Səngi Muğan ada döyüşü

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Səngi Muğan ada döyüşü
Muğan Daşı adası.jpg
Tarix iyul 1669
Yeri Bakı yaxınlığındakı Səngi Muğan
və ya Lənkəran yaxınlığında Sarı yarmadası
qərbi və ya cənub-qərbi Xəzər dənizi sahili
Nəticəsi kazakların qələbəsi
Münaqişə tərəfləri

Don kazakları

Səfəvilər

Komandan(lar)

Stepan Razin

Məmməd-Xan Astrabadlı

Tərəflərin qüvvəsi

təxmini. 1200 nəf.
23 - 30 Kolaz

3700 nəf.
50 - 70 gəmi

İtkilər

təxmini. 200 nəf

3-ü istisna bütün gəmilər batırılmış
Səfəvilərin böyük qismi öldürülmüşdür.

Səngi Muğan ada döyüşü1669-cu ilin iyul ayında Xəzər dənizində Stepan Razinin kazakları ilə Səfəvi donanması arasında baş vermişdir. Bu döyüş rusların XVII əsrdə dəniz döyüşünlərində ən böyük qələbəsidir.

Döyüşün baş verdiyi yer haqqında qeyri-müəyyənlik[redaktə | əsas redaktə]

Rusların Svinoy adlandırdığı ada hazırda Bakı arxipelaqına daxil olan Səngi Muğan adasıdır. Ada Bakıdan bir qədər aralıda cənubda yerləşir. Ancaq mənbələrdə adanın yeri olaraq Lənkəran olaraq göstərilir. Ola bilsin ki, kazaklar «Svimın» adlandırdıqları ada çağdaş Sarı yarımadasıdır.

Döyüşdən öncəki vəziyyət[redaktə | əsas redaktə]

1668-ci ildən Xəzər dənizində Stepan Razinin başçılığı ilə böyük bir (1000—1200 nəf.) «quldur» kazak dəstəsi fəaliyyət göstərirdi. Dənizdə hakim mövge tutaraq Səfəvi imperiyasının Xəzər dənizi sahil zonalarına hücumlar təşkil edərək talançılıqla məşgul olurdular. Yazda onlar Türkmənistan sahillərinə istiqamətlənmişdilər. Sonradan isə Səfəvilərin mülkiyyəti olan Səngi Muğan adasına yerləşirlər.

Razinin adaya yerləşməsindən 10 həftə sonra 1669 iyununda Səfəvi donanması və piyada qüvvələri sahilə yaxın yerləşdirilir. İsveçin İranda olan diplomat E. Kempferə[1], Səfəvi donanmasının 7 000 əsgərdən ibarət olmasını və donanmaya Astrabadlı Məmməd Xanın başçılıq etməsini bildirmişdir. Onun sözlərinə görə Səfəvi əsgərləri dayaz boğazı keçərək adada kazakların əks istiqamətində mövqe tutmuşlar. Rus mənbələrində isə Məmməd Xanın 3700 hərbiçi (qızılbaş) və QumuqKabardinlərdən ibarət muzdlu dəstə Səfəvilər tərəfindən vuruşması qeyd olunur[2].

Ümumu yığıncaqda kazaklar geri çəkilmənin tərəfdarı olsalarda (Kempferin şəlumatında Razinin özünündə geri çəkilmək tərəfdarlarından olmasını qeyd edir. Ancaq say baxımından çoxluq təşkil edən Qolutven kazakları döyüşə girmədən getməyin utandırıcı olmasını bildirərək qərara təsir göstərmişlər.

Döyüş[redaktə | əsas redaktə]

Kempferin məlumatına görə kazakların 29 və ya 30 alcaq göyərtəli çay kolazı mövcud olmuşdur. Hər kolaz 2-3 topa sahib idi. Rusların məlumatına görə kazaklar 23 gəmiyə sahib olmuş, bu donanmanın 15 nəqliyyat vastəsi nisbətən böyük kolazlardan ibarət olmuşdur. Artileriya arsenalı 20 kiçik və 20 böyük topdan ibarət olmuşdur.

Səfəvilərdə isə bir mənbəyə əsasən 50, digərinə görə isə 70 gəmi olmuşdur. Qərbi Avropa mənbələrində onları bus, rus mənbələrində isə sandal adlandırırdılar. Bu gəmilər müxtəlif ölçülərə malik olmuşdur. «Səfəvi gəmiləri bir-birinə dəmir zəncirlərlə bağlanmışdı. Onların hədəfi kazakları dövrəyə alaraq heç birinin qaçmasına imkan verməmək olmuşdur. Ancaq döyüşdə azca bir yalnışlıq döyüşün taleyini kazakların lehinə həll edə bilərdi. Belə də oldu. Bütün donanma tam olaraq məhv olmuşdur.

Razin donanmanı açıq dənizə çıxarmaq istəyirdi. Səbəb isə burada kazak kolazlarının daha çevik olması ilə bağlı olmuşdur. Kazaklar aldadıcı manevr edərək sahildən açıq dənizə istiqamətlənirlər. Özlərini sanki qorxub qaçan kimi nümayiş etdirirlər. Buna aldanan Səfəvi donanması açıq dənizə çıxaraq kazakları təqib edir. Sahildən xeyli uzaqlaşdıqdan sonra kazaklar gəmilərini geri çevirərək güçlü artileriya atəşinə başlayırlar. Onlar əsas güçü Məməd Xanın iri bayraqlı gəmisinə yönəldirlər. Персидский флот устремился Razinin olduğu kolazın təcrübəli topçusu şilahı pambıq və neftlə dolturaraq yandırıcı atəş açır. Nəticədə Məmməd Xanın olduğu bus ehtiyat barıtın yanmaraq partlaması nəticəsində böyük zərər görür. Məmməd Xan digər busa keçməli olur.

Bir-birinin ardınca buslar kazaklar tərəfindən ələ keçirilərək batırılırdı. Üstəlik gəmilərin bir-birinə bağlanması manevr imkanlarını daraldırdı. Qənimət kimi 33 top ələ keçirilir. Səfəvi donanmasından yalnız 3 bus qurtula bilmişdir. Onlardan birində isə Məmməd Xan xilas olmuşdur. Ancaq onun oğlu Şabın və qızı əsr götürülür[3]. Dənizçilərin böyük qismi kazakların əlinə keçməmək məqsədi ilə suya atılaraq, buradaca boğulub ölürdülər.

Kempfler kazakların itkilərinin 50 yaralı olmasını yazırdı. Kazakların özləri isə 500 nəfər itki verdiklərini bildirirdilər. Bu rəqəm kazakların ümumi yürüşü ərzində həlak olmuşların sayıdır. İtkilər arasında xəstəlikdən ölənlər də ola bilər. Digər mənbələrdə isə onların Volqa və açıq dənizdə ümumi itkilərinin 200 nəfər olması göstərilir.

Son olaylar[redaktə | əsas redaktə]

Səfəvilər Məmməd Xanın məğlubiyyətini «səfəvilərin açıq dəniz döyüşlərindən anlayışın olmaması və düşmənin isə bu baxımdan təcrübəli olması ilə izah edirlər». Şah sarayında bununla əlaqədar xüsusi qərar qəbul edilir. Hədəf daha güclü donanmanın yaradılması idi. Bu donanma da təcrübəli Bəhreynli dənizçilərdən təşkil olunmalı olur. Ancaq 1669-cu ilin yayının axırlarında kazaklar Həştərxana qayıdırlar. Onlar Don çayına keçmək məqsədi ilə əsirləri, dəniz kolazlarını və böyük topları rus dövlətinə verməli olurlar. Məmməd Xanın qızı və oğlu əsir götürülənlər arasında olmuşdur. Xan qızının Stepan Razin tərəfindən gəmidən açıq dənizə atması qeyd olunur.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Kempfer E. Записки о персидском походе Степана Разина
  2. Крестьянская война под предводительством С. Разина. Сб. документов. Т. 1. М. 1954. Документ № 106
  3. Шефов, Николай Александрович — книга «Битвы России», стр. 501.

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]