Qara İlyasov

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Picto infobox character.png
Qara İlyasov
Qara İlyas oğlu İlyasov
Fotoqrafiya
Doğum tarixi
1884(1884-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Doğum yeri Teymur Müskanlı, Zəngəzur qəzası, Rusiya İmperiyası
Vəfat tarixi
1928(1928-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Vəfat yeri Ağdam, Ağdam rayonu, Azərbaycan SSR, SSRİ
Uşaqları Qüdrət İlyasov
Hidayət İlyasov
Atasıİlyas İlyasov
AnasıHürü İlyasova
Milliyyətiazərbaycanlı

İlyasov Qara İlyas oğlu — çekist, ictimai xadim.

Həyatı

Qara İlyas oğlu İlyasov (əsl adı İbrahim olmuşdur) 1884-cü ildə Zəngəzur qəzasının Müskanlı kəndində (indiki Qubadlı rayonunun) anadan olub. Atası dolanışıq üzündən Qubadlıya köçüb və burada bir bəyin yanında muzdurluq eləməyə başlayıb. Bir gün İlyas kişi bəydən xahiş eləyib ki, birillik zəhmət haqqını – ona boyun olduğu qoyunu versin. Bəy isə əvəzində onu qamçılayır. Atasının qamçılandığını görən balaca İbrahimin fəryadı kəndi başına götürür. Bu hadisədən cəmi üç gün sonra bəyin oğlu İbrahim atdan yıxılıb ölür. Camaat "bəyin oğlu İbrahimi nökəri İlyasın oğlu İbrahimin ahı tutdu" deyir. Bəy bunu eşidib İlyası yanına çağırır və bundan sonra öz oğlunu onun yanında adıyla çağırmamağı tapşırır. Sonra nəsə fikirləşib qəti qərar verir: "Camaat onu necə çağırır, sən də elə çağır – Qara!". Bundan sonra İbrahimin adı Qara qalır. Amma bəyin ürəyi bununla da soyumur. Bir gün İlyası yanına çağırıb deyir: "Mən o gədəni görəndə dəli oluram. Köç get durdan!". İlyas Qubadlıda qalması üçün nə qədər yalvar-yaxar edirsə də, bəy onu elə həmin gün Şuşaya köçməyə məcbur edir. Şuşaya köçəndən səkkiz-doqquz ay sonra İlyas kişi dünyasını dəyişir. Atası öləndən sonra Qara Bakıya yollanır. Muxtarovun neft kontorunda özünə iş tapır, beş ay Balaxanıda telefonçu işləyir. Altıncı ay sahibkar onu işdən qovur. Qara ordan çıxıb Nobelin kontorunda çalışmağa başlayır. Əvvəl yağlayıcı, sonra yeraltı qazma təmirçisi, daha sonra isə buruq ustasının müavini işləyir. Burada o, 1905-ci ilə - Bakıda tətil və nümayişlər başlanana qədər çalışır. Tətilçilərə qoşulduğuna görə işdən qovulur, üstəlik Balaxanıda hər hansı sahədə çalışması da qadağan edilir. Bundan sonra Qubadlıya qayıtmaq qərarı verir. Burada "Hümmət" partiyasına üzv yazılır. Bir bəydən torpaq icarələyir, əkir-biçir. 1906-1909-cu illərdə meşə gözətçisi və meşə məmuru vəzifələrində çalışır, 1910-cu ildə meşəbəyi təyin olunur.

1917-ci ildə Qara İlyasov bolşeviklərə qoşulur. İnqilabi fəaliyyəti üstə dəfələrlə həbsə atılır, işgəncələrə məruz qalır. Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra müxtəlif vəzifələrdə çalışır. 1920-1923-cü illərdə Nahiyyə İnqilab Komitəsinin, Nahiyyə İcraiyyə Komitəsnin sədri, Qubadlı Qəza Siyasi Büro İdarəsinin, Qəza Milis İdarəsinin rəisi, Qəza Ərzaq Komissiyasının sədri, 1923-1924-cü illərdə Kürdüstan Qəza Firqə Komitəsinin təşkilat şöbə müdiri, 1924-1925-ci illərdə Kürdüstan Qəza İcraiyyə Komitəsinin sədri, daxili işlər idarəsinin rəisi, maliyyə şöbə müdiri, 1925-1926-cı illərdə Qəza torpaq şöbə müdiri, 1926-1927-ci illərdə Ağdam Siyasi Büro İdarəsinin, 1927-1928-ci illərdə Qaryagin Siyasi Büro İdarəsinin rəisi işləyir.

O, hər şeydən əvvəl rəhmdilliyi, xeyirxahlığı, ədalətliliyi ilə ad çıxarır, hər zaman "Məqsəd ən qatı cinayətkardan belə intiqam almaq yox, qurduğumuz yeni cəmiyyətin xeyirxah amalını ona təlqin edib başa salmaq, düzgün yola qaytarmaqdır" söyləyir. Qara İlyasov quldurluğa qurşanan, yazıq-yuzuğun ev-eşiyini odlayan, mal-qarasını yağmalayan yüzlərlə adamı üzə çıxarır, onlara zamin durur, halal zəhmətə alışdırır.

Onun çekist keyfiyyətlərindən söz açanlar da qoçaqlığı, peşəkarlığı ilə bərabər ilk öncə rəhmdilliyini vurğulayaraq belə bir əhvalat söyləyirlər: "Ağdamda işləyərkən Qara İlyasovun yanına bir qoca gəlir. Rəis onu ehtiramla qarşılayıb nə qulluğa gəldiyini soruşur. Qoca inək oğrusu nəvəsinin bağışlanmasını xahiş edir. Sonra da söhbəti dolandırıb belə bir söz işlədir: "Zənnim məni aldatmırsa, sən rəhmətlik muzdur İlyasın oğlusan. Dədənlə yaxın idim; sənin yadına gəlməz, çəlimsiz, amma qoçaq uşaqdın, deyərdim, a İlyas, Hürü bacıya denən bir əli İbrahimin üstündə olsun, kökəlsin, yekəlsin..." Qara İlyasov dərhal onu adından məhrum edən bəyi tanıyır, cəld ayağa qalxıb təzədən qocayla görüşür və deyir "Xoş gəlmisən, bəy..." Qoca qorxudan əl-ayağı əsə-əsə deyir, mən bəy deyiləm, nəvəmi qurtarmaq üçün özümü yalandan qubadlılı kimi qələmə verirdim. Düzünü desəm, ağdamlıyam, Gülablı kəndində yaşayıram, araba düzəldir, nalbəndlik eləyirəm. Amma Qara İlyasov onun bu yalanına inanmır və deyir: "Olan olub, keçən keçib, bəy... Atama, mənə elədiyin pisliklər də... Sənə bir məsləhətim var – Gülablıda adını dəyişib gizləndiyini mən də bilirdim, Qubadlıdakı siyasi idarə işçiləri də. Onsuz da səni çağıracaqdım. İndi ki, öz ayağınla gəlmisən, öz ayağınla da ata-baba ocağına qayıt. Get Qubadlı şöbəsi rəisinin yanına, denən məni İlyasov göndərib, gəlmişəm ömrümün qalan hissəsini el-obamla bir yerdə yaşamağa..."

Qara İlyasov bütün Azərbaycanda mərd, qorxmaz, cəsur çekist kimi ad çıxarıb, dəfələrlə quldur dəstələri ləğv edib, çoxlu silah, pul, daş-qaş müsadirə eləyib. Hələ Qubadlıda Siyasi Büro İdarəsinə rəhbərlik eləyəndə Respublika Dövlət Siyasi İdarəsinin ən istedadlı zabitlərindən biri sayılırdı. Kollegiyanın qərarıyla qızıl saatla mükafatlandırılanda otuz yeddi yaşı vardı. Sonra bir-birinin ardınca təşəkkürlər, tərifnamələr, qiymətli hədiyyələrlə təltifləndi. Qəza Firqə Komitəsi Rəyasət Heyətinin 1925-ci il mayın 13-də ona verdiyi xasiyyətnamədə yazılmışdı: "Namuslu, sədaqətli işçidir. Kəndlilər və işçilər arasında böyük nüfuza və hörmətə malikdir".

Qara İlyasov Ağdamdan Qaryaginə (Füzuliyə) rəis gedəndən sonra işləri ilə bağlı bir gün yenidən Ağdama qayıdır. Bundan bir neçə gün əvvəl isə o, həmin bölgədə ad çıxarmış Qara adında bir qaçağa bu məzmunda məktub yazır: "Qara bəy, salam. ...Bizim və bizdən yuxarıdakıların fikrini sizə vaxtında çatdırmağı özümə borc bilirəm. Neçə ildir qabağınıza keçəni öldürür, qırır, dağıdırsınız. Nə üçün? Günahları nədir? Bilirəm, özünüzün də rahatlığınız yoxdur. Gecə-gündüz qara-qorxu içində yaşayırsınız. Mən sizi bu qorxudan biryolluq xilas etmək istəyirəm. Haqqınızda partiya və hökumətin fikri belədir – üzə çıxın. Razılaşsanız təqib olunmayacaq, tutulmayacaqsınız. Sizə Qara İlyasov kimi söz verirəm. Gəlin, oturub söhbət eləyək, görək bu məsələni hara çıxarırıq. İstədiyiniz vaxt qəbul etməyə hazıram sizi..."

İki gündən sonra Qara bəy bir dəstə qaçaqla şöbəyə gəlir. Rəis bəyə yer göstərir. Bəy deyir ki, mən oturmağa vərdiş eləməmişəm. Rəis mehribanlıqla onu dilə tutur: "Oturaq həyata alışmaq lazımdı..." Sonra da əlavə edir: "Nə vaxtacan dağda-daşda ömür sürəcəksiz? Quldurluqdan xoşa-xoşla əl çəkib qayıdın ev-eşiyinizə... Bu da Bakıdan gələn sərəncam – bağışlanmanız barədədi..." Siyirtməni çəkib sənədi çıxarmaq, Qara bəyə göstərmək istədiyi yerdə bəy növbətçi milisin gözündən yayındırıb köynəyinin altında içəri keçirdiyi mauzerlə Qara İlyasovu atəşə tutur. Ağır yaralanan rəis pəncərədən tullanıb qaçmaq istəyən bəyi yerindəcə güllələyir, qanını alıb özü də həlak olur. Bu hadisə 1928-ci il avqustun sonunda baş verir.

Qara İlyasov Ağdamın "İmarət" qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.

Mənbə

  • Elbrus Şahmar. Xanimanım Qubadlı. Bakı: "Araz" nəşriyyatı, 1998, səh.368-371.