Yens Byornebu

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Yens Byornebu
Jens Bjørneboe
Jens Bjørneboe underviser Rudolf Steinerskolen i Oslo 1952.jpg
İlk adı: Jens Ingvald Bjørneboe
Doğum tarixi: 2 oktyabr 1920(1920-10-02)
Doğum yeri: Kristiansand, Vest-Aqder, Flag of Norway.svg Norveç
Vəfat tarixi: 9 may 1976 (55 yaşında)
Vəfat yeri: Veyerland, Vestfold, Flag of Norway.svg Norveç
Atası: İnqvald Byornebu
Anası: Maya Svensson
Həyat yoldaşı: Lisel Byornebu (1945-1961)
Tone Byornebu (1961-1976)
Vətəndaşlıq: Flag of Norway.svg Norveç
Milliyyəti: Norveçli
İxtisası: Müəllim

Yens İnqvald Byornebu (norv. Jens Ingvald Bjørneboe) — norveçli müəllim, yazar, şair, rəssam və filosof. Yens Norveç cəmiyyəti və ümumilikdə Qərb sivilizasiyasının tənqidçisi idi. 1976-cı ildə intihar etmişdir.[1]

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

9 oktyabr 1920-ci ildə Kristiansandda anadan olmuşdur. Norveçin Belçikadakı konsulu İnqvald Byornebunun oğludur. Uşaqlığı ağır keçmişdir, bir neçə il pnevmaniya xəstəsi olmuşdur. 12 yaşında içkiyə başlamış, 13 yaşında özünü asmaq istəmiş, lakin alınmamışdır. Dəfələrlə atasının təraşsonrası balzamını içərək intihara cəhd etmək istəmişdir.

1940-cı ildə orta məktəbi bitirmiş, Dövlət İncəsənət Məktəbində rəssamlıq təhsili almağa başlamışdır.

1943-cü ildə Nasist Almaniyasının Norveçi işğalından sonra İsveçə qaçmış, burada daha sonra (1945-ci ildə) evlənəcəyi Almaniya yəhudisi rəssam Lisel Funk ilə tanış olmuşdur. Həyat yoldaşından Alman mədəniyyəti və ədəbiyyatını öyrənmişdir. Bu dövrlər apolitik olan Yensə görə siyasət incəsənətdən daha lazımsız idi.[2] Rəsmin onun üçün yetərsiz olduğunu görən Yens ədəbiyyata yönəlməyə qərar vermişdi.[1]

Yens Byornebu 1952-ci ildə Norveç Yazıçılar Birliyindən çıxaraq Yazıçılar Assosiasiyasını quran şəxslərdən idi. Bu şəxslər riksmol tərəfdarı idilər.

Müəllimlik fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

1950-ci ildə Osloda, Voldorf məktəbində müəllimliyə başlamışdır. Voldorf məktəblərinin mahiyyəti avstriyalı filosof Rudolf Şteynerin antroposofiya fəlsəfəsi ilə bağlıdır. Yens uşaqlarla işləməkdən həzz alırdı.[3] O burada 7 il dərs demişdir. Təhsil sistemini tənqid edən "Yonas" adlı romanını da bu dövrlərdə yazmışdır.

Ədəbi fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Byornebu ədəbi fəaliyyətinə şeirlə başlamışdır. İlk şeir kitabı olan Şeirlər (Dikt - 1951) əsasən dini məzmunda idi. Bu şeirlərini qohumu Andre Byerkenin köməyi ilə çap etmişdi. Daha sonra cəmiyyəti tənqid edən romanlar yazmışdır. Bunlardan ən önəmlisi olaraq Xoruz banlamadan öncə (Før Hanen Galer - 1952), Yonas (1955), Zalım çoban (Den Onde Hyrde, 1960) romanlarının adını çəkmək olar. "Xoruz banlamadan öncə" romanı Nasist Almaniyasının məğlubiyyətindən sonra Nasistlərlə əlaqəsindən şübhələnilən hər adama pis gözlə baxılmasını (həmçinin Knut Hamsuna) qınayır, "Yonas" romanı isə təhsil sistemini tənqid edir. "Zalım çoban" romanı Norveç həbsxanaları haqqındadır. O həmçinin Eucenio BarbaDanimarka teatr qrupu Odin Teartetlə birlikdə Quşsevərlər (Fugleelskerne, 1966), Semmelweis (1968) və Amputasiya (Amputasjon, 1970) adlı dram əsərlərini yazmışdır. "Paltarsız" (Uten en tråd, 1966) romanı pornoqrafik ünsürlər daşıdığı üçün 1967-ci ildə məhkəmə qərarı ilə ölkədə qadağan olundu. Lakin bu məhkəmə Yensə məşhurluq gətirdi və Byornebu bu sayədə maddi cəhətdən özünü dirçəltməyə başladı.[4] Onun ən sonuncu əsas romanı Köpək balıqları (Haiene, 1974) romanıdır.

Byornebu individualist anarxist idi, inqilabın cəmiyyətdəki kontrmədəniyyət vasitəsilə içdən baş verəcəyinə inanırdı [5][6], Emma Qoldman haqqında yazdığı dram əsərini yarıda qoymuşdu[7].

Vəhşiliyin tarixi[redaktə | əsas redaktə]

İnqvald Byornebu, Yens Byornebunun atası, Norveçin Belçika konsulu

Byornebunun ən məşhur əsəri "Vəhşiliyin tarixi" trilogiyasıdır. Bu trilogiya Azadlıq anı (Frihetens Øyeblikk, 1966), Barıtxana (Kruttårnet, 1969) və Səssizlik (Stillheten, 1973) romanlarından ibarət olub. Trilogiyanın ilk hissəsi ədalət sistemi, ikinci hissəsi din, üçüncü hissəsi isə müstəmləkəçilik tarixi ilə əlaqəlidir.[7] Mizantropik ruhda olan bu kitabların mövzusu fransız filosof Mişel Fukonun fəlsəfəsindən təsirlənilmişdir. Trilogiyanı bitirməyi 25 il çəkmiş, bitirəndə isə artıq depressiyaya qapılmışdır. O hətta Fransız inqilabı və onun gətirdiyi azadlıq anlayışı ilə də lağ edirdi.[8]

Ölümü[redaktə | əsas redaktə]

1975-ci ildə Yens Byornebu jurnalist Haagen Rinqneslə öz evində müsahibə apararkən birdən bezmiş, jurnalisti şəhərə viski almaq üçün göndərəndən sonra, jurnalist evə qayıdarkən yazarın özünü asaraq intihar etdiyini görmüşdür.[7]

Əsərləri[redaktə | əsas redaktə]

Romanları[redaktə | əsas redaktə]

  • Xoruz banlayanda (Før hanen galer, 1952)
  • Yonas (1955)
  • Şiddətli səmanın altında (Under en hårdere himmel, 1957)
  • Bellapalmada qış (Vinter i Bellapalma, 1958)
  • Mavi adam (Blåmann, 1959)
  • Zalım çoban (Den onde hyrde, 1960)
  • Yuxu və çarx (Drømmen og hjulet, 1964) (Raqnhild Yolsen haqqında)
  • Azadlıq anı (Frihetens øyeblikk, 1966)
  • Paltarsız (Uten en tråd, 1966)
  • Barıtxana (Kruttårnet, 1969)
  • Hersoq Hans (Hertug Hans, 1972)
  • Səssizlik (Stillheten, 1973)
  • Köpək balıqları (Haiene, 1974)

Dram əsərləri[redaktə | əsas redaktə]

  • Ad günün mübarək (Til lykke med dagen, 1965)
  • Quşsevərlər (Fugleelskerne, 1966)
  • Semmelweis (1968)
  • Amputasiya (Amputasjon, 1970).
  • Torgersen prosesi (Tilfellet Torgersen, 1972)
  • Mavi Cins (Dongery, 1976)

Şeir topluları[redaktə | əsas redaktə]

  • Şeirlər (Dikt, 1951)
  • Ariadna (1953)
  • Böyük şəhər (Den store by, 1958)
  • Ad günün mübarək (Til lykke med dagen, 1965)

Esse topluları[redaktə | əsas redaktə]

  • Norveçim, mənim Norveçim (Norge, mitt Norge, 1968)
  • Amerikanı sevən bizlər (Vi som elsket Amerika, 1970)
  • Polis və Anarxiya (Politi og anarki, 1972)

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 Wandrup, Fredrik (1984). "Jens Bjørneboe: Mannen, myten og kunsten"
  2. Tore Rem ilə müsahibə, Klassekampen 11 Sentyabr 2009
  3. Şteyner Məktəbi rəsmi saytı
  4. Carl Hambro: Jens Bjørneboe - en litterær profil, Gyldendal 1978
  5. Kaj Skagens, «Solen ble sort», Klassekampen 24.09.09 s. 20-21.
  6. Anarxizm haqqında müsahibəsi (Norveçcə)
  7. 7,0 7,1 7,2 Engelstad, Carl Fredrik. "Jens Bjørneboes Trilogie", Ausblick, Zeitschrift für Deutsch- Skandinavische Beziehungen ( Lübeck) 33 (1983), no. 1-2: 6-8
  8. Foucault: Galskapens historie, Gyldendal Norsk utg. (1973).