Tomas Çek

Vikipediya, azad ensiklopediya
Naviqasiyaya keçin Axtarışa keçin
Tomas Çek
ing. Thomas Cech
Doğum tarixi 8 dekabr 1947(1947-12-08)[1][2][…] (76 yaş)
Doğum yeri
Elm sahələri biokimya
Elmi dərəcəsi
İş yerləri
Təhsili
Üzvlüyü
Mükafatları ABŞ Milli Elmlər medalı
experts.colorado.edu/dis…
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Tomas Robert Çek (8 dekabr 1947[1][2][…], Çikaqo, İllinoys) — ABŞ biokimyaçı və molekulyar bioloqu. Sidney Altmanla birlikdə 1989-cu ildə kimya üzrə Nobel mükafatı laureatı, "RNT-nin katalitik xüsusiyyətlərinin kəşfinə görə" Kolorado Boulder Universitetində fəxri professor və Biofrontiers İnstitutunun direktoru, 2000–2009-cu illərdə Hovard Hyuz Tibb İnstitutunun rəhbəri və 1988-ci ildən onun mütəxəssisi[4], Milli Elmlər Akademiyasının üzvü (1987)[5] və ABŞ Tibb Akademiyası (2000), həmçinin Amerika Fəlsəfə Cəmiyyəti (2001). Milli Elm Medalı ilə təltif edilmişdir (1995).

Bioqrafiya[redaktə | mənbəni redaktə et]

Çekin valideynləri çex əsilli idi (babası çex, digər nənə və babaları birinci nəsil amerikalılar idi). O, Ayova şəhərində (Ayova) böyüyüb. Orta məktəbdə o, Ayova Universitetində geologiya professorundan kristal strukturları, meteoritlər və fosilləri müzakirə etməyi xahiş etdi.[6] 1966-cı ildə Grinnell Kollecində oxudu və burada Homerin Odisseyini, "Dantenin Cəhənnəmi"ni, konstitusiya tarixini və kimyanı öyrəndi. 1970-ci ildə T. Çek üzvi kimyaçı Karol Linn Martinsonla evləndi.[7] T. Çek 1975-ci ildə Berklidəki Kaliforniya Universitetində kimya üzrə doktorluq dərəcəsi alıb və həmin il Massaçusets Texnologiya İnstitutuna doktorluq tədqiqatları aparmaq üçün daxil olub. 1978-ci ildə Kolorado Universitetində ilk müəllimlik vəzifəsini aldı, burada o, kimya və biokimya üzrə bakalavr tələbələrinə mühazirə oxudu, fakültədə işlədi və hazırda kimya və biokimya kafedrasının fəxri professoru kimi işinə davam edir.

2000-ci ildə T. Çek, Merilend ştatındakı Hovard Hyuz Tibb İnstitutunun (HHTİ) rəhbəri vəzifəsində Pennell Çoppini əvəz etdi. O, həmçinin Boulder Kolorado Universitetində biokimya laboratoriyasını, Kolorado Molekulyar Biotexnologiya Təşəbbüsünü idarə etməyə davam edir. T. Çek Kolorado Boulder Universitetində[8]bakalavr kimyasını tədris etməyə davam edir. 2009-cu ilin yazında tədris və tədqiqata qayıtmaq üçün 1 aprel 2008-ci ildə Çek HHTİ-nin rəhbəri vəzifəsini tərk edəcəyini elan etdi.[9] 2016-cı ildə o, Greenpeace,[10] və bütün dünya hökumətlərini geni dəyişdirilmiş orqanizmlərə (GDO) qarşı mübarizəni dayandırmağa çağıran bir məktub imzaladı[11][12][13]. Genes & Development jurnalının redaksiya heyətinin üzvü, Amerika İncəsənət və Elmlər Akademiyasının (1988), Avropa Akademiyasının (1999 il, xarici üzv)[14]və EMBO-nun üzvü.

Elmə töhfəsi[redaktə | mənbəni redaktə et]

T. Çekin əsas tədqiqat sahəsi hüceyrə nüvəsində transkripsiya prosesidir. O, DNT-nin genetik kodunun RNT-yə necə yazıldığını öyrənir. 1970-ci illərdə T. Çek birhüceyrəli orqanizm Tetrahymena thermophila-da RNT birləşməsini öyrənərkən, xam RNT molekulunun özünü birləşdirə biləcəyini kəşf etdi. 1982-ci ildə T. Çek ilk dəfə RNT molekullarının genetik məlumatın passiv daşıyıcıları funksiyası ilə məhdudlaşmadığını — onlar katalitik funksiyaları yerinə yetirə və hüceyrə reaksiyalarında iştirak edə bildiyini göstərdi. RNT özünün kəsilməsini və birləşməsini kataliz edə bilər, nəticədə ondan kiçik bir fraqment ayrılır. RNT fermentləri ribozimlər kimi tanınır və gen mühəndisliyində yeni alətə çevrilib. Onlar həmçinin yeni terapevtik effektlər vermək potensialına malikdirlər — məsələn, onlar invaziv virus RNT-lərini məhv etmək və deqradasiya etmək qabiliyyətinə malikdirlər. T. Çekin ikinci tədqiqat sahəsi xromosomların uclarını qoruyan quruluş olan telomerlərdir. Telomerlər hər DNT dublikasiyası ilə qısalır və hər dəfə uzadılmalıdır. O, telomerik ardıcıllıqları nüsxələyən və onları uzadan bir ferment olan telomerazı öyrənir. Telomeraz aktiv sahəsinin zülal alt bölmələrinə əks transkriptazaların yeni sinfi, əvvəllər viruslarla və köçürülə bilən elementlərlə məhdudlaşdığı düşünülən fermentlər daxildir. Telomeraza insan xərçənglərinin 90%-də aktivləşir. Buna görə də, onun fəaliyyətinə maneə törədən bir dərman xərçəngin müalicəsində faydalı ola bilər.

Mükafat və fəxri fərmanları[redaktə | mənbəni redaktə et]

  • Ferment Kimyası üzrə Pfizer Mükafatı (1985)
  • Nyukom Klivlend Mükafatı (1986)
  • ABŞ Milli Elmlər Akademiyasının Molekulyar Biologiya üzrə Mükafatı (1987)
  • Beynəlxalq Gairdner Mükafatı (1988)
  • Louise Gross Horvitz mükafatı (1988)
  • Əsas Tibbi Tədqiqat üçün Albert Lasker Mükafatı (1988)
  • Biokimya və Biofizika üzrə Heineken Mükafatı (1988)
  • Kimya üzrə Nobel Mükafatı (1989)
  • Rosenstiel Mükafatı (1989)
  • Varren Triennial Mükafatı, Massachusetts General Hospital (1989 il, Joan Steitz ilə)
  • Milli Elm Medalı (1995)
  • Silliman Mühazirəsi (2001)
  • Othmer Qızıl Medalı (2007)
  • Həyat Boyu Uğur Mükafatı, Kolorado Bioscience Association (2009)
  • Rokfeller Universitetinin (2009) və Harvardın (2010) fəxri doktoru.

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. 1 2 Thomas Robert Cech // Encyclopædia Britannica (ing.).
  2. 1 2 Thomas Robert Cech // Brockhauz Ensiklopediyası (alm.). / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
  3. 1 2 https://experts.colorado.edu/display/fisid_103252.
  4. Thomas R. Cech, PhD | HHMI.org
  5. Thomas Cech
  6. Автобиография Томаса Чека на сайте Нобелевского комитета (англ.) Nobel autobiography. Nobelprize.org. Retrieved on 2013–10–22
  7. The Nobel Prize in Chemistry 1989: Illustrated Presentation
  8. "Arxivlənmiş surət". 2023-01-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2023-10-10.
  9. HHMI News: Thomas R. Cech to Step Down as HHMI President. Hhmi.org (2008–04–01). Retrieved on 2013–10–22.
  10. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı
  11. 107 Nobel laureates sign letter blasting Greenpeace over GMOs
  12. Laureates Letter Supporting Precision Agriculture (GMOs)
  13. Список нобелевских лауреатов подписавших письмо
  14. Academy of Europe: Cech Thomas

Xarici keçidlər[redaktə | mənbəni redaktə et]