Sacilər

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Sacilər dövləti səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Jump to navigation Jump to search
Sacilər
ərəb ساجیان‎‎


879 — 941




SajidDynastyMapHistoryofIran.png
İndiki sərhədlərlə Sacilər dövrünün hüdudlarının müqayisəsi
Paytaxt Marağa (879-901)

Ərdəbil (901-941)

Dil(lər) Azərbaycan türkcəsi

Ərəbcə

Din İslam
Pul vahidi Dirhəm,

Dinar

İdarəetmə forması Monarxiya
Sülalə Sacilər sülaləsi

Sacilər - Ərəb əsarətinə qarşı mübarizə dövründə Azərbaycanda yaranmış güclü Azərbaycan[1] dövlətlərindən biri də Sacilər idi. Sacilər sülaləsi Soğd-İran mənşeli idilər[2][3][4]. Bəzi mənbələrdə türk kimi anılıblar, lakin onu da qeyd etmək lazımdır ki, o vaxtı ərəblər Orta Asiyadan çıxan bütün xalqları, tayfaları türk sayırdılar.[5][6][7]. Sacilər dövləti Azərbaycanı, İranı, qismən Türkiyəİraq ərazilərini əhatə etmiş Azərbaycanın varisi olduğu dövlətdir. Dövlətin əsasını 893-cu ildə Məhəmməd İbn Əbu Sac qoymuşdur. Sacilər dövləti həmçinin Azərbaycan xalqının təşəkkülündə də müəyyən rol oynamışdır.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Sacilər sülaləsinin mənşəyi[redaktə | əsas redaktə]

Sacilər Xilafətin süqutundan sonra Azərbaycanı idarə edən 5 sülalədən-Şirvanşahlar,Salarilər,Rəvvadilər və Şəddadilər sülaləsindən olan yeganə türk mənşəli sülalə olmuşdur(Qeyd edək ki,Şirvanşahlar və Rəvvadilər ərəb mənşəli,Şəddadilər kürd mənşəli,Salarilər isə fars mənşəli sülalə olmuşdur).Yəni Sacilər sülaləsi türk mənşəli sülalədir. Xəlifələr əl-Vasiq (ö.849) və əl-Mütəvəkkil (ö.861) bütün ali hakimiyət Xəzər sərkərdələrinə məxsus idi. Sonuncu Abbasilər dövründə xilafətdə ali hakimiyətə Kiçik Buğa, Vasif və Fateh binu Xaqan nail oldular. Fatehin atası Xaqan, Abbasi xilafətinin Azərbaycan və Ərməniyyə hakimi olub, və bəzi qaynaqlara görə Sacilər dövlətinin də yaradıcısı o sayılır.[8]

Sacilər soğd mənşəli sülalə idilər və Sacilər (879-941) sülaləsinin nümayəndələri bir qayda olaraq, Afşin titulu daşıyırdılar. Onlar Orta Asiyanın Əşrusən (Usruşana) vilayətinin qədim soğd nəsillərindən idilər. Ərəb ordusunun bir çox məşhur sərkərdələri, о sıradan Afşin Heydər ibn Kavus bu torpaqdan çıxmışdılar.[9]

Əbu Sac Divdadın dövrü[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Əbu Sac Divdad

Sacilər sülaləsinin banisi Əbu Sac Divdad da Xilafət qoşunlarında xidmət edən məşhur sərkərdələrindən biri idi. O, dəfələrlə ərəb qoşunlarının hərbi əməliyyatlarına başçılıq etmiş, Xilafətdə bir sıra mühüm vəzifələr tutmuşdu. Dövlət qarşısındakı xidmətlərinə görə Xilafətin böyük və ən zəngin əyalətlərindən biri olan Azərbaycan iqta olaraq Sacilərə verilmişdi. Azərbaycanı müstəqil idarə edən Sacilər Xilafət xəzinəsinə ildə 120 min dinar bac göndərirdilər. Əbu Sac Divdadın oğulları Məhəmməd ibn Əbu Sac və Yusuf ibn Əbu Sac da Xilafətin görkəmli sərkərdələrindən idilər.

Məhəmməd ibn Əbu Sacın dövrü[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Məhəmməd ibn Əbu Sac

Sacilər dövründə Azərbaycanın vahid dövlətdə birləşməsi iqtisadiyyatda canlanma yaratmışdı. Bu dövlət Abbasilər xilafətinin dağıldığı dövrdə siyasi hərc-mərclikdən istifadə edərək, Azərbaycanın qərb torpaqlarını ələ keçirməyə çalışan erməni və gürcü hakimlərini dəfələrlə məğlubiyyətə uğratmış , özündən aslı vəziyyətə salmışdı. Hələ IX əsrin sonlarında (898-900) Məhəmməd ibn Əbu Sacın adına pul kəsilirdi.

Yusif ibn Əbu Sacın dövrü[redaktə | əsas redaktə]

Məhəmməd ibn Əbu Sacın ölümündən sonra onun qardaşı Yusif ibn Əbu Sacın dövründə Sacilər dövləti daha da qüvvətləndi. 912-ci ildən etibarən Xilafət xəzinəsinə ilbəil bac göndərilməsi tamamilə dayandırıldı. Yusuf ibn Əbu Sac erməni və gürcü hakimlərinin qoşunlarını ağır məğlubiyyətə uğratdı. Ermənistan ərazisini, Tiflis və Kaxeti ələ keçirdi. Azərbaycan torpaqları hesabına genişlənməyə çalışan erməni və gürcü hakimləri özləri Azərbaycan Sacilər dövlətindən asılı vəziyyətə düşdülər. Sacoğulları Şirvanşahlar dövlətini də özlərinə tabe etdilər.

Beləliklə, Azərbaycan Sacilər dövləti X əsrin əvvəlləri üçün Zəncandan Dərbəndə qədər bütün Azərbaycan torpaqlarını əhatə edirdi. Sacilər dövlətinin şərq sərhədləri Xəzər dənizi sahillərindən başlanır, qərb sərhədləri Ani və Dəbil (Dvin) şəhərlərinə qədər uzanıb gedirdi.

Yusuf ibn Əbu Sac dövlətin şimal sərhədlərini möhkəmləndirmək üçün Dərbənd səddini təmir etdirdi: səddin dənizin içərisində olan, uçub dağılmış hissəsini yenidən qurdurdu. Yusuf ibn Əbu Sacın adından Bərdə, Marağa və Ərdəbildə pullar kəsilməsi о zaman Azərbaycanın müstəqil bir dövlət kimi Abbasilər xilafətindən asılı olmadığını göstərir. Azərbaycan Sacilər dövlətinin paytaxtı əvvəl Marağa, sonra isə Ərdəbil şəhəri idi.

  • Fəthin dövrü
Əsas məqalə: Əbül-Müsafir Fəth

Sonuncu saci əmiri Əbül-Müsafir öz qulamı tərəfindən 929-cu ildə öldürüldü və Sacilər sülaləsinə son qoyuldu.[10]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. C. E. Bosworth, "AZERBAIJAN iv. Islamic History to 1941" in Encyclopaedia Iranica. [1](accessed November 2010). Quote: "In ca. 279/892 the caliph Moʿtażed appointed one of his generals, Moḥammad b. Abi’l-Sāj, an Iranian from Central Asia, as governor of Azerbaijan and Armenia, and the family of the Sajids"
  2. Clifford Edmund Bosworth. The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual. — Columbia University, 1996. — С. 147.
  3. V. Minorsky. Studies in Caucasian history. — Cambridge University Press, 1957. — С. 111.
  4. C.E. Bosworth. Encyclopaedia of Islam / Edited by C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs and G. Lecomte, Assisted by P.J. Bearman and Mme S. Nurit. — 1995. — Т. 8. — С. 745:. — ISBN 90-04-09834-8.
  5. “The name Turk was given to all these troops, despite the inclusion amongst them of some elements of Iranian origin, Ferghana, Ushrusana, and Shash – places were in fact the centers were the slave material was collected together”(ʻUthmān Sayyid Aḥmad Ismāʻīl Bīlī, "Prelude to the Generals", Published by Garnet & Ithaca Press, 2001.)
  6. “These new troops were the so-called “Turks”. It must be said without hesitation that this is the most misleading misnomer which has led some scholars to harp ad nauseam on utterly unfounded interpretation of the following era, during which they unreasonably ascribe all events to Turkish domination. In fact the great majority of these troops were not Turks. It has been frequently pointed out that Arabic sources use the term Turk in a very loose manner. The Hephthalites are referred to as Turks, so are the peoples of Gurgan, Khwarizm and Sistan. Indeed, with the exception of the Soghdians, Arabic sources refer to all peoples not subjects of the Sassanian empire as Turks. In Samarra separate quarters were provided for new recruits from every locality. The group from Farghana were called after their district, and the name continued in usage because it was easy to pronounce. But such groups as the Ishtakhanjiyya, the Isbijabbiya and groups from similar localities who were in small numbers at first, were lumped together under the general term Turks, because of the obvious difficulties the Arabs had in pronouncing such foreign names. The Khazars who also came from small localities which could not even be identified, as they were mostly nomads, were perhaps the only group that deserved to be called Turks on the ground of racial affinity. However, other groups from Transcaucasia were classed together with the Khazars under the general description.”(M.A. Shaban, “Islamic History”, Cambridge University Press, v.2 1978. Page 63)
  7. “In reference to the first two centuries of Islam, the term “Turk” as used by Arabic and Persian sources presents difficulties. The Muslim authors mean different things by the term, depending on their era, proximity to Inner Asia and knowledge of the region. It can overlap with other ethnic names (e.g. “Soghdian, Khazar, Farghanian”). (D. Pipes. Turks in Early Muslim Service — JTS, 1978, 2, 85—96.)
  8. -Знаменитые хазары
  9. Azərbaycan tarixi 7-ci sinif
  10. Madelung, W. (1975). "The Minor Dynasties of Northern Iran". In Frye, R.N. The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs. Cambridge: Cambridge University Press. səh. 198–249. ISBN 978-0-521-20093-6.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]