Aleut dili

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Ölkələr: Amerika Birləşmiş Ştatları (Alyaska ştatı), Rusiya (Komandor adaları)
Təsnifatı
Kateqoriya: ???
Dil kodları
ISO 639-1:
ISO 639-2:
ISO 639-3:
Bax: Layihə:Dilçilik

Aleut dili və ya Unangan dili (öz dilində olan adı: Unangam Tunuu) – Amerika Birləşmiş Ştatlarında Alyaska ştatının Aleut adaları ilə Pribilof adalarındaRusiya Federasiyasının Kamçatka diyarına bağlı Komandor adalarında Aleut xalqı (Unangan xalqı) tərəfindən danışılan və Eskimos-Aleut dil ailəsinin tək başına iki qolundan birini oluşturan dil.

Dialektləri[redaktə]

Dialekt və etnosları: [1]

  • Uzak Qərb Aleutçası
    • Sasignan Aleutçası (öz adı Sasignan; Doğu lehçesinde Sasxinan; Batı lehçesinde Sasxinas; İngilis dilində Attuan): Attu, Agattu, Semichi adalarında danışılır.
    • Rus Aleutçası (öz adı Kasakam Unangangis 'Rus Aleutları'; İngilis dilində Copper Island Aleut; Rus dilində медновский язык): Rus dili bazlı Sasignan kreolü olup Rusiya Federasyonuna bağlı Komandor adalarında (Остров Беринга и Медный Остров) danışılır.
  • Orta Qərb Aleutçası (öz adı Aliguutax̂; İngilis dilində Atkan, Western Aleut)
    • Naahmiĝus: Delarof (Amatignak, Tanaga) adalarında yaşayırlar.
    • Niiĝuĝis: Andreanof (Kanaga, Adak, Atka, Amlia, Seguam) adalarında yaşayırlar.
  • Şərq Aleutçası (İngilis dilində Eastern Unangan, Eastern Aleut)
    • Akuuĝun ya da Uniiĝun: Four Mountains (Amukta, Kagamil) adalarında yaşayırlar.
    • Qawalangin: Fox (Umnak, Samalga, Unalaska'nın batısı) adalarında yaşayırlar.
    • Qigiiĝun: Krenitzen (Unyalaskanın doğusu, Akutan, Akun, Tigalda) adalarında yaşayırlar.
    • Qagaan Tayaĝungin: Sanak (Unimak, Sanak) adalarında yaşayırlar.
    • Taxtamam Tunuu: Belkofskide danışılır.
    • Qaĝiiĝun: Shumigan adalarında yaşayırlar.

Əlifbası[redaktə]

Aleut kiril əlifbası[redaktə]

Eskiden Rus döneminde Kiril kökenli əlifbadan istifadə edilirdi:

А Б* В* Г Г̑ Д Е* Ж* З И І* Й К Ҟ Л М Н Ҥ О* П* Р* С Т У Ў Ф* Х Х̑ Ц* Ч Ш* Щ* Ъ Ы* Ь Э* Ю Я Ѳ* Ѵ*
а б* в* г г̑ д е* ж* з и і* й к ҟ л м н ҥ о* п* р* с т у ў ф* х х̑ ц* ч ш* щ* ъ ы* ь э* ю я ѳ* ѵ*
* Yalnızca yabancı sözlərdə

Yalnızca Sasignan Aleutçasında

Aleut latın əlifbası[redaktə]

Günümüzde modern Latın kökenli əlifbadan istifadə edilir:

A B CH D F G Ĝ X H I K L M N O Q R S T U V W Y Z
a b ch d f g ĝ x h i k l m n o q r s t u v w y z

Aleut Fontu kullanan veb saytlarındaki gerçək hərfli görünüş font yüklenmemiş kompüterlərdə belə görünür:

= {
ĝ = }
= |
Ĝ = ^

Təhsil[redaktə]

1987-1988 dönəminde Alyaska məktəb bölgələrində Aleut şagirdlərin sayı : [2]

məktəb bölgəsi anadilində danışa bilənlərin sayı danışamayanlar cəmi şagird sayı
Aleutian Region 2 16 18
Anchorage 1 29 30
Bristol Bay . 1 1
Kenai . 1 1
Pribilof Islands . 70 70
Tanana . 18 18
TOPLAM 3 135 139

Aleut və Pribilof adalarındaki məktəblərdə Aleutça danışan şagirdlərin 10 Oktyabr 2000 etibarilə yüzdəsi: [3]

Qramer[redaktə]

  • Sözlərdə üç say vardır: tək, iki, cəm
tək [4] iki cəm mənası
Unangax̂ Unangax Unangan Aleut
qax̂ qax qan balıq
sax̂ sax san quş
isux̂ isux isuĝin qadın
tix̂lax̂ tix̂lax tix̂lan qartal
iqyax̂ iqyax iqyan kayak
ilgaaĝux̂ ilgaaĝux ilgaaĝun ilbiz
  • Sözlər yalın halda çoğu zaman adlıq hal şəkilçisi alırlar: daha çok -x̂ (tək) -x (iki) -n (Şərqi Aleut cəm) -s (Qərbi Aleut cəm)
  • Sözlər (və ya cümlələr) 4 bölümdən oluşur: kök (İng. stem), yapım şəkilçisi (İng. postbase), çəkim şəkilçisi (İng. ending), bağlaç (İng. enclitic)
  • Azərbaycan dilində iyelik tamlaması (genitive + possessive) ilə ifadə edilən (mis: adamın evi) yapılar, Eskimos-Aleut dillərində iyelik tamlaması olmadığı üçün ona yaxın başka bir yapıyla qurulur: relative + absolutive:

Unangam Tunuu : Aleut(un) dili
tayaĝum adaa : adamın babası
tayaĝum ulaa : adamın evi
tayaĝus hlangis : adamın oğulları

feillər də say ilə uyumludur:

qa aku : balıqdır
qax akux : iki balıqdır
qan akun : balıqdırlar (ən az üç balıqdır)

İstinadlar[redaktə]

  1. Unangam Language Pre-contact Tribes and Dialects by Knut Bergland and Moses L. Dirks
  2. Bilingual/Bicultural Education Programs
  3. Available data from the schools in the Aleutian and Pribilof Islands current as of October 10, 2000
  4. Barbara Švarný Carlson, Unangam Words Sweatshirt Project, May 1994

Xarici keçidlər[redaktə]