Robert Fişer

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Robert Fişer
ing. Robert James "Bobby" Fischer
Bobby Fischer 1960 in Leipzig.jpg
Ölkə: Flag of the United States.svg ABŞ
İlk adı: Robert Ceyms Fişer
Doğum tarixi: 9 mart 1943(1943-03-09)
Doğum yeri: Çikaqo
Flag of the United States.svg ABŞ
Vəfat tarixi: 17 yanvar 2008 (64 yaşında)
Vəfat yeri: Reykyavik, İslandiya
Titulu: qrossmeyster (1958)
Maksimal reytinqi: 2785 (iyul 1972)
Mükafatları: Dünya çempionu:1972–1975

Robert Ceyms Fişer (ing. Robert James "Bobby" Fischer) 9 mart 1943, Çikaqo, ABŞ17 yanvar 2008, Reykyavik, İslandiya) — ABŞ şahmatçısı. Şahmat üzrə 11-ci dünya çempionu (1972-1975).

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Fişer 1943-cü il martın 9-da Çikaqoda yəhudi ailəsində anadan olmuşdur. Valideynləri Almaniya (atası) və İsveçrədəndir (anası). ABŞda siyasi baxışlarına görə təqib olunan kommunist, antifaşist atası Hans-Herhardt Fişer ( Gerardo Liebscher kimidə tanınır) ikinci dünya müharibəsi bitdikdən sonra Almaniyaya qayıtmalı olur. (SSRİ xüsusi kəşfiyyat orqanı üzvi, bəzi mənbələrə görə ). Robertin atası haqda çox az məlumatı vardı. Yalnız adının Herhardt olmasını bilirdi. Ona macar yəhudilərindən olan Pol Nemeni atalıq edib. Anası Reqina Vender özünə qapalı qadın idi.(o ABŞda CİA nəzarətində olub ). Bu xasiyyət oğluna da keçir. 6 yaşlı balacaya şahmatı bacısı Coan Fişer öyrədir. O, artıq 13 yaşında şahmat üzrə ABŞ çempionu, 15 yaşında isə Boris Spasskiyə məxsus rekordu təzələyərək şahmat tarixində ən gənc qrossmeyster olmuşdur.


1972-ci ildə Reykyavikdə Boris Spasskini məğlub edən Fişer dünya çempionu adını qazanmışdır. 1992-ci ildə ABŞ-ın Yuqoslaviyaya tətbiq etdiyi embarqoya baxmayaraq bu ölkədə keçirilən şahmat turnirində iştirak etmişdir. Boris Spasskini 30 görüşdən 10-da məğlub edən Fişer turnirin qalibi olsa da ABŞ-da onu 10 illik həbs cəzası və 250 min dollar məbləğində cərimə gözləyirdi. Bu səbəbdən ABŞ-a geri qayıtmayan Fişer bir müddət Macarıstanda, 2000-ci ildən isə Filippində və daha sonra Yaponiyada məskunlaşmışdır. 2003-cü il ilin dekabrında ABŞ Dövlət Departamenti onun pasportunu ləğv etdi. Bundan xəbəri olmayan Fişer 2004-cü il iyulun 13-də Yaponiyadan Filippinə uçmaq istəyərkən sərhədi qanunsuz keçməyə cəhd etdiyi üçün aeroportda həbs edilmişdir. O, 8 ay burada həbsdə qalmış, həmin dövrdə ABŞ vətəndaşlığından imtina etməsi barədə yazılı bildiriş göndərmiş və siyasi sığınacaq verilməsi barədə müraciət etmişdir. 24 mart 2005-ci ildə ona vətəndaşlıq verməyə razılığını bildirən İslandiyaya deportasiya edilmişdir.

2007-ci ilin noyabrında böyrək çatışmazlığı diaqnozu ilə xəstəxanaya yerləşdirilmişdir. Əməliyyatdan imtina edən Robert Fişer 17 yanvar 2008-ci ildə xəstəxanada vəfat etmişdir. Öz istəyinə əsasən onun dəfn mərasimində həyat yoldaşı Miyoko Vatai və bir neçə island dostu iştirak etmişdir.

Dini mənsubiyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Anasının yəhudi olmasına baxmayaraq, Fişer yəhudi köklərinin olmasını təkzib edirdi. 1962-cı ilin yanvarında Fişer intervyuda dedi: Mən Nitşenin kitabını oxudum və orda deyir ki, din insanların hisslərini küt edir. Mən bununla razıyam.

Fişer 1960-cı illərin ortalarında Allahın Dünya Kilsəsinə qoşuldu. Kilsə şənbə günü Sabbath təyin etdi və Sabbath günündə işləməyi qadağan edirdi (həmçinin şahmatıda). 1970-ci illərin ortalarında Fişer Allahın Dünya Kilsəsinə böyük məbləğdə pul ianə edirdi. 1972-ci ildə bir jurnalist "Firşer demək olarki, şahmat kimi din barədə də ciddidir və cempion şahmatı inkişaf etdirməklə öz inancına yatırırdı" deyə bildirmişdir. Bununla belə, peyğənbərliyi Herbert W. Armstrong yerinə yetirməmiş getdi və kilsə Garner Ted Armstrong ilə bağlı seks qalmaqallarının silsilə ayələri sarsıtdı. Nəhayət, 1977-ci ildə Fişer kilsəni tərk elədi, ""Şeytani" olan bu ittiham və qətiyyətlə onun metodları və rəhbərliyi hücum".

Fişerin təsadüfi şahmatı (şahmat960)[redaktə | əsas redaktə]

Fischer random chess (chess960)

"Fişerin təsadüfi şahmatı"nı adından da göründüyü kimi keçmiş dünya çempionu Bobbi Fişer yaradıb. 1996-ci ilin 19 iyununda Fişer Argentinada şahmatın fərqli növünü yaratdığını elan etdi. Bu şahmatda standart şahmat lövhəsi və fiqurları istifadə olunur, sadəcə fiqurlar fərqli düzülür. "Fişerin təsadüfi şahmatı" sonralar "şahmat960" adlandırıldı. Şahmat960 mümkün başlanğıc vəziyyətlərin sayına görə belə adlandırılıb. Bu şahmatda əvvəlcədən əzbərlənmiş debütlər vasitəsilə üstünlük əldə etmək qeyri-realdır, oyunçular yalnız öz istedadlarından və yaradcılıqlarından istifadə etməlidirlər.

2006-cı ildə İslandiyada radioverilişdə Fişer, şahmat960-ı niyə yaratdığını belə izah edir:

Oyun əsasən debütdən asılıdır. Keçən əsrin çempionları mənim və indiki oyunçuların bildiyi qədər açılışları bilmirlər. Əgər onlar indi sağ olsaydılar, uğursuz açılışlar edərdilər. Sən oyunun güclünü müqayisə edə bilməzsən, sən ancaq təbii bacarıq haqqında danışa bilərsən. Əzbərçilik böyük gücdür. 14 yaş və ya daha kiçik yaşlı uşaq Kapablanka və ya keçən əsrin oyuncuları (Mörfi, Steinitz) ilə açılışlarda üstünlük əldə edə bilər. Bəlkə də yox, çünki debütdə üstünlük əldə edəndə bu, təkcə açılışda üstünlük demək deyil, artıq növbəti gedişləri necə oynayacağını bilməkdir. Bir çox nümünələr var ki, həmin vəziyyətdə necə oynamaq lazım olduğuna kömək edir. Buna görə də mən artıq şahmatı sevmirəm. Bu yalnız əzbərçilik və əvvəlcədən hazırlaşmaqdır...

Ən bahalı şahmat oyunu[redaktə | əsas redaktə]

1992-ci ildə Fişer və Spasski arasındaki şahmat oyunu tarixə "ən bahalı şahmat oyunu" kimi düşür. Belə ki, qalib gələn Fişer 3650000 $ , məğlub olan Spasski isə 1350000 $ qazanır.

Filmlər[redaktə | əsas redaktə]

2009-cu ilin aprelində "Mən və Bobbi Fişer" ( Me and Bobby Fischer) filminin İslandiyada premyerası olur. Film Saemindur Palssonun köhnə dostu Fişeri Yaponiyada həbsxanadan çıxartması və İslandiyada məskunlaşdırmasına kömək etməsi haqqındadır. Kino Friðrik Guðmundsson tərəfindən istehsal olunub, musiqisi Guðlaugur Kristinn ÓttarssonBjörk Guðmundsdóttir və Einar Arnaldur Melax məxsusdur.

2009-cu ilin oktyabrda "Bobby Fischer Live" filmi ekranlara çıxdı. Filmin rejissoru və əsas Fişer rolunun ifaçısı Damien Chapa idi.

2011-ci ildə kinorejissor Liz Garbus "Bobbi Fişer dünya əleyhinə" (Bobby Fischer Against the World) sənədli filmini çəkir. Filmdə Harri Kasparovun və digər şahmat cempionlarının intervyusu yer almaqdadır.

2015-ci ilin sonlarında bioqrafik film olan "Qurban piyada" (Pawn Sacrifice) ekran üzü görəcək. Fişer rolunu Tobey Maguire, Boris Spasski rolunu Liev Schreiber, Joan Fişer rolunu isə Lily Rabe oynayır.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

VikiAnbarda Robert Fişer ilə əlaqəli mediafayllar var.