Adəm peyğəmbər

Vikipediya, açıq ensiklopediya - ویکیپدیا ، آچیق انسایکلوپدیا

Bu məqaləni və ya bölməni vikiləşdirmək lazımdır. Lütfən, onu ümumvikipediya qaydalarına uyğun şəkildə tərtib edin.

Mündəricat 1 YARANIŞIN BAŞLANMASI 2 MƏLƏKLƏRİN ETİRAZININ SƏBƏBİ 3 ALLAHIN MƏLƏKLƏRƏ CAVABI 4 ADƏMİN YARANIŞI VƏ ŞEYTANIN İTAƏTDƏN BOYUN QAÇIRMASI 5 ƏSMANIN (ALLAHIN ADLARININ) TƏLİMİ 6 HƏVVANIN YARANIŞI 7 ADƏM İLƏ HƏVVA BEHİŞTDƏ 8 ADƏM VƏ HƏVVANIN TÖVBƏSİ 9 Adəm (Bəqərə Surəsi 29-39-cu ayələr) 10 Qaynaqca 11 Ayrıca bax 12 Xarici keçidlər

[redaktə / تحریر] YARANIŞIN BAŞLANMASI

Uzun illər, əsrlər keçib, amma təkcə Allah bilir ki, bu hədsiz-hüdudsuz dünya neçə min illər arxada qoyub, elə bir vaxt olub ki, Allahdan başqa heç bir varlıq olmayıb. Sonra Allahın əzəli istəyi tək varlıq, ya varlıqlar yaratmağa olub, ona görə də asimanları, yeri və başqa planetləri bu sonsuz fəzada yaratdı. Görəsən, ilk məxluq nə olub? Görəsən, bu göylərin, yerin, başqa canlı və cansız varlıqların ömründən nə qədər keçir? Yer nədir, hansı qayda ilə yaranıb, ibtidai canlı varlıq necə yaranıb? Biz bilirik ki, yəqinən düz fikir bu suallar haqqında tapılmayıb və insan ömründən əsrlər belə keçsə həqiqi cavab tapılmayacaq, bəlkə də biz bəşəriyyət öz acizliyimizi etiraf edəcəyik.

Con Feqr deyir:

-”Maddənin kəşf olunması səmərəli təhqiq və tədqiqatdan xaric bir məsələdir. Gərək maddənin mövcudluğunu fərz etdikdən sonra varlığın yaranış keyfiyyəti haqqında düşünülsün.”

Başqası isə belə deyir:

-”Həyatın tapılması fizika elminin ən maraqlı mövzularından biridir. Uzun təhqiqatlara baxmayaraq bu məsələ hələ də həll olmamışdır. Necə ki, Nyuyork elmlər akademiyasının müəllimi Karisi Morison deyir ki, həyatın sirlər dolu yaranışı zərif bir məsələyə bağlıdır, amma biz o məsələnin dərk olunmasından acizik. Heç bir əsasın olmaması alimləri sükut etməyə məcbur edib. Yaranış qəribə olduğundan adi düşüncələr onun əslinə vara bilmir, hətta biologiya elmində ən dərin düşünən alimlər belə onun keyfiyyətinə heyran qalıblar. Mümkündür bir alim onun möcüzə və insan qüdrətindən xaric olmasına yetişə bilməsin, amma eyni halda özü və başqalarının təcrübəsi nəticəsində bütün dünyanın tək, çox kiçik molekuldan nəşət tapmasını, onun tədrici böyüməsini açıq-aşkar görsün. Bu tək molekula elə bir qüdrət verilmişdir ki, çox böyük sürətlə artmağa və bütün yer üzünü minlərlə canlı varlıqla doldurmağa məşğuldur.”

Bu dəyişiklərin ardınca göylərin, yerin və başqa varlıqların yaranışından sonra Allah taala onların ən üstününü, ən şərəflisini, yəni insanı yaradaraq onu özünə yer üzündə xəlifə və canişin seçdi.

Buna görə də mələklərə dedi: -“Mən yer üzündə özümə canişin seçmişəm”. Mələklər ərz etdilər: -“Yer üzündə elə bir şəxsi seçmisən ki, ziyankarlıq, pis işlərlə məşğul olub qanlar töksün. Biz sənə paklıqla sitayiş edir və müqəddəs sanırıq.” Allah taala cavabında dedi: -“Mən bilən şeyləri siz bilmirsiniz!”

[redaktə / تحریر] MƏLƏKLƏRİN ETİRAZININ SƏBƏBİ

İndi görək mələklər niyə görə bu sözü dedilər. Yəni nə əsasla insanın keçmişinə bu pis işləri, fəsadı və qan tökmələri nisbət verdilər.

Qısa desək, bu sual idi, yoxsa etiraz? Bu barədə fikir ayrılığı ilə bərabər imamlarımızın (ə) rəvayətlərində də müxtəlif səbəblər qeyd olunmuşdur. Bütün bunlardan belə nəzərə çarpır ki, bu söz, etiraz, Allahın işində tərəddüd, insanların eyblərini axtarma və bu kimi xüsusiyyətlərdən ola bilməz, çünki mələklər Allahın ən istəkli bəndələri olmaqla bərabər onların zehinlərindən günahın fikri belə keçmir. Bəlkə məqsədləri bu xilqətin həqiqətini bilmək və onun hikmətindən xəbərdar olmaq idi. Sadəcə olaraq etiraz etmək əvəzinə onun səbəbini bilmək istəyirdilər. Lakin belə bir sual qarşıya çıxır: Niyə görə yaranışın həqiqət və səbəbini bilmək üçün bu cür soruşdular: -“İstəyirsən yer üzündə elə bir şəxsi seçəsən ki, pis işlərlə məşğul olub, qan töksün?” İnsan nəslinin yer üzündə fəsad və qan tökməklə məşğul olmasını haradan bilirdilər? Bu suala neçə dəlil və səbəb qeyd olunmuşdur:

1. Çünki Allah taala onlara əvvəlcədən xəbər verdi: “Mən yer üzündə xəlifə, canişin seçmişəm” Mələklər insanın yer əhli, maddi olub qəzəb və şəhvətdən mürəkkəbləşmiş, dünyanın da ziddiyyət, məhdudiyyət və narahatlıq dünyası olduğunu bilərək, həyatın davamı bu varlıqlar arasında və belə mühitdə istər-istəməz fəsad və qan tökməklə qurtarmasını zənn etdilər.

2. Adəmin yaranışından öncə dünyaya insanlar, ya cinlərin bir nəsli gəlib yer üzündə fitnə-fəsad, müharibə və qan tökməklə məşğul olub, nəticədə isə ya özləri həlak olublar, ya da mələklər onları həlak etməyə Allah tərəfindən əmr olunublar.

Hətta bəziləri şeytanın da onlardan olmasını, həlak olduqdan sonra mələklərin onu göylərə aparmasını və öz aralarında ona yer verməsini zənn edirlər. Belə məlum olur ki, mələklər insanın keçmişindən xəbərdar olduqları üçün, Allahdan bu tərzdə sual etdilər. Onun dərgahına etiraz surətində müraciət etdilər ki, bu səbəbin təsdiqi üçün bizdə kifayət qədər şahid və rəvayət vardır.

3. Allah taala öz istəyini onlara aşkar edəndə onlara dedi: “Mən özümə yer üzündə canişin seçmişəm.” Mələklər soruşdular: -“Bu canişin kimdir və onların rəftarı necədir.” Allah taala izahat verəndə onun yer üzündə fitnə-fəsad, qan tökməklə məşğul olmağından onları agah etdi. Bu vaxtı mələklər dedilər:

-”Yer üzündə elə bir şəxsi seçmisən ki, fitnə-fəsad törətsin.”

4. Mümkündür heç bir keçmişi nəzərə almadan bu sözü deyiblər, bəlkə də özlərini xəlifəlik haqqı olduğunu bildirmək istəyiblər. Yəni bu şöhrəti özlərinə layiq biliblər, ona görə də onun arxasınca dedilər:

-”Biz Səni həmişə təsbih edib, hamılıqla sitayiş edirik.”

Hər halda onlar Allaha etiraz etmək istəmirdilər, bəlkə eşq və məhəbbət üzündən bütün ona qarşı olan itaətsizliyin, üsyanın, Allah qarşısında müxalifət bayrağı tutan, fitnə-fəsad törədən və əmrdən boyun qaçıran bir şəxsin yaranmasını istəmirdilər. Bəlkə bu sözlərinin mənası bu olsun ki, biz nə qədər istəsən sənə təsbih, həmd, sitayiş edəcəyik, artıq yer üzündə buna görə fitnə-fəsad törədən, qan tökən bir mövcudun yaranmasına ehtiyac olmasın. Amma bu itaətsizliyin məhz onların özlərindən olan Əzazil (sonralar İblis adı ilə şöhrətlənən) adlı bir fərdin təkəbbürlüyü nəticəsində baş verməsindən xəbərdar deyildilər. Buna görə də bir çox alimlər və təfsirçilər Allahın bu cavabını -”Mən bilən şeyləri siz bilmirsiniz” İblisin gələcəkdə etdiyi təkəbbürlüyünə işarə kimi yozurlar, yəni siz mələklər sizinlə yaşayan, sizinlə bərabər təsbih, həmd, ibadət edən İblis təki şəxsin qəlbindən agah deyilsiniz və onun mütəkəbbir, özünüsevən, xudbin olduğunu bilmirsiniz. Bu pis sifətlər səbəbindən mən onu öz dərgahımdan qovdum.

[redaktə / تحریر] ALLAHIN MƏLƏKLƏRƏ CAVABI

Bununla belə Allah onların cavabında dedi: -“Mən bilən şeyləri siz bilmirsniz”. Yəni siz bu xilqət və yaranışdan xəbərsizsiniz. Bu ayədə Allahın cavabından iki məna istifadə olunur:

1. Allah taala onlara demək istəyir ki, necə ki, siz insanların qan töküb fitnə-fəsad törətməsini bilirsiniz, eləcə də onların xalis, ləyaqətli, təqvalı çox böyük və əzəmətli alim bəndələrin olacağından xəbərsizsiniz, hətta sizin ən ali şəxsiniz olan Cəbrail belə onun məqamına yetişə bilmir və “Əgər bir barmaq başı qədər yaxınlaşsaydım yanardım” -deyərək səsləyir. Bütün bunlara baxmayaraq bu varlığın (insanın) yaranışında olan xeyir-ziyanından qat-qat çoxdur və bu xeyirlər ziyanları aradan aparır.

2. Mələklər özləri Allahın xəlifəlik məqamına yetişmək və yer üzündə məskən salmaq istəyirdilər, amma Allah qapalı surətdə onlara cavab verdi ki, siz öz xeyrinizi bilmirsiniz. Mən sizdən daha yaxşı bilirəm və kimin göydə, kiminsə yerdə məskən salmasını mən təyin edirəm. Necə ki, yuxarıda qeyd olundu, Allah onlara bu cümləni yetirmək istəyirdi ki, bu zahiri həmd, təsbih və ibadətlərinizə öyünməyin, vaxt gələr (imtahan vaxtı) hətta sizin ən çox ibadət edəniniz ki, siz onun moizələrindən istifadə edirdiniz, belə mənim fərmanımdan boyun qaçırıb, təkəbbürlük nəticəsində mənə qarşı itaətsizlik bayrağı qaldıra bilər. Əgər şəhvət və qəzəb qüvvəsini sizdə yaratsaydım, onda günaha düşməməyin, təqvanın çətinliyini başa düşüb özünüzdə bu sifətlərin nə qədər az olduğunu bilərdiniz. Bir sözlə siz mənim işlərimin sirrinə vaqif ola bilmərsiniz.

Bunlar bir sıra qeyd olunmuş fikirlər idi, amma həqiqət hələ də bizə naməlum olaraq qalır. Hər halda mələklər belə etiraz və sualın yeri olmadığının, bəlkə də özləri tərəfdən səhvin baş verdiyini başa düşdülər və öz səhvlərini düzəltmək üçün (bə`zi rəvayətlərə görə) illərlə tövbə və istiğfar etdilər. İlk növbədə dilləri üzr istəməklə açıldı. Allahı tənzih (hər pislikdən pak bilmək) edərək dedilər: -”Pərvərdigara, sən hər pislikdən paksan və sən öyrətdiyin şeydən başqa bir şeyə elmimiz yoxdur. Həqiqətən sən alim və həkimsən.” (Ayənin izahı aşağıda gələcəkdir).

[redaktə / تحریر] ADƏMİN YARANIŞI VƏ ŞEYTANIN İTAƏTDƏN BOYUN QAÇIRMASI

Allah və mələklər arasında olan bu müxtəsər söhbətdən sonra Allah taala Adəmi, bəşəriyyətin atasını və insan növünün yaranışını başladı. Necə ki, bu məsələ Quranda açıq-aşkar qeyd olunmuşdur, insanı gildən yaratdı, sonra öz ruhundan ona üfürdü, onun ardınca mələklərə ona səcdə etməyi əmr etdi və onlar da İblisdən başqa hamılıqla səcdə edərək Allahın fərmanına öz tabeliklərini bildirdilər. Təkcə şeytan, Adəmə qarşı olan həsəd və təkəbbürün nəticəsində, Allahın əmrindən boyun qaçıraraq Qiyamət gününə qədər Allah dərgahından qovuldu.

Allah bu itaətsizliyin səbəbini soruşaraq buyurdu: -”Sənin səcdə etməyinə nə mane oldu?” O, cavab verərək dedi: -“Mən ondan üstünəm, çünki Sən məni alovdan, onu isə gildən yaratdın.” Bu sözlə öz batinində məskən salan pis xasiyyətlərdən pərdə götürdü.

Bəli, pis xasiyyətlər insanın bədbəxtliyində o qədər təsirlidir ki, bir an təzahür və riya, hətta bir neçə saniyə olsa belə, insan mənəviyyatını, ömürlük səadət və xoşbəxtliyini uzun illər, bəlkə əsrlər boyu çətinliklə əldə etdiyi yaxşılıqları aradan götürüb aparır. Əli (ə) “Qasiə” xütbəsində bu barədə buyurub:

-”Allah taalanın İblislə rəftarından, onun uzun illər boyu etdiyi əməllərin, bu yolda çəkdiyi zəhmətlərin (həqiqətən şeytan Allaha altı min il ibadət etmişdir və bu illərin dünya və ya axirət illərindən olmağı dəqiq mə`lum deyil) bir saatlıq təkkəbbürlüklə aradan getməsindən ibrət alın!”

Bəli, əmrdən boyun qaçırmaq və Adəmin məqamına həsəd aparmaq onu Allahın feyzlə dolu dərgahından məhrum etdi. Daimi olaraq Allahın rəhmətindən uzaqlaşdı və haqqında bu əmr verildi:

-”Çıx ordan (behiştdən)! Doğrudan da sən qovulmuşsan. Və Qiyamət gününə qədər mənim lənətim olsun sənə.”

Şeytan birdən Allaha yaxınlaşmaq yolunda çəkdiyi əziyyət və etdiyi ibadətlərin heç olmasını başa düşdü. Ümidi kəsildiyi halda dedi: “Pərvərdigara, indi ki, belə oldu Qiyamət gününə kimi mənə fürsət ver.” Allah taala onun istəyinin bir hissəsini qəbul edərək buyurdu: -“Sənə o müəyyən günə (Qiyamət günü) qədər fürsət verirəm.”

Bütün bu bədbəxtçiliyin və zəlalətin əsasını Adəmdə və ona səcdə etməməkdə görürdü, ona görə də ona və onun nəslinə qarşı düşmənçiliyə daimi olaraq öz qəlbində yer verdi, hətta onu qəlbində saxlaya bilməyib tezliklə aşkar etdi. Elə ki, Allah taala onun istəyini qəbul etdi, qəlbində olan pərdəni götürdü. Bundan əlavə Allahı bu işdə təqsirləndirərək dedi: -”İndi ki, məni yolumdan etdin, mən də onların (yollarından azdırmaq üçün) irəlidən, arxadan, soldan, sağdan (hər bir mümkün cəhətdən) yollarına çıxacağam və sən onların çoxlarını şirk edən (Sənə şərik qoşan) görəcəksən. Bu istəyi yaşatmaq üçün hər vasitədən istifadə edəcəyəm, bütün cinayət və pis işləri onların gözündə yaxşı cilvələndirəcəyəm və vədələrlə onları arzularında ümidvar edəcəyəm, o dərəcəyə qədər ki, Allahın xilqətini dəyişdirməyə məcbur olsunlar.

Ancaq Allahın ixlaslı bəndələri bu fitnədən amandadırlar. Mən onlara yol tapa bilmirəm, amma ondan qalanını azdıracağam və pis yola çəkəcəyəm. Allah taala da Adəm və onun övladlarının şeytanın vəsvəsələrinə düçar olmamaqdan ötrü onlara dəfələrlə xatırladır ki, şeytan sizin açıq-aşkar düşməninizdir, özünüzü gözləyin, sizi də haqq yolundan azdırmasın, necə ki, özü bədbəxt olmuşdur, sizin də bədbəxtçiliyinizə səbəb olmasın. Bunu da bilin ki, şeytanın vədələri yalan, pis və münkər (Allah tərəfində rədd olunmuş) işlərdən başqa bir şey deyildir. Bu məsələni eyni məzmunla bir neçə yerdə təkrar edibdir.

Həmçinin Allah o biri aləmdə öz peyğəmbərlərindən əhdnamə alaraq onların şeytana itaət etməməklərini, düz yolda həmişəlik qalmaqlarını və açıq-aşkar düşmən olan şeytanın bir an olaraq yaddan çıxartmamağını tövsiyə etdi. Bu əhdnaməni İslam Peyğəmbəri Həzrət Məhəmməd (s)-ə vəhy etdi və xatırladaraq belə buyurdu: “Ey Adəmin övladları, məgər sizə tapşırmadım ki, şeytana ibadət etməyin, o sizin açıq-aşkar düşməninizdir” Başqa bir tərəfdən şeytanı və onun tabeçilərini Duzəx və Qiyamət gününün ağır əzabları ilə qorxudaraq buyurdu: -“Bil, həqiqətən cəhənnəmi sən və sənin tabeçilərinlə dolduracağam... səndən tabeçilik edən azğınların vədəgahı duzəx olacaqdır... Hamı bilməlidir ki, şeytanın hizbi (cəmiyyəti) ziyanverici insanlardır.”

[redaktə / تحریر] ƏSMANIN (ALLAHIN ADLARININ) TƏLİMİ

Allah taaladan mələklərin, insanın yaranışı haqda sual-cavabı, ondan sonra Adəmin yaranışı, mələklərin ona səcdə etməsi, şeytanın bu əmrdən boyun qaçırması və sair başqa-başqa mövzulardan sonra yetişdik o yerə ki, insanın yaranışı hikmət və Allah özü bilən məsləhət üzündəndir və Allah taala öz elm nurundan onun qəlbinə salmağı iradə etdi, bu səbəbdən də əsmanı (adlar, ya rəmzlər və həqiqətləri) ona öyrətdi. Göylərin, yerlərin, hətta mələklərin belə onun əzəmətinə dözə bilmədiyi əmanəti (əsmanı) ona tapşırdı. Bununla belə, onların yaranışın sirrindən etdikləri suala başqa bir izahlı cavab olmasını başa düşdülər və bu məxluqun bu qədər əzəmətli olmasını dərk etdilər.

İndi görək Allahın öyrətdiyi əsma nədir? Allahın müəyyən adlarıdır, yoxsa bütün adları (hər mövcuddan, hər şeydən, hər dildən Qiyamətə qədər olan). Bundan əlavə görək bu adları ancaq öyrənmək bu qədər əzəmət və ucalmağa səbəbdir, yoxsa adların özlərini öyrənmək məqsəd deyil, əksinə onların mənalarını, sirlərini, xüsusiyyətlərini də öyrənmək lazımdır. Çünki adın özünün bilinməsi o qədər də əzəmətə və böyük fəzilətə səbəb deyil. Ya əsmadan məqsəd, Adəm övladlarının Qiyamət gününə qədər ehtiyacı olduğu şeylərdir (geyməli, içməli, yeməli, danışmalı və sair bu kimi şeylər) və ya bir növ həyata, dərkə, şüura, ağıla malik olan varlıqlardır (yəni adlandırılmışlar) ki, Allah qeyb pərdəsi arxasında gizlidir və Allah onların olmasını Adəmə bildirərək həqiqətlərini əyan etdi? Bu barədə fikirlər müxtəlifdir. Hər halda Allah elm və onun sirrlərinə agahlıq məqamını, iftixarını insana nəsib etdi. Onun iste`dad və əzəmətini izhar etdi. Sonra adların sirrlərini və ya hicabda olan o pak və müqəddəs adları (adlandırılmışları) mələklərə göstərərək dedi: -“Əgər düz deyirsiniz məni bunların əsmasından xəbərdar edin.” Onlar cavabda aciz olduqarını bildirərək, qabaqkı e`tirazlarına görə üzr istəmək üçün yeni bir fürsət əldə edərək dedilər: -“İlahi sən paksan, biz sən öyrətdiyindən başqa bir şey bilmirik. Və sən həqiqətən alim və həkimsən.” Allah taala da onları öz işlərinin hədəflərindən birinə agah etmək, insan yaranışının hikmətlərindən birini izhar etmək və xəlifəlik məqamını insana verilmə səbəbini bildirmək üçün buyurdu: -“Məgər Mən sizə göylərin və yerin qeybindən, (gizli olan şeylərindən) və hər bir şeydən ki, aşkar edirsiniz, ya gizlədirsiniz agah olduğumu demədimmi?!”

[redaktə / تحریر] HƏVVANIN YARANIŞI

Beləliklə Adəm, bəşəriyyətin atası yarandı, bütün mələklər ona səcdə etdilər və Allahın böyük məqamı olan xəlifəliyə nail oldu. Amma yaşayışın davamı üçün bir sıra ehtiyacları, qərizələri var idi. Allah bunları hikmət üzündən onun vücudunda xəlq etmişdi və bu qüvvələr insan üçün yeni-yeni ehtiyaclara səbəb oldu. Başqa bir tərəfdən bu əhəmiyyətli xilqətin məqsədi təkcə Adəm deyildi, bəlkə Allah bu növün təqvalı və ixlaslı bəndələrində olan həqiqi qiymətini mələklərə göstərmək üçün onun nəslinin artmasını istədi. Bu istəyin reallaşması üçün həmin növdən olan başqa bir vücuda ehtiyac duyuldu və insan nəsli bu iki vücuddan artdı.

Adəmin təklikdən əziyyət çəkməsindən əlavə onun qəlbinin sakitliyi və canının rahatlığı üçün özünə həmsöhbət istəyirdi. Buna görə də Allah taala Adəmin xilqətindən artıq qalmış gildən Həvvanı yaratdı və onun bədəninə ruh üfürdü. Eyni ilə Adəm kimi onun yaranışını kamilləşdirdi.

Başqa bir yerdə Həvvanın Adəmdən yaradılması nəql olunur, çünki kişilər su və gildən yarandıqları üçün məqsədləri su və gilə yetişməkdir. Amma qadınlar, kişilərdən yarandıqları üçün məqsədləri kişələrə yetişməkdir. (Hər nə qədər mümkündürsə onları kişilərlə münasibətdən çəkindirmək lazımdır.)

Beləliklə Həvva da yarandı. Bununla Əbul-bəşər Adəmin qəlbi rahatlıq və sakitlik taparaq tənhalıq vəhşətindən xilas oldu. Amma yenə də yeməyə, içməyə, geyimə və məskənə ehtiyaclı olaraq qalırdılar. Buna görə də müxtəlif nemətlərdən bəhrələnməyi və behiştdə məskən salmağı onlara icazə verərək belə xitab etdi:

-“Ey Adəm, öz həyat yoldaşınla behiştdə məskən salın və istədiyiniz nemətlərdən firavanlıqla yeyin, amma bu bir ağaca yaxınlaşmayın ki, zalımlardan olarsınız.”

Bundan əlavə İblisin düşmənçiliyini yenə də onlara xatırlatdı və elə bir iş görməyin ki, behiştdən çıxardılasınız...

[redaktə / تحریر] ADƏM İLƏ HƏVVA BEHİŞTDƏ

Adəm ilə Həvva Allah taalanın icazəsi ilə behiştdə məskunlaşaraq onun müxtəlif ləzzətli nemətlərindən bəhrələndilər. Artıq dünyanın əzab-əziyyəti onları narahat etmir, çünki orada nə yemək, nə isti-soyuq və nə də geyim fikrində idilər. Allah taala onlara buyurmuşdu: -“Behiştdə sənin üçün böyük nemət var. O da budur ki, sən nə acıyacaqsan, nə suzuyacaqsan, nə geyimsiz qalacaqsan və nə də günəşin istisi başına döyəcək.”

Şeytan bütün bədbəxtçiliyinin və Allah dərgahından qovulmasının Adəm tərəfindən olmasını bilirdi. İşarə olunduğu kimi, onunla düşmənçiliyi qəlbində özünə yer etmişdi və istəyirdi ki, hər nəyin bahasına olursa olsun onu və övladlarını düz yoldan azdırsın. Hətta insanları özü kimi cəhənnəmlik edəcəyi üçün Allaha and da içmişdir. Belə vəziyyətdə heç cür sakit qala bilmirdi. Başqa tərəfdən də, Adəmi behiştin bütün maddi və mənəvi naz-nemətləri içində qərq olmuş görürdü və özündə həsrətin, peşmançılığın, qəm-qüssənin qaldığını müşahidə edirdi. Həsəd, təkəbbür kimi xüsusiyyətlər onu rahat buraxmırdı. Ağlından ancaq Adəmi Allahın hədsiz nemətlərindən məhrum etmək keçirdi. Allahın lə`nət olunmuşu dərəcəsinə yetişmək iki səbəbdən xaric deyil; Ya insana qarşı olan təkəbbürlük, özünü ondan üstün bilmək və nəticədə ona səcdə etməyərək neçə min illik ibadətlərini göyə sovurmaq, ya da insanın (xəlifəlik) məqamına etdiyi həsəddən irəli gəlmək idi.

İndi Adəm və Həvvanı behiştdən çıxartmaq üçün nə kimi planlar çəkdi, neçə cür dona girdi, ya bir yolla behiştə daxil oldu və ya xaricdən qəlblərinə vəsvəsə saldı, dəqiq məlum deyil. Quran və səhih rəvayətlərdə bu barədə məlumat yoxdur. Amma qeyri mötəbər rəvayətlərdə tovuz quşu, ya ilan şəklində behiştə girməsi qeyd olunur. Əgər bu rəvayətləri düzgün fərz etsək, ola bilsin özünə xüsusi yaraşıq verməsi və gözəl libaslar geyməsindən kinayə olsun. Yəni, bu cür zahiri gözəlliklə onların yanına gedərək onları aldatdı.

Amma hansı hiylə ilə və hansı sözlərlə Adəm və Həvvanı aldatması təfsilatı ilə Quran və rəvayətlərdə gəlmişdir. Belə nəzərə çarpır ki, şeytan insanda zəif nöqtə tapmaq və onu yoldan çıxartmaq istəyirdi. Bu fikir, Adəm və Həvvaya, təkcə Adəmə meyvə ağacı haqqında verdiyi təklifdən başa düşülür və hansı batini qüvvə zəifliyindən istifadə etməsini bilmək olar.

Şeytan öz hədəfinə yetişmək üçün ürəyiyanan, nəsihət verən bir şəxs kimi zahir olaraq dedi: -“İstəyirsən sənə əbədilik ağacını və fənaya uğramayan mülkü göstərim?” Ya da onların hər ikisinə xitab edərək dedi: -“Pərvərdigarınız sizi bu ağaca yaxınlaşmağı qadağan etdi, çünki qorxurdu mücərrəd (maddəsiz) mələkə dönərsiz, ya da əbədi həyata yetişərsiniz”. Əgər bu ağacdan yesəniz mələkə dönərək həmişəlik behiştdə qalacaqsınız. Hiyləsinin baş tutması üçün sözlərinin ardınca yalandan and içərək dedi: -“Mənim sizə xeyirxahlıq və yaxşılıqdan başqa bir niyyətim yoxdur.”

Bəzi rəvayətlərdə şeytanın əvvəlcə Adəmin dalınca getməsi, hiyləsinin onda təsir qoymamasını gördükdə, Həvvanın sorağına getməsi və onunla birləşərək (onun vasitəsi ilə) Adəmi aldatması qeyd olunur.

Buna görə də rəvayətdə belə nəql olunub: -“Qadınlar şeytanın tələsidir.” Hər vaxt şeytanın əli hər yerdən üzülsə, onların sorağına gedər.

Başqa bir hədisdə nəql olunur ki, Adəm yerə nazil olduqdan sonra cənab Cəbrail (ə) onun yanına gələrək soruşdu:

-”Ey Adəm, Allah səni öz qüdrəti ilə yaratmadımı, öz ruhundan sənə üfürmədimi, mələkləri sənə səcdə etməyə əmr etmədimi? Bəs niyə bu qədər fəzilət və məqamla onun əmrindən çıxdın?”

Adəm cavabında buyurdu:

-”Ey Cəbrail, şeytan mənim xeyrixahlığımı, mənə qarşı ürəyiyanan olduğunu and içdi, mən də inandım, çünki bir kəsin Allaha yalandan and içməsinə inana bilmirdim.”

Rəvayət olunub ki, İslam Peyğəmbəri (s) merac gecəsi Musa ilə Adəmin mübahisəninin şahidi olmuşdur. Musa ona deyir:

-”Ey Adəm, sən deyildin ki, Allah səni öz qüdrəti ilə yaratdı, öz ruhundan üfürdü, mələklərə sənə səcdə etməyə əmr etdi, behişti sənə halal etdi, öz rəhmətində sənə yer verdi, onda sənə bir ağacı qadağan etdi, lakin sən özünü saxlaya bilmədin, İblisə aldanaraq yerə nazil olundun və bununla belə bizim də behiştdən çıxarılmağımıza səbəb oldun.”

Adəm dedi:

-”Övladım, mənimlə ehtiyatla danış, düşmən hiylə ilə mənim üçün and içdi və ürəyiyanan xeyirxah şəxs kimi mənim yanıma gələrək “Mən sənin dərdini çəkirəm” -deyə söylədi. “Niyə?” deyə soduşdum. Dedi: -“Çünki mən sənə alışmışam və səninlə birlikdə yaşamaqdan bəhrələnirəm, amma sənin buradan getməyini və pis vəziyyətə düşəcəyini bilirəm.” “Çıxış yolu nədir?” -deyə soruşdum. Dedi: -“Çıxış yolu öz əlindədir. İstəyirsən sənə əbədilik ağacını və fənaya uğramayan mülkü göstərim. Sən və həyat yoldaşın ondan yeyərək həmişəlik mənimlə behiştdə qalın.” Bunun ardınca bu sözləri xeyirxahlıq üzündən deməsinə yalandan and içdi.

“Ey Musa, mən bir kəsin yalandan Allaha and içməsinə inana bilmirdim...”

Hər yolla olursa olsun Adəmi o ağaca yaxınlaşmağa, ona əl vurmağa məcbur etdi. İndi görək o ağaca əl vurub-vurmamış Allahın əmrinə qarşı bir iş görmüşdü, ya heç bir əmrə zidd iş görməmişdir, amma o bu işi görməsəydi daha yaxşı olardı. Amma Allahın ona bu ağacdan yeməyi qadağan etməsini bir növ xatırlama və həqiqətdə irşad (yol göstərmə) idi, yəni əgər əl vursaydılar behiştin nemətlərindən məhrum olacaqdılar. Necə ki, Allah taala özü buyurdu: -“Zalımlardan olardılar” ya “Bədbəxtçiliyə düşəcəklər”.

İslam terminologiyasında buna “Ən-nəhyul-irşadi” yəni yol göstərici nəhy deyilir. Hər halda bu əməl onların behişt nemətlərindən və oradan qovulmaqlarına səbəb oldu və ardınca belə xitab gəldi:

-“Hamınız aşağı düşün, sizin bəziləriniz bir-birinizlə düşmənsiniz. Əgər mən tərəfdən sizə hidayət (işığı) saçsa, hər kim ondan itaət etsə, heç vaxt azmaz və bədbəxtçilik ona üz verməz. Amma əgər mənim zikrimdən üz döndərsə onun üçün çox ağır yaşayış və Qiyamət günü kor halında məhşur olacaq (məhşər ayağına çəkiləcək).”

Behiştin harada olmasını yerdə, yoxsa göydə, ya onun mövud (bizə vəd edilmiş), yoxsa başqa bir şey olmasının və ya o ağacın maddi, yoxsa mənəvi olmasını Allah bilir.

Bəziləri behiştin harada olursa olsun mövud (vəd edilmiş) olmamasını deyirlər. Çünki mövud behişt və əbədi cənnət olsaydı şeytan ora yol tapa bilməzdi və orada yeyib-içmək söhbəti olmazdı, çünki ora daxil olan heç vaxt çıxarılmaz.

Bunlara zidd olaraq bəziləri onun mövud olmasına inanırlar. Çünki hər yerdə behişt adı gəlib, məqsəd həmin mövud behiştdir və ora girən çıxmaz, hesab-kitab və Qiyamət günündən (savab əhli daxil olandan) sonrakı zamana aiddir.

Ağac haqqında çox sayda fikir ayrılığı vardır. Bəziləri buğda tayası, başqaları isə üzüm ya əncir ağacı olmasını yazırlar. Şeyx Tusi (rəhmətullah ələyh) isə “Tibyan” kitabında kafur ağacı olmasını qeyd edir. Başqa bir dəstə innab ağacı olduğunu deyirlər. Bəzi rəvayətlərdə isə həsəd, ya elm ağacı olması göstərilmişdir. Doğrusunu Allah bilir.

Şeytan hər nə idi, behişt nemətlərinin, oradakı məskənin, əmin-amanlıq yerinin o iki nəfərin əlindən çıxmasına və bu giriftarçılıqla dolu olan dünyaya gəlmələrinə səbəb oldu. Şeytan bununla ən böyük intiqam zərbəsini Adəmə vuraraq öz düşmənçiliyini hamıya göstərdi. Allah taala da bir neçə yerdə Adəmin əhvalatını nəql edəndən sonra bütün Adəm övladlarına da xatırladır ki, siz də ata-ananız kimi ona aldanıb hiylələrinə uymayın. Bu haqda Quranda buyurur:

“Ey Adəm övladları, şeytan sizi aldatmasın, necə ki, ata-ananızı behiştdən çıxartdı.”

Bir sözlə Adəmlə Həvva yerə endirildilər. Adəmin Sərandib dağına və Həvvanın isə Ciddəyə düşməsini Təbəri və başqaları yazırlar.

[redaktə / تحریر] ADƏM VƏ HƏVVANIN TÖVBƏSİ

Bir müddət keçdikdə Adəm və Həvva etdiklərindən peşman oldular və behiştin hədsiz nemətlərinin həsrətində qaldılar. Xüsusi ilə yerdə məskunlaşanda və onun çətinlikləri ilə üzləşəndə. Allah bilir neçə illər tövbə ilə məşğul olub onun ayrılığına ağladılar və nə qədər ahu-nalələr çəkdilər. Allah taala onlara xitab edərək dedi: -Mən sizi o ağacdan nəhy etmədimmi və sizə demədimmi şeytan sizin açıq-aşkar düşməninizdir?”

Onlar öz təqsirlərini etiraf etdilər. Tövbə və bəxşiş istəyərək dedilər:

-”Pərvərdigara, biz özümüzə zülm etdik. Əgər sən bizi bağışlamasan ziyankarlardan olacağıq.”

Amma iş-işdən keçmiş və yerə enmə fərmanı verilmişdir. Adəm və Həvva yer üzündə məskunlaşaraq təəssüf və həsrətin onları əvvəlki yerlərinə qaytara bilmədiyini başa düşdülər.

Yenə də Allah öz rəhməti ilə onların səadətə yetişməsi və onları özünə cəlb etməsi üçün başqa qapı açdı. O, da tövbə, istiğfar və əfv istəmə qapısı idi. Bəzi alimlərin dediyinə görə tövbə və istiğfarın günahı aradan aparması, Allahın Adəmə təlim verdiyi əsma elminin bir hissəsidir.

Quranın qissələri təlim və öyrədici xasiyyət daşıyır. Ola bilsin, Allah taala Əbul-bəşər Adəmin əhvalatının bu hissəsində insanlara heç bir halda, hətta Allaha qarşı günaha düçar olanda belə ümidlərini itirməməyə çağırır. Gərək tövbə, istiğfar, əfv istəməklə öz günahlarını yusunlar. Başqa vacib əməllər kimi bunu özlərinə vacib etsinlər. Necə ki, alimlər bunun vacibliyinə fitva veriblər.

Burada Quran müxtəsər izahla desək, belə buyurur: -“Adəm öz yaradanından öyrəndiyi sözləri xatırladaraq Allaha tövbə etdi və Allah da onun tövbəsini qəbul etdi. O sözlər haqqında müxtəlif rəvayətlər nəql olunmuşdur. Bir çox şiə və sünnü təriqəti ilə edilən rəvayətlərdə sözlər bunlardır:

-“La ilahə illa ənt, subhanəkəl lahummə və bihəmdikə əlimtu suən və zələmtu nəfsi, fəğfirli və əntə xəyrul ğafirin. La ilahə illa ənt, subhanəkəl lahummə və bihəmdikə əlimtu suən və zələmtu nəfsi, fərhəmni və əntə xəyrul ğafirin. La ilahə illa ənt, subhanəkəl lahummə və bihəmdikə əlimtu suən və zələmtu nəfsi, fərhəmni və əntə xəyrur rahimin. La ilahə illa ənt, subhanəkəl lahummə və bihəmdikə əlimtu suən və zələmtu nəfsi, fəğfirli və tub ələyyə innəkə əntət təvvabur rəhim”

Başqa rəvayətlərdə (şiə və sünnü) gəlmişdir ki, Adəm Allahı Məhəmmədə(s) və beş Ali-əbaya and verərək tövbə etdi və O, da tövbəsini qəbul etdi.

İstər müqəddəs sözlər, istərsə də müqəddəs insanlar olsun, Adəm onlara and verərək, onları özünə vasitə seçdi və Allah taala onun tövbəsini qəbul edərək öz xüsusi hüsn-rəğbətini ona çatdırdı.

İndi artıq Adəm və Həvva yerdə məskunlaşaraq dünyanın əzab-əziyyətinə qatlaşdılar. Behiştdən fərqli olaraq aclıq, yemək bişirmək, su tapmaq, geyim, yaşayış yeri kimi problemlərlə üzləşirdilər. İndi isə artıq behişt deyil, onlar dünyadadırlar. Gərək hər şeyi özləri hazırlasınlar və yaşayış uğrunda mübarizə aparsınlar. Bu işdə birinci lazım olan alətlərə, ikincisi isə yemək, geyim yaşayış yeri və bu kimi lazım olan şeyləri əldəetmə yollarına ehtiyac duyulurdu. Həmçinin alətlərin işlətmə qaydasını da öyrənmək lazım idi. Allah taala bütün bu vasitələri hazırlayaraq onlardan istifadəetmə qaydasını, yemək, içmək, yaşayış yeri əldəetmə yollarını, qısaca olaraq bütün yaşayış tərzini ona öyrətdi.

Maddi yaşayış və cismi ehtiyacları aradan qaldırmaq üçün lazım olan tövsiyələri ona verdi. Ola bilsin bu əhvalatda əsmanı da ona təlim verdi. Amma Adəm və onun övladlarının ruhi cəhətdən də (bəzi tədqiqatçıların dili ilə desək asimani yaşayış üçün) ehtiyacları olduğundan, səadət və şəqavət (bədbəxtçlik) yollarını da tanımaqları lazım idi. Ona görə də Allah taala onları yerəenmə əmrini verəndən sonra bu cümləni onlara öyrətdi:

-“Mən öz hidayət yolumu sizə göstərdim. Hər kəs hidayət yolunda tabeçilik etsə, ona qorxu yoxdur və heç vaxt qəm-qüssə çəkməz.”

Bu kiçik cümlə ilə Allah taala onlara böyük bir məsələni xatırlatmaq istəyirdi. O, da budur ki, təkcə yaşayış və maddi ehtiyacları aradan qaldırma yollarını öyrənmək kifayət etmir, bəlkə mənəvi, daxili qorxu və nigarançılığı aradan aparmaq üçün Allahın hidayət yolunda tabeçilik etmək lazımdır. Çünki, bütün bu ehtiyacları təlim etməklə və maddi yaşayışın bütün yollarını öyrənməklə bərabər yenə də yaşayış insana çətin və darıxdırıcı olacaqdır. Necə ki, Allah taala başqa yerdə Adəm və Həvvanın yerəenmə məsələsinə işarə edərək buyurur:

-”Bir-bi­ri­ni­zə (siz İb­li­sə və nəs­li­nə, İb­lis də si­zə və nəs­li­ni­zə) düş­mən kə­si­lə­rək ha­mı­nız ora­dan (Cən­nət­dən Ye­rə) enin. Mən­dən si­zə doğ­ru yo­lu gös­tə­rən bir rəh­bər (ki­tab, ya­xud pey­ğəm­bər) gəl­di­yi za­man hər kəs Mə­nim haqq yo­lu­mu tu­tub get­sə, nə (dün­ya­da) yo­lu­nu azar, nə də (axi­rət­də) bəd­bəxt olar! Hər kəs Mə­nim öyüd-nə­si­hə­tim­dən (Qur'an­dan) üz dön­dər­sə, gü­zə­ra­nı da­ra­lar (ya­xud qə­bir evin­də şid­dət­li əza­ba dü­çar olar) və Biz qi­ya­mət günü onu məh­şə­rə kor ola­raq gə­ti­rə­rik!”

[redaktə / تحریر] Adəm (Bəqərə Surəsi 29-39-cu ayələr)

Allah yeri iki günə yaratdı, yer üzünə dödrd gün müddətində həyat verdi. Sonra qazabənzər maddə ilə yeri işıqlandıraraq göyü yaratdı. Dua oxuyan və ibadətlər edən mələkləri yaratdı. Sonra isə iradəsinin və hikmətinin tələbi ilə Adəmi və onun nəslini yaratmaq istədi.

Tanrı insan bədənini gildən (torpaqdan) yatardı və ona can (ruh) verdi. İnsan şüuru vardı və o, bütün yaradılmışların adını bildi və söylədi. Mələklər isə Tanrı onlara demədiyi üçün heç nəyin adını bilmədilər. Mələklər insandan savadsız olduqlarını bilərək Allahın əmri ilə insana səcdə etməyə başladılar. Lakin məkirli İblis oddan yarandığı üçün torpaqdan yaranmış İnsana səcdə etməkdən boyun qaçırdı. Tanrı isə İblisi cənnətdən qovdu. Bu zaman İblis Allahdan bir xahiş etdi : Qiyamət gününə qədər mənim ömrümü kəsmə, mənə möhlət ver. Allah İblisin bu xahişini yerinə yetirdi. İblis isə Adəm və onun nəslinin qabağına çıxacağını və onları haqq yolundan azdıracağını yəqin etdi.

Adəm və Həvva Cənnətdə məskən salaraq nemətlərlə dolanırdılar. Onlar yeganə olaraq Tanrı tərəfindən izin verilməyən ağacın meyvəsindən dərmirdilər. Lakin, İblis bir gün Adəm və Həvvanı yoldan çıxara bildi. Onlar Tanrının etdikləri xəbərdarlıqlara baxmıyaraq icazə verilməyən meyvədən daddılar. Allah onları yer üzünə qovdu.

Adəm və Həvva qovulduqdan sonra günahlarının bağışlanması üçün Allaha dualar etdilər. Adəm peyğəmbər Kəbəni tikdi. ^[1]

[redaktə / تحریر] Qaynaqca

1. ↑ Quran hekayələri

[redaktə / تحریر] Ayrıca bax

• Quran
• Peyğəmbər
• Peyğəmbərlər

[redaktə / تحریر] Xarici keçidlər

• Allahın yerdəki ilk xəlifəsi Adəmlə Həvvanın hekayəsi
• İslamaqədərki dünya
• Vasif SADIQLI, YUNUS PEYĞƏMBƏR