəzəri prinsiplərini müasir torpaqşünaslıq elminin təcrübi tədqiqində reallaşdırmışlar. Bundan sonra Azərbaycanın Qaraməryəm yaylasının torpaqlarının xəritəsi hazırlanmış və onların səmərəli istifadəsinin yeni konturları müəyyənləşdirilmişdir (S.H.Xəlilov-1969). Burada torpaqların genetik istehsal xüsusiyyətlərinin araşdırılması məsələsi, demək olar ki, təcrübi xarakter daşımışdır.

Müəyyən olunmuşdur ki, coğrafi ekosistemlərin struktur cəhətdən fərqlənməsində torpaqların humus ehtiyatlarının miqdarı mühüm rol oynayır. Çünki torpaqlarda hümus ehtiyatları ilə yanaşı, onun tərkibinin, maddələr mübadiləsində gedən təbii dəyişkənliyin nəticəsi ekosistemlərin təbiətinin fərqlənməsində aydın əks olunur. Bu istiqamətdə kompleks tədqiqatlara tez-tez rast gəlinir. Alınan elmi nəticələrin, coğrafi fikir və ideyaların əhəmiyyəti, landşaftların üfüqi və şaquli formasında ekosistemlərin zonal diferensiyası və yaxud bütün landşaftəmələgətirici ekocoğrafi və biocoğrafi proseslərin qanunauyğunluqları yeni ideyalarla daha da zənginləşmişdir.      

Ətraf mühitin mühafizəsi. Azərbaycanın təbiət və təbii ehtiyatların öyrənilməsi, mühafizəsi və onlardan səmərəli istifadəsi məsələləri Coğrafiya İnstitutunun elmi tədqiqat planında həmişə mühüm yer tutmuşdur. Ətraf mühitin mühafizəsi sahəsindəki tədqiqatların sistemli şəkildə genişləndirilməsi və inkişaf etdirilməsi məqsədilə 1969-cu ildə akad. H.Ə.Əliyevin təşəbbüsü  ilə Azərbaycan EA Coğrafiya İnstitutunun nəzdində xüsusi Təbiəti mühafizə şöbəsi yaradılmışdır. Həmin vaxtdan başlayaraq bu istiqamətdə geniş elmi tədqiqat işləri davam etdirilir.

Ətraf mühitin mühafizəsi sahəsində görülmüş ilk təcrübi işlərdən birincisi «Azərbaycanın torpaq eroziyası və torpaqların mühafizəsi» adlı irimiqyaslı (1:600.000) xəritənin tərtib edilməsidir.

Bu xəritənin digər xəritələrdən üstün cəhət odur ki, meşə qalıqları, ağac növləri, arid zonada süni yaradılmış meşə massivləri, müxtəlif məqsədli meşə zolaqları, qiymətli ağac növlərindən (qoz, zeytun, badam, püstə və s.) ibarət plantasiyalar, nümunəvi SSRİ-nin «Qırmızı kitabın»a daxil edilmiş ağac və kol növləri burada öz əksini tapmışdır.

Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycanda regional ekosistemlərin və Xəzər dənizinə aid ekocoğrafi problemlərin tədqiqi, onların təbii sərvətlərindən daha səmərəli istifadə olunması məqsədilə kompleks tədqiqatların aparılması, konkret elmi xülasələrin hazırlanması daim diqqət mərkəzində saxlanılır. Xəzərin hidroloji dəyişkənliyinin, iqlim və meteoroloji xüsusiyyətlərinin, xüsusilə Xəzərin səviyyəsinin tərəddüdü problemi, mövcud ekocoğrafi problemlərin həlli məsələləri, coğrafi regionların sosial-iqtisadi xarakteristikasının coğrafi aspektlərinin araşdırılması ardıcıl olaraq mərhələ-mərhələ davam etdirilir. Xəzər dənizinə aid olan mövcud lokal və qlobal  ekocoğrafi problemlərin öyrənilməsi  məsələsi müasir aerokosmik kontakt ölçmə metodlarına, elektron hesablama texnologiyasının tətbiqinə əsaslanaraq davam etdirilir.

İqtisadi və sosial coğrafiya.[redaktə | əsas redaktə]

Son 60-70 il ərzində Azərbaycanda iqtisadi və sosial coğrafiya müstəqil elm kimi inkişaf etmiş və məhsuldar qüvvələrin yerləşdirilməsi və  planlaşdırılmasının coğrafi aspektləri üzrə yeni tədqiqatlar istiqamətində formalaşmışdır.

1937-1940-ci illərdən başlayaraq bu istiqamətdə aparılan elmi tədqiqat işlərinin nəticələri müasir dövrün  tələblərini lazımı səviyyədə ödəməmiş, çox vaxt təsviri xarakter daşımışdır. Yalnız  XX əsrin sonları  Azərbycanda ictimai-iqtisadi və sosial vəziyyətin yüksəlməsi, müasir elmi-texniki tərəqqinin inkişafı bu kimi ictimai-coğrafi sahələrin problemlərinin  kompleks həllinə yenidən baxılmasını qarşıya qoydu.

Ümumiyyətlə, Azərbaycanda iqtisadi, sosial-coğrafi problemlərin öyrənilməsi bir neçə təkamül mərhələsi keçmişdir:

1) 1945-ci ilədək, yəni Azərbaycan EA-da Coğrafiya İnstitutunun yaradılmasına qədər təsviri tədqiqatlar dövrü;

2)1945-ci ildən 1991-ci ilədək tədqiqatların nəzəri təkmilləşməsi dövrü;

3)Müstəqillik,  konstriktiv  və tədbiqi dövrü (1993-cü ildən sonrakı dövr).

Belə ki, birinci mərhələ üçün ilk iqtisadi-coğrafi məlumatlar XVIII əsrin  məşhur tarixçisi  Fəzlüllah Rəşidəddinin “Cəmiyyəti-tavarix” əsərində və 14-cü əsrin məşhur coğrafiyaşünası Əbdür-Rəşid Bakuvinin kosmoqrafik əsərində verilmişdir.

Təxminən 1918-1930-cu illərdə Azərbaycanın təbii sərvətlərindən səmərəli istifadə etmək, məhsuldar qüvvələrin ərazi üzrə yerləşdirilməsi və bu sahədə təcrübi işlərin yaxşılaşdırılmasının elmi yollarını öyrənmək istiqamətində işlər aparılır. Bu məqsədlə yeraltı və yerüstü sərvətlərin potensialını müəyyən etmək və ölkənin sosial-iqtisadi tələbatını ödəmək əsas məsələ kimi qarşıya qoyuldu.

Nəhayət, 1950-ci illər Azərbaycanda elmi-tədqiqat işlərində və coğrafiyanın digər sahələri kimi iqtisadi-sosial sahələrində də əsaslı dönüş yarandı. Artıq 1981-ci ildə iqtisadi coğrafiya şöbəsinin əməkdaşları “Azərbaycan SSRİ-nin iqtisadi coğrafiyasının əsas vəzifələri”, 1987-ci ildə isə “Böyük Qafqazın təbii ehtiyat potensialı” adlı monoqrafiyalarını çap etdirmişdir.

XX əsrin səksəninci illəri iqtisadi coğrafiyanın inkişafında yeni mərhələ ilə səciyyələnir. Burada iki istiqamətdə aparılan tədqiqatlar diqqəti daha çox cəlb edirdi ki, onlardan biri də əhalişünaslıq sahəsində idi. Bir qrup müəllifin əməyi nəticəsində “Azərbaycanda əhalinin inkişafı və yerləşməsi” və “Respublikada əhali məskunlaşmasının məsələləri” adlı əsərlər yazılıb nəşr edildi və institutda əhalişünaslıq məktəbi formalaşdı.

Keçmiş SSRİ ərazisində əhali ilə bağlı tədqiqat işlərinin genişlənməsi Azərbaycanda da bu sahəni öyrənən mərkəzin təşkil edilməsi zərurətini doğurdu. 1977-ci ildə institutun nəzdində Əhali coğrafiyası şöbəsi yaradıldı. 1980-ci illərdən başlayaraq qısa müddət ərzində Azərbaycanda əhalinin miqrasiyası, məskunlaşmasının təbii-coğrafi, demoqrafik şəraitin qanunauygunluqları tədqiq edildi. Əhalinin formalaşmasının təbii və mexaniki hərəkət inkişafı xüsusiyyətinin iqtisadi-coğrafi aspektləri və sosial qanunauyğunluqları müəyyənləşdirildi. Hal-hazırda respublikada əhalinin regional iqtisadi-coğrafi məskunlaşmasının əmək ehtiyatlarının və coğrafi zonallıq məşğuliyyətinin mexanizmi sistemli formada öyrənilir. Bu istiqamətdə əhali coğrafiyasında mühüm elmi nəticələr və nailiyyətlər qazanılmışdır.

Xəritəçilik.[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanda xəritəçilik işlərinin son 50 ildə daha sürətlə inkişafının əsas amillərindən biri Azərbaycan Elmlər Akademiyasının yaradılması olmuşdur. Coğrafiya İnstitutunda elmi əməkdaşlar tərəfindən çoxsahəli tədqiqat işləri aparılmağa başlanmışdır. Bu elmi tədqiqat işlərinin bünövrəsi isə hələ 1937-ci ildə keçmiş SSRİ EA-nın Azərbaycan filialı nəzdində coğrafiya sektoru fəaliyyət göstərən və Coğrafiya İnstitutunda aparılan çoxsahəli (landşaft, geomorfoloji, iqlim, hidroloji, torpaq, iqtisadi-coğrafi və s.) elmi-tədqiqat işlərinin nəticələri xüsusi tematik xəritələrin tərtibi ilə tamamlanır. Həmin xəritələr müvafiq monoqrafiya və elmi məqalələrdə mətn xəritəsi şəklində, yaxud iri və ortamiqyaslı xəritələr şəklində çap olunaraq elmi və təcrübi məsələlərin həllində istifadə edilirdi.

Tədqiq olunan dövrdə Azərbaycanda xəritəçilik əsasən fiziki-coğrafi və sosial-iqtisadi məzmunlu xüsusi xəritələrin tərtibi, atlas xəritəçiliyi, tədris xəritəçiliyi üzrə inkişaf etmişdir.

Respublika ərazisində mürəkkəb fiziki-coğrafi (ilk növbədə relyef - iqlim) şəraitdə formalaşmış landşaft tipləri (14 tip, 36 yarımtip) «Azərbaycanın landşaft tipləri və fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması xəritəsi»ndə öz əksini tapmışdır. Xəritədə iki əsas elementin – landşaft tipləri və fiziki-coğrafi rayonlaşmanın verilməsi onun istifadə dairəsini  genişləndirmişdir.

İqlim xəritələri elmi əhəmiyyətilə yanaşı, kənd təsərrüfatı, şəhərlərin, su anbarlarının layihələşdirilməsi, iqlimin təsnifləşdirilməsi və s. sahələr üçün də əhəmiyyətlidir.

Coğrafiya İnstitutunda xüsusi iqlim xəritələri seriyasından hazırlanmış «Azərbaycanın aqroiqlim rayonlaşdırılması xəritəsi»ndə və “Azərbaycan Respublikasının aqroiqlim atlası”nda kənd təsərrüfatı sahələri üçün lazım olan təbii iqlim ehtiyatları haqqında zəngin informasiya toplanmışdır.

1945-1990-cı illərdə tədqiqat işləri əsasən tematik xəritələrin, o cümlədən xüsusi xəritə və atlasların tərtib olunmasının yeni metodikasının işlənib hazırlanmasına, müasir xəritəçiliyin tarixinə, morfometrik metodların tətbiqinə, landşaftmetrik xəritələşmənin digər problemlərinə həsr olunmuşdur.

Son illərdə Azərbaycan və Yaponiya hökümətlərinin razılığı əsasında 1:50000 miqyaslı rəqəmli ümumcoğrafi xəritələrin hazırlanması işləri müasir kartoqrafiya sahəsində mühüm hadisə olmuşdur. 1991-2000-ci illərdə Azərbaycanda müxtəlif məzmunda və miqyasda xeyli sayda xəritə və atlas tərtib olunaraq nəşr edilmişdir.

Son  vaxtlar bu istiqamətdə daha müasir tədqiqatlar aparılır. Məsələn, Azərbaycan ərazisinin ekoloji gərginlik dərəcəsinə görə “Ekoloji-coğrafi rayonlaşdırma xəritəsi”ni (2006), “Landşaftların ekoloji potensialı” (2009), “Tibbi-ekokimyəvi landşaft xəritəsi”ni (2009), “Azərbaycan Respublikası ərazisinin digər müasir ekoloji risk və təhlükəsizliyinə görə rayonlaşdırılması” (2009) xəritələri müasir xəritəçilik elminin naliyyətlərini əks etdirir.

Toponimika.[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan ərazisində toponimlər tarixi coğrafiyanın müxtəlif dövrlərində meydana gəlmiş, lakin zaman-zaman müəyyən dəyişikliklərə uğrasa da, özünün təmsil olunduğu milli-məkanının klassik coğrafiyasını qoruyub saxlamışdır. Paleotoponimlər haqqında antik (yunan, roma) və orta əsr ( ərəb, fars)  müəlliflərinin əsərlərində Azərbaycanın coğrafiyası haqqında maraqlı məlumatlar çoxdur.

Azərbaycan toponimiyası tədqiqinin ilkin mərhələsi ayrı-ayrı şəxslərin - H.Z.Şirvaninin, A.A.Bakıxanovun, M.F.Axundovun və M.H.Vəliyevin (Baharlı) adı ilə bağlı olmuşdur. Lakin Azərbaycanda toponimika son dövrlərdə, xüsusilə XX əsrin ortalarından müstəqil bir elm sahəsi kimi, müasir elmi anlamda formalaşmağa başlamışdır.

- Azərbaycanda toponimika elminin inkişafında əvəzsiz rolu olan coğrafiyaşünas alimlərdən akademik B.Ə.Budaqovun (1959, 1994, 1997), c.e.n. R.M.Yüzbaşovun (1966, 1972) və b. xidmətlərini xüsusilə qeyd etmək lazımdır.

Bu baxımdan AMEA Coğrafiya İnstitutunda coğrafi terminlərinin öyrənilməsi sahəsində aparılan kompleks elmi araşdırmalar, toponimiyaya dair monoqrafiyalar və çoxsaylı coğrafi və tarixi-coğrafi aspekdə yazılmış elmi məqalələrin çap edilməsi və digər tədqiqatlar daha geniş vüsət almışdır. 1973-cü ildə Azərbaycan toponimiyasına həsr olunmuş ilk elmi konfransın keçirilməsi institutda xüsusi coğrafi adlar (toponimika) şöbəsinin yaradılmasının əsasını qoydu. Şöbəyə rəhbər tanınmış toponomist, c.e.n. R.M.Yüzbaşov təyin edildi. Toponimika şöbəsinin yaradılması artıq respublikamızda toponimika elminə böyük marağın artmasına, tarixləşməsinə güclü təsir göstərdi. Bunun davamı olaraq 1981-ci ildə  bu sahədə respublikada təkrar II elmi konfrans keçirildi. Birinci konfransdan fərqli olaraq  bu konfransda respublika ziyalıları ilə birgə keçmiş İttifaqın müxtəlif yerlərindən (Moskva, Minsk, Daşkənd, Tbilisi, Alma-Ata, Mahaçqala və s.) gəlmiş tanınmış alimlər də  iştirak etdilər.

1973-cü ildə təşkil edilən Coğrafi adlar (toponimika) şöbəsi 1987-ci ildə xəritəçilik şöbəsi ilə birləşdirildi. Lakin 1994-cü ildən yenidən Xəritəçilik və coğrafi informasiyası şöbəsinin tərkibinə daxil edildi və öz tədqiqatlarını müntəzəm olaraq  bu gün də davam etdirir.

Hazırda aparılan toponimik araşdırmalardan bir daha aydın olur ki, Azərbaycan xalqının etnogenetik və təkamül tarixində aparıcı rol oynamış qədim tayfa, qəbilə, etnik qrup, nəsil, tarixi şəxslərin və s. arxaik dil mədəniyyəti toponimiyamızda qorunub saxlanılmışdır. Həmçinin ümumtürk arealında azərbaycanlıların etnik-coğrafi kordinatlarını müvəfəqiyyətlə yaşadır.

Qarşıda duran ən mühüm vəzifə toponimik  tədqiqatların davam etdirilməsi və gələcək nəsillərə çatdırılmasının təmin edilməsində Azərbaycan çoxcildlik (makro və mikro) toponimlər lüğətinin hazırlanmasıdır.

Coğrafi adların öyrənilməsinin mühüm elmi-tarixi-coğrafi əhəmiyyəti olduğu kimi, ictimai-siyasi əhəmiyyəti də vardır. Respublikamızın  ərazi bütövlüyü həmçinin buradakı tarixi-coğrafi adlarla təsbit olunur. Bəllidir ki, toponimlər qiymətli coğrafi məkan mənbə rolunu oynamaqla inkişaf tariximizlə bağlı bəzi ciyasi-coğrafi qaranlıq və mübahisəli məsələlərin üzə çıxarılmasında, hətta bizimlə əsassız torpaq iddiasında olan mənfur qonşularımıza elmi-tarixi dəlillərlə cavab verilməsində müstəsna əhəmiyyət kəsb edir.

Azərbaycanın müasir toponimiya elminin intensiv və sürətli inkişafı, tədqiqat miqyasının genişləndirilməsi, yeni tarixi-coğrafi mənbələrin öyrənilməsi bilavasitə görkəmli elm xadimi B.Ə.Budaqovun adı ilə bağlıdır. Azərbaycan və ümumtürk toponimiyasının öyrənilməsində onun əvəzolunmaz xidmətləri olmuşdur. B.Budaqov tanınmış tarixçi Q.Ə.Qeybullayevlə birgə Ermənistan və Gürcüstan ərazilərində türkmənşəli tarixi toponimlərin tədqiqi (1998,2002), “Naxçıvan diyarının yer yaddaşının izahlı lüğəti” (2004), N.G.Məmmədovla “Azərbaycanın Lənkəran regionu toponimləri”nin lüğəti və s. dəyərli tarixi mənbə kimi nəşr olunmuşdur. Bu baxımdan B.Ə.Budaqovun “Türk uluslarının yer yaddaşı” (1993) son monoqrafiyası toponimika elminin, dünya elminə inteqrasiyasında ümumtürk dünyasının toponimiyası coğrafiyasının öyrənilməsində mühüm elmi və tarixi əhəmiyyət daşıyır.

XX əsrin coğrafiya elmi [redaktə | əsas redaktə]

XX əsrin birinci yarısında coğrafiya elmi artıq özünün təsviri funksiyasını başa vurur, təbiətin və təbii proseslərin ayrılıqda və qarşılıqlı kompleks inkişaf qanunauyğunluqlarını öyrənən fundamental və tətbiqi elmə çevrilir. Hazırda iqtisadi mühitin və sosial həyatın elə bir sahəsi yoxdur ki, statistik, yeni coğrafi məlumatlara ehtiyac duyulmasın və müasir ekocoğrafi problemlərin həllində coğrafiya elminin nailiyyətlərindən istifadə edilməsin. Əsasən təbii ehtiyatlar potensialının və onlardan səmərəli istifadə, təbii-ərazi istehsal sahələrinin  yerləşdirilməsi, genişləndirilməsi və əhalinin rasional məskunlaşmasının coğrafi problemlərini öyrənən bu elm artıq Azərbaycanda onun təbii və iqtisadi xüsusiyyətlərinin coğrafi aspektlərini daha dərindən və kompleks tədqiqatına yönəldildi.

Məlum olduğu kimi, coğrafiya elmi ölkəmizdə və istərsə də qlobal miqyasda coğrafi problemlərin müəyyənləşdirilməsi və həlli məsələsi ilə məşğuldur. Bu baxımdan, problemin identifikasiyasına düz mütənasib olaraq institutun strukturu haqlı olaraq dəyişməyə məruz qalır. Hazırda nstitutun müasir strukturu aşağıda adları çəkilən coğrafi problemlərə dair 13 elmi tədqiqat şöbəsindən ibarətdir: Landşaftşünaslıq və landşaft planlaşdırılması, İqlimşünaslıq və aqroiqlimşünaslıq, Qurunun hidrologiyası və su ehtiyatları, Geomorfologiya və təbii risklər, Paleocoğrafiya, Azərbaycanın torpaq coğrafiyası, Ekocoğrafiya, Azərbaycanın iqtisadi və siyasi coğrafiyası, Azərbaycanın əhalisi və sosial inkişafı coğrafiyası, Xəritəçilik və coğrafi-informasiya, Coğrafi fikir tarixi şöbəsi, Pirqulu coğrafi tədqiqatlar stasionarı və Xəzər dənizi problemləri mərkəzi.

Müdafiə Şurasının yaradılması[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Coğrafiya İnstitutu keçmiş SSRİ məkanında ən nüfuzlu elmi məkəzlərdən biri olduğuna görə SSRİ Ali Attestasiya Komitəsi 1962-ci ildə İnstitutun nəzdində İxtisaslaşdırılmış Müdafiə Şurasının yaradılmasına icazə verdi və burada Rusiya Federasiyası, Ukrayna, Gürcüstan, Qazaxıstan, Özbəkistan, Tacikistan, Türkmənistan, Qırğızıstan, Kipr və Almaniyadan, Yaxın Şərq ölkələrindən gəlmiş iddiaçılar namizədlik və doktorluq dissertasiyaları müdafiə etməyə başladılar. Bu şurada uzun illərdir keçirilmiş müdafiələrin sayı kifayət qədərdir. Bunlar da öz növbəsində Azərbaycanda coğrafiya elminin davamlı təkamülünü əksetdirən əsas göstəricilərdən biridir. 

Dissertasiya Şurası[redaktə | əsas redaktə]

Hazırda institutun nəzdində həm elmlər doktoru, həm də fəlsəfə doktoru elmi dərəcələri almaq üçün daha müasir təkmilləşmiş Dissertasiya Şurası fəaliyyət göstərir.

Coğrafiya İnstitutunun nəzdində uzun illərdir fəaliyyət göstərən Elmi Koordinasiya Şurası institutun daxili elmi-ictimai məsələlərini müzakirə edir və müvafiq qərarlar qəbul edir. Elmi Şurada elmi tədqiqat işlərinin aktual və prioritet istiqamətləri müəyyənləşdirilir, yeni  mövzular və aktual işlər təsdiq edilir, başa çatmış elmi tədqiqat işləri müzakirə və qəbul olunur. Başa çatmış elmi işlərin ən mühüm və aktualı elmi nəticələr olaraq müəyyənləşdirilir, nəticədə onlar Yer Elmləri Bölməsinə və AMEA Rəyasət Heyətinə təqdim edilir. Həmçinin elmi Şurada sistemli şəkildə elmi tədqiqat çöl işləri planlarının ətraflı müzakirəsi keçirilir.

Elmi Tədqiqatların Təşkili və Əlaqələndirilməsi Şurası[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 4 may 2009-cu il tarixli sərəncamına əsasən, institutda “Coğrafiya” və “Xəzər dəniz” üzrə Respublika Elmi Tədqiqatların Təşkili və Əlaqələndirilməsi Şurası fəaliyyət göstərir.

AMEA Rəyasət Heyətinin 17 oktyabr 2013-cü il tarixli Qərarına əsasən, 2013-cü ilin noyabrından institutda Gənc Alimlər və Mütəxəssislər Şurası yaradılmışdır. Şura  dövri olaraq gənclərin elmi potensialının artırılması və onların müxtəlif elm sahələrində ixtira və kəşflərinin, təşəbbüs və təkliflərinin səmərəli stimullaşdırılmasına və reallaşmasına xidmət göstərir.

Elm və Tədris Mərkəzi[redaktə | əsas redaktə]

2014-cü ildən isə Coğrafıya İnstitutunun nəzdində Bakı Dövlət Universitetinin coğrafiya fakültəsi ilə birgə tədris prosesinin elmi tədqiqatla yaxından əlaqələndirilməsi, universitet və institut arasında elmi tədqiqat və kadr hazırlığı sahəsində əməkdaşlığın gücləndirilməsi və inkişaf etdirilməsi məqsədilə yeni Elm və Tədris Mərkəzi fəaliyyət göstərir.

Coğrafi problem[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan Respublikası müstəqilliyə nail olduğu vaxtdan Coğrafiya İnstitutu müasir elmi tədqiqat fəaliyyətini əsasən iki mühüm coğrafi problem üzərində qurmuşdur:

1) Azərbaycan təbiətinin inkişaf qanunauyğunluqları; təbii ehtiyatların və onların ekocoğrafi xüsusiyyətlərinin tədqiqi; istehsalın, sosial infrastrukturun və əhalinin ərazi təşkilinin iqtisadi-coğrafi problemləri; respublikanın konstruktiv və regional problemləri; səhralaşma və qlobal istiləşmə proseslərinin coğrafiyası.

2) Xəzər dənizinin hidrometeoroloji prosesləri, səviyyə dəyişkənliyini törədən antrobiotəbii amillərin və ekocoğrafi problemlərin tədqiqi.

Bu iki kompleks problemin həlli üzrə institutun müasir elmi fəaliyyətinin əsas prioritet istiqamətləri aşağıdakılardır: coğrafi təbəqənin biocoğrafi dayanıqlığı və dəyişkənliyi qanunauyğunluqlarının formalaşması və inkişafının qlobal və regional miqyasda kompleks və tətbiqi formada öyrənilməsi; paleocoğrafi dövrlərin müqayisəli təbii şəraitlərinin bərpa edilməsi; ərazinin antropoloji orogeomorfoloji quruluşunun qiymətləndirilməsi; landşaftın paleocoğrafi təkamülü; iqlimin regional və qlobal mənşəyi və proqnozlaşdırılması; səhralaşma tendensiyasına qarşı mübarizə üsulları; təbii ehtiyatlardan səmərəli istifadə olunması; texnogen və antropogen amillərin təsiri altında ətraf mühitin və ekocoğrafiya dəyişməsinin proqnozlaşdırılması; Azərbaycanda əhalinin coğrafi məskunlaşması prinsipi və yeni ərazi istehsal komplekslərinin təşkili; Nadir Xəzər dənizinin hidrometeoroloji və antropoloji şəraiti, ekocoğrafi problemlərin inkişaf tendesiyası.

Respublika ərazisində təbii, iqtisadi və sosial-coğrafi proseslərin inkişafı, onların qarşılıqlı coğrafi əlaqələri, təbii ehtiyatların regional yerləşməsi istehsal qanunauyğunluqları, onlardan səmərəli istifadə təcrübəsinin öyrənilməsi üzrə ardıcıl elmi tədqiqat işləri aparılır. Çoxinformasiyalı kosmik materialların yeni elektron metodların tətbiqi sahəsində respublika ərazisində biosferin, atmosferin və dənizin təbii sərvətlərinin potensial tədqiqi, onlardan səmərəli istifadə və ətraf mühitin mühafizəsi üzrə bir sıra yeni elmi problemlərin lahiyələrinin işlənilmiş və yeni elmi-təctübi fikir və metodların əsası qoyulmuşdur.

Yeniliklər[redaktə | əsas redaktə]

İlk dəfə Azərbaycanda kosmogenetik landşaft ekoloji-geokimyəvi rayonlaşdırılması aparılmış, çirklənmənin coğrafi səviyyəsini göstərən yeni landşaft-geokimyəvi xəritələr (1: 500 000) tərtib edilmiş, biokimyəvi cəhətdən fəal və zəhərli elementlərin konsentrasiya dərəcəsi ilə insanların bəzi xəstəlikləri arasında mühüm təbii korrelyativ asıllıq əlaqələrinin nəzəri əsasları müəyyən edilmişdir. Düzənlik geosistemlərində fəal antropogenləşmə potensiyalın artdığını, onların müasir landşaft-ekoloji cəhətdən vəziyyətinin kəskinləşdirilməsini və bu uğurun nəticəsində müasir landşaftların struktur ərazi müxtəlifliyinə və ərazi üçün landşaft-meliorativ tədbirlərin hazırlanmasına dair yeni landşaft ekoloji-geokimyəvi qiymətləndirilməsi haqqında tədbiqi tövsiyələr və xəritə materialları hazırlanmışdır.

Müasir iqlimin proqnozu, hidrometeoroloji proseslərin metroloji-fiziki tədqiqi, ekolandşaftşünaslıq, ekogeomorfologiya, ekopaleocoğrafiya, neotektonika, biocoğrafiya və Xəzər dənizinin yeni problemlərinin fundamental müasir texnoloji tədqiqatları davam etdirilir və tədbiqi yeniliklər əldə olunur.

Bu kimi elmi-texnoloji yeniliklər öz növbəsində respublikamızda resursların səmərəli istifadəsinə kömək edir, coğrafi tədqiqatların təcrübi tətbiqini artırır. Bu baxımdan, coğrafi yenilliklərin əks olunduğu “Azərbaycan Respublikasının konstruktiv coğrafiyası” (2015-ci il) adlı üçcildlik monoqrafiyası bütün elmi yeniliklərimizi özündə əks etdirir. Bunun davamı olaraq Coğrafiya İnstitutunda “Azərbaycan respublikasının regional coğrafi problemləri” mövzusunda elmi-tətbiqi işləri yeniləşdirilir. Ölkə Prezidentinin 2009-cu ildə regionların inkişafı ilə əlaqədar fərmanı coğrafi problematik mövzuların vacibliyini bir daha təsdiq edir. Tətbiqi ekogeomorfologiya, səhralaşma, regional landşaftşünaslıq, sosial coğrafiya, əhalinin məskunlaşması qanunauyğuluğu, ekocoğrafiya və Xəzər dənizi səviyyəsinin uzunmüddətli proqnozunun işlənməsi elmi islahatların tələblərinə cavab verən ən aktual və modifikasiyal mövzulardır. Bakı bərəsinin yenidən tikilməsində və milli park elan olunmuş Bakı dənizkənarı parklarının rekonstruksiyasında Coğrafiya İnstitutunun təhlükəli təbii hadisələrin prespektivləri haqqındakı elmi nəticələrindən və Xəzər dənizi səviyyəsinin uzunmüddətli proqnozlaşdırılmasına dair səmərəli tövsüyələrindən istifadə olunmuşdur.

Xəzər dənizi şöbəsinın yaradılması[redaktə | əsas redaktə]

1957-ci ildə Xəzər dənizinin zəngin biosənaye resurslarından səmərəli istifadəsi və onun kompleks şəkildə tədqiqi məqsədi ilə institutda ayrıca Xəzər dənizi şöbəsi yaradılmışdır. Bu şöbənin ilk rəhbəri məşhur okeanoloq professor Q.K.Gül olmuşdur. Lakin 1971-ci ildə BMT-nin YUNEP Proqramı (ətraf mühit) çərçivəsində Qlobal Atmosfer Proseslərinin Tədqiqi Beynəlxalq layihəsinin icrası mühüm rol oynadı. Bu proqram çərçivəsində 1972-ci ildə Azərbaycan EA-nın Coğrafiya, SSRİ EA-nın Okeanologiya və Atmosferin Fizikası, Ukrayna EA-nın Radiofizika institutlarının birgə səyi nəticəsində Xəzər dənizinin açıq hissəsində, tərpənməz özül üzərində dünyada tamamilə yeni ilk dəniz observatoriyası yaradıldı. Nəticədə burada planlaşdırılan elmi tədqiqat işlərinin icrası üçün Xəzər sektoruna coğrafiyaçı-okeanoloq, fizika-riyaziyyat və texniki təmayüllü gənc kadrlar potensiyalı gücləndirildi Azərbaycanda Xəzər dənizinin hidrofiziki və ekocoğrafi problemlərin həllinin yeni mərhələsinin əsası qoyuldu.

Dəniz observatoriyasındakı proseslər atmosferlə dənizin qarşılıqlı təsirinin öyrənilməsinə, dalğa və külək rejiminin, turbulentlik və turbulent diffuziyanın statistik və spektral üsulla tədqiqinə, onların yarımempirik modellərinin işlənməsinə həsr olunmuşdu. Son məqsəd dənizdə coğrafi iqlimin və metroloji proseslərin uzunmüddətli proqnozunu işləmək üçün etibarlı elmi müşahidə materiallarının əldə olunması idi.

1990-cı ildən etibarən Xəzər dənizi şöbəsində Xəzər dənizinin ekocoğrafiyasına, səviyyəsinin dəyişməsinin, geotektonik probleminə və çirklənmə mənbələrinin kompleks fiziki-coğrafi modelinin yaradılmasına dair işlər davam etdirilir. Xəzər dənizinə tökülən çirklənmə materialları, onların gücü, kimyəvi tərkibi müəyyənləşdirilib, çirklənmənin dənizdə yayılmasının mexanizminə dair kəmiyyət və keyfiyyət analizləri aparılıbdır. Xəzər dənizi səviyyəsinin dəyişməsinin coğrafi səbəbləri öyrənilib, ilk dəfə olaraq səviyyə dəyişmələrinin model-sxemi tərtib olunmuşdur. Müəyyən olunmuşdur ki, 20 il bundan əvvəl verilmiş ilk proqnoz hələlik özünü doğruldur. Həqiqətən sevindirici haldır ki, son illərdə Bakı bərəsinin yenidən tikilməsi və milli park elan olunmuş Bakı Dənizkənarı Parkların coğrafi rekonstruksiyasında institut əməkdaşlarının Xəzər dənizinin səviyyəsi haqqında verdiyi uzunmüddətli proqnozdan indi də istifadə olunur. Həmçinin hazırda çirkləndiricilərin coğrafi yayılması üçün yaradılan yeni model Xəzərdə transsərhəd çirklənməyə aid mübahisələrin həllinə kömək edir. Xəzərdə aparılan neft kəşfiyyatı və istehsalının əsas şərti kimi ətraf mühitə təsirin qiymətləndirməsində şöbənin işlədiyi yeni “Qəza hallarında neft ləkələrinin yayılmasının modeli”ndən istifadə olunur. Xəzər dənizi şöbəsinin apardığı müasir tədqiqat işlərinın mahiyyəti, əsasən, beynəlxalq layihələrin proqramlarına əsaslanır. Belə ki, şöbə son illərdə akademik Ramiz Məmmədovun bilavasitə rəhbərliyi sayəsində Xəzər dənizinə aid 10-a yaxın beynəlxalq layihənin iştirakçısı olmuş, beynəlxalq fondlardan bir neçə qrant layihəsi almışdır: ABŞ-ın Mülki Tədqiqatlar və İnkişaf Fondundan “Xəzər dənizinin sərhədlərarası çirklənməsinin fiziki-coğrafi modeli”, Avropa İttifaqının Kopernikus-2 proqramından “Xəzər elmi şəbəkəsinin yaradılması”, Avropa İttifaqının İNTAS proqramından “Peyk altimetriyasının sahil regionlarına tətbiqi (ALTICORE)” və “Yerətrafı müşahidələrdən istifadə etməklə neft çirklənmələrinin monitorinqi: multi-sensor, multi-platforma yanaşması (MOPED)”, NATO-nun Elm Sülh Naminə Proqramı çərçivəsində “Xəzər dənizi ekosisteminin fənnlərarası analizi”, Avropa İttifaqının 7-ci Çərçivə Proqramından “Xəzər dənizi ətraf mühitinin və sənayesinin informasiya bazasının yaradılması”, Fransa dövləti tərəfindən maliyyələşdirilən “Xəzər dənizi səviyyəsi dəyişməsinin peyk altimetriyası ilə tədqiqi” və s. Bu layihələrin icrası Xəzər dənizinin tədqiqində yeni texnologiyaların tətbiq olunmasına imkan vermişdir. Bunların içərisində Xəzər dənizi səviyyəsinin məsafədən peyk altimetriyası zondlaması ilə öyrənilməsini, dənizdə axınların Laqranj üsulu ilə tədqiqi üçün drifterlərin tətbiq eilməsini və yenə də son vaxtlar peyk məlumatları əsasında Xəzər dənizinin ekocoğrafi vəziyyətinin monitorinqini xüsusilə qeyd etmək lazımdır

Müstəqillik illərində ölkə regionlarının iqtisadi-sosial məskunlaşma coğrafiyasının bəzi problemlərinin öyrənilməsi davam etdirilmiş və onların təsərrüfat quruluşunda və əhalinin məskunlaşmasında əhəmiyyətli yer tutması, təbii ehtiyatlar potensialının istehsala cəlb olunması problemlərinin coğrafi aspektləri müəyyən edilmiş və yeni təcrübi aqrocoğrafi təklifləri hazırlanmışdır. Əhalinin dağlıq və düzənlik ərazilərdə coğrafi məskunlaşmasının yeni problemləri təbii və sosial-coğrafi amillərin qarşılıqlı asılılıq prinsip əlaqələri, demoqrafik inkişaf tendesiyasına malik olan əmək ehtiyatlarından kompleks istifadə reallığı, Azərbaycanda vahid coğrafi məskunlaşma sisteminin coğrafi yerləşməsinin formalaşdırılmasına dair elmi-praktiki nəticələr əldə edilmişdir. Müstəqil Azərbaycan Respublikasının müasir iqtisadi, siyasi-sosial coğrafi nailiyyətlərinin əks olunduğu yeni xəritə materialları, praktiki layihələr, o cümlədən “Azərbaycan Respublikasının iqtisadi, sosial və siyasi coğrafiyası”na dair irihəcmli monoqrafiyalar nəşr olunmuşdur.

Toponimika şöbəsinin yaradılması[redaktə | əsas redaktə]

1972-ci ildə institutda yaradılmış toponimika şöbəsi Azərbaycanın coğrafi adlarının tarixi-coğrafi aspekdə sistemləşdirilməsi, sosial-coğrafi mənşəyinin tədqiqi, toponimika üzrə xüsusi coğrafi fondu yaratmaq, həmçinin regionallar üzrə coğrafi adların tarixi təkamül tendesiyasını araşdırmaq, toponimik lüğətlər və xəritələr tərtib etməkdən ibarətdir. Həqiqətən şöbə bu mühüm və çoxsaylı elmi-təcrübi axtarışların uğurla davam etdirir.

O cümlədən Azərbaycanın qədim Muğan və Salyan düzənliklərinin coğrafiyasına elmi yeniliklər əlavə olunmuşdur, həmçinin toponomika yaradıcılığında uğurlu nəticələr əldə edilmişdir. Xüsusilə coğrafi adların mənşəyi, təkamülü, məkanı, yayılma qanunauyğunluğu, modelin təkrarlanması və s. haqqındakı əvvəlki kompleks təhlillər tamamilə yeniləşdirilmişdir. Respublikada müasir elmi toponomika mərkəzinin yeniləşmiş əsası qoyulmuşdur. Nəticədə ilk dəfə olaraq Azərbaycanda toponimika fondu yaradılmışdır. Toponimika fondunun yeni aktiv və passiv variyantları işlənilir. İlk dəfə olaraq Azərbaycan ərazisində coğrafi adların regionlar üzrə coğrafi sxemi müyən edilmişdir. Bütün tarixi faktlar sübut edir ki, Azərbaycan ərazisində ən sıx təkrarlanan toponimlər türkmənşəli adlardır. Bu da onu göstərir ki, Azərbaycan ərazisinin tarixi olduqca qədimdir və bu ərazidə türkmənşəli əhalinin coğrafi məskunlaşması böyük üstünlük təşkil etmişdir. Qədim adların tarixi coğrafiyasına, xüsusilə meşələrin palecoğrafiyasına, məkan coğrafiyasına, arxeoloji maddi-mədəniyyət mümünələrinə əsaslanaraq mühüm fikirlər söylənilmişdir. Bu fikirlər bir daha göstərir ki, təxminən 150-200 il  bundan əvvəl Azərbaycanın ayrı-ayrı regionlarında meşələrin sahəsi indikindən qat-qat çox olmuşdur. Göründüyü kimi, tarixi toponomik əsasnamələr digər qədim arxeoloji məqamları hər hansı regionların paleocoğrafiyasının tarixi təkamülünün, yaxud ümumi coğrafi genetik izlərinin müəyyəənləşdirilməsində əsas şərtlərdən biri olmuşdur.

Müasir landşaft tədqiqatlarında, xüsusilə landşaft komplekslərinin toponomik məkan daxilində formalaşmasında toponomik üsuldan istifadə olunur. Məsələn, Azərbaycanın toponomik cəhətdən mürəkkəb və tarixi-coğrafi cəhətdən zəngin olan Dağlıq Şirvanda, Lahıc, İsmayıllı, Çuxuryurd, Ləngəbiz, Qobustan, Mərəzə, Ceyrankeçməz və s. kimi fiziki-coğrafi anlamların və tarixi toponomik adların elmi-tarixi və paleocoğrafi inkişaf yolunu, elmi-toponomik mahiyyətini və qədim landşaft kompleksləri kimi tarixi bərpasını bilavasitə topomik usulların tətbiqi sayəsində aydınlaşdırılmışdır. Toponimlərin mənşəyi analizi nəticəsində qədim tarixi əkinçilik mədəniyyətinin, təsərrüfatların, bitkiçiliyin, eyni zamanda, antropoloji əkinçilik coğrafiyasının növlərini, arealını və təkamül xüsusiyyətlərini öyrənmək olur.  Çox vaxt həmin regionlarda insanların təsərrüfat məşğuliyyətinin, adət-ənənələrinin dəqiqləşdirilməsində coğrafi adların çox köməyi olur. Coğrafi xəritələrin tətbində yol verilmiş yanlışlar coğrafi adlar, yeni milli coğrafi adlarların köməyilə təzələnir.

Azərbaycan Respublikası coğrafi adların tarixi-coğrafi aspektdə qruplaşdırılmasına, təsnifatına və tarixi formalaşmasının qanunauyğunluqlarına dair tədqiqat işləri ardıcıl davam etdirilir. Bu baxımdan, Azərbaycan ərazisində coğrafi adların sosial-coğrafi və tarixi təkamülü tendisiyasının öyrənilməsi yeni ideya və yeni milli fikirlərin yaranmasına səbəb olmuşdur. Azərbaycanda Türk mənsubiyyətli coğrafi fon tarix boyu üstünlüyü əsaslandırılmışdır. Azərbaycan dil mənsubiyyətinin coğrafi adlarda hegomonluğu bir daha sübut olunmuşdur. İlk dəfə olaraq Azərbaycan toponimikasında coğrafi obyektlərin, tarixi-coğrafi landşaft komplekslərinin mənşə xüsussiyyətləri qruplaşdırılmış, onların sosial-coğrafi diferensial mahiyyətləri analiz olunmuşdur.

Beləliklə, ardıcıl və sistemli aparılan müasir toponomik tədqiqatların uğurlu nəticələri bir daha göstərdi ki, Azərbaycanın tarixi-coğrafi arealları (toponomika miqrasiyası) həmişə Azərbaycanın milli tarixi təkamül coğrafiyası ilə sıx bağlı formalaşmışdır. İlk növbədə bu qədim coğrafi fikirlər öz növbəsində Azərbaycanın müəyyən hissələrinin qondarma erməni millətçilərinə mənsub olması, yanlış və əsassız fikirləri birdəfəlik tarixdən silir. Bundan başqa, coğrafi adların, sosial-coğrafi sistemlərin, ümumi coğrafi konsepsiyasının toponomik təhlili biavasitə Azərbaycan dilinin onun dialektikləri ilə sıx bağlı olduğunu təsdiqlədi. Azərbaycanda türk milli məskunlaşmasının, sosial-coğrafi təkamül fikrinin vahidliyinə bağlılığını inandırıcı şəkildə göstərdi. Həmçinin müasir Azərbaycanın milli tarixi-coğrafiyasının formalaşmasında Azərbaycan-türk mənşəli ifadələrin üstünlüyünə haqq qazandırdı.     

Coğrafiyaçıların qrantları[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan coğrafiyaçıları Rusiya, Gürcüstan, Özbəkistan, Türkmənistan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Ukrayna, Moldova, Türkiyə, İran, Fransa, ABŞ, Polşa, Hindistan, Bolqarıstan və digər ölkələrlə, ilk növbədə konstruktiv coğrafiya, təbii potensiyal ehtiyatların regional inkişafı, struktur-geomorfoloji və paleocoğrafi problemlər, qlobal istiləşmə, səhralaşma, regional landşaftşünaslıq və s. üzrə sıx yaradıcılıq əlaqələrini davam etdirir. İnstitutun Xəzər dənizi problemləri şöbəsi dəfələrlə ABŞ-ın Mülki Tədqiqatlar və İnkişaf Fondunun, Avropa İttifaqının və Kopernikus proqramlarının, İNTAS və NATO-nun Elm Sülh Naminə birgə beynəlxalq proqramlarının, Fransanın Milli Elmi Tədqiqatlar Mərkəzinin - ECO/NET proqramının qrantını almışdır.

Hazırda institut Fransanın Milli Elmi Tədqiqatlar Mərkəzinin Kosmik Geofiziki Okeanoqrafiya Laboratoriyası, Böyük Britaniyanın Milli Okeanoqrafiya Mərkəzi, Ukrayna, Rusiya Federasiyası və Qazaxıstanın Coğrafiya institutları, Ukraynanın Dənizin Hidrofizikası, Moskva Dövlət Universieti və s. beynəlxalq təşkilatlarla elmi-təcrübi əməkdaşlıq edir. AMEA Coğrafiya İnstitutunun direktoru akademik R. Məmmədov YUNESKO-nun Dövlətlərarası Okeanoqrafiya Komissiyasının (İOC) “Beynəlxalq Okeanoqrafiya Verilənləri və Məlumatlarının Mübadiləsi” (İODE - “International Oceanographic Data and Information Exchange”) proqramı üzrə məsul vəzifələrə təhkim olunmuşdur

Coğrafiya elminin inkişaf perspektivləri və prioritet istiqamətləri.[redaktə | əsas redaktə]

Bu istiqamətdə yerinə yetiriləcək əsas işlər aşağıdakılardır: Dağlıq ərazilərdə təbii-antropogen amillərin təsiri altında təbii komplekslərdə baş verən geodinamiki proseslərin inkişaf qanunauyğunluqlarının tədqiqinin genişləndirilməsi; Müasir ekoloji-coğrafi monitorinq sisteminin yaradılması; Ölkə ərazisində təbii-dağıdıcı proseslərin, ekocoğrafi risklərin dərəcəsinin qiymətləndirilməsi. Yaxın gələcəkdə landşaft planlaşdırılmasının yeni elmi-nəzəri və təcrübi əsasların modeli hazırlanır. Təsərrüfatın və sosial-iqtisadi tərəqqinin sürətlənməsi güclü təsir edən müasir səhralaşma probleminin yeni elmi-məlumat informasiyalar sistemində tədqiqatların gedişi davam etdirilir. Qlobal və regional iqlim dəyişkənliyinin, antropogen amillərin ətraf mühitə təsirinin öyrənilməsi üçün müxtəlif variasiyalı yeni modellər yaradılır. Respublika ərazisində relyefin endo  və ekzodinamik proseslərdən asılı olan regional inkişaf dinamikasının tədqiqi, təbii-dağıdıcı proseslərin (sellərin, sürüşmələrin, uçqunların və s.) ətraf mühitə artan təsirinin qiymətləndirilməsi və yeni ekogeomorfoloji proqnoz xəritələrinin tərtibi ön plandadır. Müasir CİS tələbatına müvafiq olaraq ölkənin Milli Atlasının və sinoptik metroloji məzmunlu coğrafi xəritələrin elektron variantları yenidən işlənilmişdir.

Ölkəmizin siyasi-iqtisadi və sosial həyatında Xəzər dənizinin mühüm elmi əhəmiyyətini nəzərə alaraq kompleks tədqiqatları davam etdirmək, o cümlədən dənizin səviyyə dəyişməsinin inkişaf proqnozunun müasir elektron modelini hazırlamaq, sahildə və dənizdə baş verən fövqalədə ekocoğrafi dəyişiklikləri tədqiq etməklə Xəzər dənizinin ehtiyatlarının və sahil zonası landşaftlarına təsirin proqnoz-risk xəritəsinin hazırlanması işləri sistemli şəkildə davam etdirilir.

Bu məqsədlə dövri olaraq stasionar və yarım stasionar müşahidələrin aparılması yeni ekocoğrafi və ekodinamiki məlumatların alınmasına və yeni variantda xəritə, qrafik materiallarının yeniləşməsinə imkan verir. Xəzər dənizi öz coğrafi xüsusiyyətlərinə və təbii ehtiyatların potensiyalına görə dünya okeanları sistemində fərqlənir. Xəzər dənizindən 150 ildən çoxdur yüz milyonlarla ton neft istehsal olunur. Müasir tədqiqatların proqnozlarına görə, Xəzərin potensial neft ehtiyatları milyart tonlarla ölçülür. Son vaxtlar Xəzərin ekocorafi və sənaye ehtiyatlarının tədqiqində dünya təşkilatlarının birgə müşahidələri ildən ilə artır. Yeni ideyaların, yeni səmərəli fikirlərin tətbiqi sayəsində Xəzərin və onun akvatoriyasında sosial-iqtisadi vəziyyətin qiymətləndirilməsi, müasir landşaftların ekokonstruktiv panlaşdırılması, sahil zonalarının sosial-iqtisadi, turizm sənayesinin potensial vəziyyətinin yeni texnalogiyalar əsasında möhkəm informasiya bazasının yaradılması tədricən öz perspektiv  bəhrəsini verir.  

Coğrafiya İnstitutunda fundamental elmi tədqiqatlara daim üstünlük verilmiş, şöbələrdə müstəqillik dövründə AMEA-nın illik hesabatına daxil edilmiş 100-ə yaxın mühüm elmi nəticə əldə olunmuşdur. Aşağıda 70 il ərzində bölmə və şöbələrdə aparılmış tədqiqatların ən mühüm elmi nəticələri haqqında ümumiləşdirilmiş məlumat verilir.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Vikianbarda AMEA Coğrafiya İnstitutu ilə əlaqəli mediafayllar var.