Ernesto Çe Qevara
Vikipediya, açıq ensiklopediya - ویکیپدیا ، آچیق انسایکلوپدیا
| ERNESTO ÇE QEVARA | |
 Çe Qevaranın Alberto Korda tərəfindən 5 mart 1960-cı ildə çəkilmiş məşhur fotoportreti |
|
| Tam adı | Ernesto Qevara de la Serna |
| Doğum tarixi | 14 iyun 1928 |
| Doğum yeri | Rosario, Argentina |
| Ölüm tarixi | 9 oktyabr 1967 |
| Ölüm yeri | La Hiquera, Boliviya |
|
|
|
Ernesto Qevara de la Serna Linç “Çe” (isp. Ernesto Che Guevara Lynch de la Serna; 14 iyun 1928 - 9 oktyabr 1967) – Argentinalı marksist-inqilabçı və siyasətçi. Fidel Kastro ilə birlikdə Kuba və beynəlxalq inqilab hərəkatının rəhbərlərindən olmuşdur. Adındakı "Çe" hissəciyi Kuba partizanları tərəfindən verilmişdir, argentinalılar üçün xarakterik müraciət forması olub, "ey", "dost" və s. mənalarda işlənir.
Mündəricat |
[redaktə / تحریر] Həyatı
[redaktə / تحریر] Uşaqlığı və gəncliyi
Ernesto Qevara ispan və irland əsilli ailənin beş uşağının ən böyüyü olaraq Argentinanın Rosario şəhərində dünyaya gəlmişdir. Doğum haqqında şəhadətnaməsində doğum tarixi 14 iyun 1928-ci il yazılmasına baxmayaraq, bəzi mənbələrdə həmin il 14 may tarixində doğulduğu bildirilir. Qevaranın ulu babalarından Patrik Linç 1715-ci ildə İrlandiyanın Qaluey bölgəsində doğulmuş, İrlandiyanı tərk edib İspaniyanın Bilbao şəhərinə, oradan isə Argentinaya getmişdir. Qevaranın babası Fransisko Linç 1817-də, nənəsi Ana Linç 1868-də doğulmuşdur. Qaluey Ana Linçin oğlu və Çenin atası Ernesto Qevara Linç 1900-cü ildə doğulmuşdur. Qevara Linç 1927-də Selia de la Serna Llosa ilə evlənmiş və üç oğlan, iki qız uşaqları olmuşdur.
Qevara uşaqlığında bu sol meylli ailədə də dinamik şəxsiyyəti və radikal fikirləri ilə seçilərdi. Hər nə qədər həyatı boyu onu izləyəcək astmadan əziyyət çəksə də mükəmməl bir atlet olmuşdur. Bu xəstəliyinə baxmayaraq həvəskar reqbi oyunçusu idi və “Fuser” (həddindən artıq təcavüzkar oyun tərzi səbəbi ilə verilən azğın, qudurmuş mənasını daşıyan “El Furibundo” sözü ilə anasının soyadı olan “Serna”dan yaradılmış ifadə) ləqəbi ilə tanınırdı.
Qevara atasından şahmat öyrəndikdən sonra 12 yaşından etibarən yerli turnirlərə qatılmağa başladı. Yetkinlik dövründə şeirə, xüsusilə də Pablo Nerudanın şeirlərinə maraq saldı. Qevara həyatı boyunca Latın Amerikasında məşhur olan şeir yazma sənətinə meyl göstərmişdir. Bir çox mövzularla maraqlanan, həvəsli oxucu idi, maraqlandığı kitablar Cek London və Jül Vernin macəra klassiklərindən, Ziqmund Freydin sınaqlarına və Bertran Rasselin cəmiyyət fəlsəfəsinə dair tezislərinə qədər gedən bir müxtəliflik göstərirdi. Yetkinliyinin son dövrlərində fotoqrafiyaya maraq saldı və vaxtının əhəmiyyətli qismini insanları, getdiyi yerləri və arxeoloji bölgələri fotolentə çəkməklə keçirirdi.
Qevara, tibb təhsili almaq üçün 1948-ci ildə Buenos-Ayres Universitetinə daxil oldu. Fasilələrlə davam edən təhsil həyatını 1953-cü ilin martında bitirərək, həmin il iyunun 12-də diplomunu aldı. Mütəxəssis həkim ola bilmək üçün lazımi klinika təhsilini tamamlayıb tamamlamadığı dəqiq məlum deyil. Əgər bu klinika təhsilini tamamlamamışdısa, onda "doctor en medicina" (tibb həkimi) deyil, "medico" (praktikant həkim) olmuş ola bilər.
Qevara tələbəlik dövründə Latın Amerikasına uzunmüddətli səfərə çıxdı. 1951-ci ildə köhnə yoldaşı biyokimyaçı Alberto Qranado illərdir planlaşdırdıqları Cənubi Amerika səyahəti üçün tibb təhsilinə bir il fasilə verməsini təklif etdi. Qısa müddət sonra, "La Poderosa II" (Güclü II) adını verdikləri 500 sm³-lik 1939-cu il model Norton markalı motosikletlə Alta-Qrasiadan yola çıxdılar. Peruda Amazon çayı sahilindəki San-Pablo cüzam koloniyasında könüllü olaraq bir neçə həftə keçirməyi düşünürdülər. Qevaranın bu səfəri izah etdiyi səyahət qeydləri "Notas da viaje" 2004-cü ildə “Diarios da motocicleta” ("Motosiklet gündəlikləri") adı ilə kinoya uyğunlaşdırılmışdır.
Bu səfər əsnasında kütlələrin yoxsulluğunu, təzyiqi və gücsüzlükləri yaxından müşahidə edən və marksizmdən təsirlənən Qevara, Latın Amerikasındakı iqtisadi və ictimai bərabərsizliklərin tək həllinin inqilab olduğu nəticəsinə vardı. Səfərləri Latın Amerikasına ayrı xalqlardan ibarət yaranan bir qarışıq quruluş olaraq deyil, qurtuluşu ancaq qitə diametrində bir strategiya ilə reallaşa biləcək tək bir bədən olaraq baxmasını təmin etdi. Sərhədləri olmayan və tək bir "metis" (Avropalı və yerli mələzi) mədəniyyət ilə bağlanmış birləşmiş İber-Amerika qura bilməyi xəyal etməyə başladı. Bu düşüncə, sonrakı inqilabçı hərəkətlərində önə çıxacaqdı. Argentinaya dönər dönməz, Cənubi və Mərkəzi Amerikada qaldığı yerdən gəzintilərinə davam edə bilmək üçün tibb təhsilini sürətlə bitirdi
[redaktə / تحریر] Kuba
Sentyabr 1954 də Meksikaya gəlişindən qısa müddət sonra, Qevara Nico López və Qvatemaladan tanışı digər Kubalı sürgünlərlə yoldaşlığını təzələdi. İyunda López onu Raúl Kastro ilə tanış etdi. Bir neçə həftə sonra Kubadakı siyasi həbsxanadan yollanılan Fidel Kastro Meksikaya gəldi və 8 İyul 1955də Raúl Qevaranı Fidel Kastro ilə tanış etdi. Bütün gecə sürən qızdırmalı bir söhbətin ardından Qevara Kastronun, axtardığı əsin qaynağı inqilab lideri olduğuna qərara gələrək Kuba diktatoru Fulgensio Batistanı aşırtmaq üçün qurulan ‘'26 İyul Hərəkətinə qatıldı. Qrupun həkimi olmasına qərar verildisə də hərəkətin digər üzvləriylə əsgəri təhsilə qatıldı, təhsilin sonunda təlimçiləri Polkovnik Alberto Bayo tərəfindən ən gözə dəyən şagird olaraq xarakterizə edildi. Bu sırada Gadea, Qvatemaladan gəlmişdi və Qevara ilə əlaqələri davam edirdi. 1955 yazında hamilə olduğunu söyləyincə, Qevara dərhal evlənmələrini təklif etdi. 18 Avqust 1955də evləndilər və 15 Fevral 1956 da Hilda Beatriz adını verdikləri qızları doğuldu.
25 Noyabr 1956da Tuxpan, Veracruzdan Kubaya doğru yola çıxan Granma yatışında Kubalı olmayan tək adam Qevara idi. Quruya çıxar çıxmaz Batistanın əsgərlərinin hücumuna uğrayan qrupun yarısı dərhal orada və ya tutulduqdan sonra öldürüldü. Qevara, bu qarşıdurmada qaçan bir yoldaşın saldığı sursatı götürmək üçün tibbi vəsait çantasını buraxdığını və o anı həkimdən döyüşçüyə çevrildiyi an olaraq xatırladığını yazır. Həyatda qalan 15-20 üsyançı qaçaraq Sierra Maestra dağlarına saxlanar və Batista rejiminə qarşı partizan döyüşünə girişər.
Yoldaşları tərəfindən cəsarəti və əsgəri qabiliyyəti səbəbiylə hörmət görən Qevara üsyançılar arasında bir lider, bir Comandante olur.. Bir çoxları üçün də "mərhəmətsizliyi" səbəbiylə qorxulan adamdır. Müxbir, qaçaq və casus olaraq günahkar olan bir çox adamın edamından məsuldur. 1958 Dekabırında son günlərində inqilabın ən əhəmiyyətli hadisələrindən olan Santa Claraya hücum edən "intihar xüsusi təyinatlı dəstə"ni (üsyan ordusundakı ən təhlükəli işləri bu xüsusi təyinatlı dəstə edirdi) idarə etdi. Generallarının və xüsusilə də General Cantillonun ‘'Central America adlı işləməyən şəkər fabrikində Kastro ilə görüşdüyünü və üsyan lideri ilə ayrı bir barış bazarlığı etdiyini öyrənən Batista 1 Yanvar 1959 da Dominika Respublikasına qaçmışdır.
7 Fevral 1959da zəfər qazanan hökumət tərəfindən Qevara "doğuşdan Kuba vətəndaşı elan edildi. Qısa müddət sonra Meksikadan Granma yatışla yola çıxmadan əvvəl, ayrıldığı Gadea ilə evliliyini rəsmi olaraq sona çatdırmaq üçün boşanma əməliyyatlarına başladı. 2 İyun 1959da, 26 İyul Hərəkətinin Kuba doğulan bir üzvü olan və 1958 sonlarından bəri birlikdə yaşadığı Aleida March ilə evləndi.
La Cabaña həbsxanasının komandirliyinə təyin edildi və 2 Yanvar 1959dan 12 İyun 1959a qədər altı ay boyunca boynuna götürdüyü bu vəzifədəykən Batista rejiminin məmurlarının, BRAC gizli xidmət (Buró də Represión də Actividades ComunistasKomünist hərəkətlərin basdırılmasından məsul xidmət) mənsublarının, döyüş günahkarı olduğu iddia edilənlərin və siyasi müxaliflərin mühakimə olunması və edamından məsul oldu. TIME jurnalına görə, idarə etdiyi mühakimə etmələrin "ədalətli" olmadığı iddia edilməkdə idi. Daha sonra Milli Torpaq İslahatı İnstitutunda əhəmiyyətli bir vəzifəyə gəldi INRA və Kuba Mərkəz Bankının başçısı oldu. BNC (tez-tez pulu qınadığı və qüvvədən qaldırılmasını dəstəklədiyi üçün bu horgörüyü göstərmək adına Kuba pullarını taxma adı olan "Che" ilə imzalamışdır).
Bu sıralarda şahmata olan marağı təkrar canlanan Qevara Kubada keçirilən milli və beynəlxalq turnirlərə qatılmışdır. Xüsusilə gənc kubalıları oyunu öyrənmələri üçün təşviq edir və onların marağını çəkəcək fəaliyyətlər təşkil edirdi.
1959-cu ildən etibarən Qevara Kubadan, digər ölkələrdəki inqilabçı hərəkətlərə kömək etdi amma bunların hamısı müvəffəqiyyətsizliklə nəticələndi. İlk sınaq Panamada edilmişdi, digər bir hərəkət də 14 iyunda Dominika Respublikasında edildi. ("El Argelino" adı ilə tanınan Henri Fuerte və Enrike Himenez Moya öndərliyində)
1960-cı ildə Qevara "La Coubre" silah gəmisi partlamasında qurbanlara kömək etdi. Qurtarma əməliyyatı sırasındakı ikinci partlamaqla birlikdə ölü sayı yüzü aşmışdır. Bu partlamada ölənlərin cənazə mərasimində Alberto Közdə Chenin məşhur fotoşəkilini çəkmişdir. La Coubrenin təxribat ya da qəza nəticəsimi partladığı bilinməməkdədir. Təxribat olduğunu iddia edənlər, məsul olaraq Mərkəzi Haberalma Təşkilatını (CIA), və təxribatı edən adam olaraq da mərkəzi əyalətlərdəki Batista əleyhdarı güclərdən Qevaranın rəqibi olan və daha sonra CIA agenti olduğu sanılan William Aleksandr Meyitxanayanı göstərərlər. Kubalı sürgünlər, partlamanın məsulunun Qevaranın SSCBə sadiq rəqibləri olduğunu irəli sürərlər.
Qevara daha sonra Sənaye Naziri MININD olaraq Kuba sosializminin açıq və qəti bir hala gəlməsinə köməkçi olmuş, ölkənin qabaqda gələn kəsləri arasına girmişdir. "Partizan Döyüşü adlı kitabında silahlı başkaldırıya təşəbbüskar olacaq geniş təşkilatlara ehtiyac duymadan kiçik bir partizan qrupu (‘'foco) tərəfindən başladılan Kuba modeli inqilab fikirinin təkrar edilməsini müdafiə etmişdir. (Əl socialismo y əl hombre ən Cuba) (1965) (Kubada sosializm və insan) adlı sınağında sosialist dövlətlə birlikdə "yeni bir insan" formalandırmanın lazımlılığını müdafiə edər. Bəziləri Qevaranı bu ‘'yeni insanın cazibədar və sadə bir modeli olaraq görər.
1961-ci ildəki Donuzlar Körfəzi İşğalında Qevara vuruşmalara qatılmamışdır. Kastronun əmriylə Kubanın ən qərbindəki Pinar deş rio əyalətindəki bir qüvvətin başına keçmiş və burada saxta çıxarma qüvvətini püskürtmüşdür. Bu hərəkat əsnasında üzündən güllə yarası almış amma öz silahının qəzayla atəş atmaması nəticəsində yaralandığını söyləmişdir.
Qevara 1962 Oktyabr ayında ortaya çıxan Kuba Raket Böhranına səbəb olan Sovet nüvə ballistik raketlərinin Kubaya gətirilməsində açar rol almışdır. Bir neçə ay sonra İngilis qəzeti ‘'Daily Worker ilə etdiyi görüşmədə əgər raketlər Kuba idarəsində olsaydı başlıca ABŞ şəhərlərinə doğru bu raketləri istifadə edəcəyini söyləmişdir.
[redaktə / تحریر] Kubada naməlum şəraitdə yoxa çıxması
Dekabr 1964-də Birləşmiş Millətlərdə çıxış etmək üçün Kuba heyətinin rəhbəri olaraq Nyu-Yorka getdi. CBS televiziya kanalında bazar günləri efirə gedən “Face the Nation” adlı xəbər proqramına çıxdı. ABŞ Senatoru Yucin Makkarti, Malkolm İksin iş yoldaşları, Kanadalı radikal Mişel Duklos daxil olmaq üzrə dəyişik adam və qruplarla görüşdü. 17 dekabrda Parisə üç aylıq bir beynəlxalq gəzintiyə başladı. Bu gəzinti əsnasında Çin Xalq Respublikası, Birləşmiş Ərəb Respublikası (Misir-Suriya), Əlcəzair, Qana, Qvineya, Mali, Dahomey, Konqo-Brazzavil və Tanzaniyanı gəzdi. İrlandiya, Paris və Pragda fasilələr verdi. 24 Fevral 1965də Cəzairdə, sonradan beynəlxalq səhnədə son görünüşü olacaq olan "İkinci afrika-Asiya İqtisadi Həmrəylik Seminarı"ndakı danışmasını etdi. Bu danışmada belə demişdir: "Ölümünə olan bu mübarizədə heç bir sərhəd yoxdur. Dünyanın heç bir yerində meydana gələn hadisələrə qeydsiz qala bilmərik. Bir ölkənin imperializmə qarşı zəfəri bizim zəfərimizdir, eyni şəkildə uduzması da bizim uduzmamızdır." Bu sözlərlə də dinləyicilərini çaşdırmışdır: "Sosialist ölkələrin, Qərbin müstəmləkəçi ölkələriylə üstü bağlı əməkdaşlığı təmizlik etmələri əxlaqi vəzifələridir." Sonra da bu hədəfə çatmaq üçün kommunist bloku ölkələrinin tətbiqi lazım olan bir silsilə hərəkəti sıralamışdır. 14 Martda Kubaya döndüyündə Havana aerodromda Fidel və Raúl Kastro, Osvaldo Dorticós və Carlos Rafael Rodríguez tərəfindən sadə bir mərasimlə qarşılandı.
İki həftə sonra Qevara cəmiyyət həyatından çəkildi və ardından tamamilə ortadan itdi. Kastrodan sonra gələn adam olaraq baxıldığı Kubada harada olduğu, 1965-ci ilin ən böyük sirrlərindən idi. Ortadan kayboluşu üçün dəyişik səbəblər qarşıya qoyuldu: sənaye naziriykən müdafiə etdiyi sənayeləşmə proyektlərinin nisbilik müvəffəqiyyətsizliyi, çin-Sovet Ayrılığı artdıqca Qevaranın Çin Kommunist Partiyası yanlı tutumunu təsdiqləməyən Sovet rəsmi vəzifəlilərinin Kastroya etdikləri təzyiq və Kubanın iqtisadi inkişafı ilə ideoloji xətti üzərinə Qevara ilə Kuba lideri arasındakı əhəmiyyətli görüş ayrılıqları. Kastronun Qevaranın tanınmışlığından narahat olub onu təhdid olaraq görməsi də səbəb olaraq göstərildi. Kastronun bəzi müxalifləri onun Qevaranın ortadan yoxa cıxması haqqındakı şərhlərinin şübhə oyandırıcı olduğunu söyləyərlər. Qevaranın niyyətlərini heç alenen açıqlamayıb, yalnız Kastroya yazılmış tarixsiz və tərzi olmayan yaltaq tərəfindən bir məktubla bildirmiş olması çoxu adam tərəfindən çaşdırıcı olmuşdur.
Qevaranın görüşlərinin Çin Kommunist Partiyası liderləri tərəfindən açıqlanan fikirlərlə bənzəməsi, iqtisadiyyatı getdikcə Sovetlər Birliyinə daha da asılılaşmaqda olan Kuba üçün böyüyən bir problem idi. Kuba inqilabının ilk günlərindən etibarən Qevaranın Latın Amerikada Maocu strategiyanın tətbiq olunmasını müdafiə etdiyi düşünülürdü və yaratmış olduğu Kubanın sürətlə sənayeləşməsini nəzərdə tutan plan, Çinin "İrəli Böyük Atılam"ına bənzədilirdi. Kubanın qərbli "müşahidəçiləri"nə görə Qevaranın Sovet şərtlərinə və təkliflərinə qarşı çıxmasına baxmayaraq Kastronun qəbul etmək məcburiyyətində qalması ortadan itməsinin səbəbi ola bilərdi. Halbuki həm Qevara həm də Kastro, Sovetlər Birliyi və Çinin də tapıldığı birləşmiş cəbhəni dəstəkləyirdi. Ayrılığa düşmüş bu iki ölkə arasında andlaşma təmin etmək üçün müvəffəqiyyətsizliklə nəticələnən bir silsilə cəhddlərdə olmuşdur.
Xruşşovun Kastro ilə məsləhətləşmədən Kubadan raketləri çəkməyə razı gəlməsini Sovetlərin xəyanəti olaraq görən Qevara, Kuba Raket Böhranından sonra Sovetlər Birliyi haqqında daha da şübhəçi oldu. Cəzairdəki son danışmasında artıq Şimal Yarımkürəni, qərbdə ABŞ və şərqdə SSCB liderliyində, Cənub Yarımkürənin istismarçısı olaraq gördüyünü ifadə etmişdir. Vyetnam Döyüşü əsnasında kommunist Şimal Vyetnamı dəstəkləmiş və inkişaf etməkdə olan ölkələrin xalqlarını, silahlanıb "bir çox Vyetnamlar" yaratmaları üçün təşviq etmişdir.
Qevaranın aqibəti haqqındakı beynəlxalq fərziyyələrin təzyiqiylə Kastro 16 İyun 1965də etdiyi şərhdə insanların Qevara haqqında məlumat götürmələrinin ancaq Qevara istədiyində mümkün ola biləcəyini söylədi. Qevaranın ortadan yoxa cıması ilı ilə əlaqədar Kuba içində və xaricində bir çox dedi-qodu yayıldı. Eyni ilin 3 Oktyabrında Kastro, Qevaranın bir neçə ay əvvəl özünə yazdığı tarixsiz məktubu açıqladı. Bu məktubda Qevara Kuba inqilabına bağlılığını təkrarlayır ancaq inqilab yolunda xarici torpaqlarda döyüşmək üçün Kubadan ayrılma niyyətini bildirirdi. Məktubunda "dünyadakı digər xalqlar mənim sadə əməyimə çağırış etdilər" deyərək, "yeni döyüş sahələrində" partizan olaraq döyüşmək üçün ayrılmağa qərar verdiyini ifadə edirdi. Eyni zamanda hökumət, partiya və ordu içindəki bütün vəzifələrindən istefa verdiyini və ona inqilab üçün etdiklərini təqdir məqsədiylə verilmiş olan Kuba vətəndaşlığından imtina etdiyini də əlavə edirdi.
Dörd xarici jurnalistlə 1 Noyabrda etdiyi görüşmə əsnasında Kastro, Qevaranın harada olduğunu bildiyini amma açıqlamayacağını ifadə edərək, köhnə yoldaşının öldüyünə dair söz-söhbətləri rədd etdi və Qevaranın sağlamlığının çox yaxşı olduğunu əlavə etdi. Kastronun sözlərinə baxmayaraq 1965in sonunda Qevaranın aqibəti bir sirr olaraq qaldı, hərəkətləri və harada olduğu iki il boyunca diqqətlə saxlanan bir sirr oldu.
[redaktə / تحریر] Boliviya Gündəliyi
Boliviyada partizan müharibəsində iştirak etdiyi vaxt Ernesto Çe Qevara gündəlikdə qeydlər aparır. Onun ölümündən sonra bu gündəlik bütün dünyada 100 000 tirajla işıq üzü görür.
Gündəlikdən bəzi qeydlər:
Bu gün həyatımda yeni mərhələ başlayır. Belə götürəndə səfər uğurlu keçdi. Paçenqo ilə öz görkəmimizi dəyişdik, Koçabambuya gəldik və burada bizə lazım olan adamlarla görüşdük. Hərəmiz bir cipə minib yola düşdük. Rançoya az qalmış maşınları saxladıq. Bizi kokain istehsalıyla məşğul olmaqda günahlandıran kəndlilərdən birini şübhələndirməmək üçün rançoya 1 cipdə yollandıq.
Bura - Nyankauasuya gəldiyimiz gündən on bir ay keçib. Gün gözlənilməz hadisələrsiz, demək olar ki, əla keçdi... ...Radioyla xəbər verilir ki, 250 əsgər Serranoda 37 partizanı - yəni bizi - mühasirəyə alıb, yolumuzu kəsib və biz Asero və Ora çayları arasında mühasirədəyik. Bu xəbər mənə çox gülməli gəldi (Qeyd: Çe Qevaranın partizan dəstəsi doğrudan da o vaxt bu çaylar arasında mühasirəyə düşmüşdü. Sadəcə o, yerli relyefi yaxşı tanımadığından harda olduğunu bilmirdi. Bu məlumatı isə o radioadan eşitmişdi. Elə həmin gün Çe Qevara döyüşdə ayağından yaralanır, əsir düşür və oktyabrın 9-u güllələnir).
