Filfili

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Filfili
Xəritə
Oğuz rayonu
Oğuz rayonu
Məlumatlar
Koordinatlar
İnzibati İdarə
Ölkə Azərbaycan
Rayon Oğuz

FilfiliAzərbaycan Respublikasının Oğuz rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.

Tarixi[redaktə]

Filfili Oğuz rayonunun eyniadlı inzibati ərazi vahidində kənd. Dağətəyi ərazidədir. Yerli əhalinin məlumatına görə, keçmışdə zəlzələ nəticəsində Qaladağ yaşayış məntəqəsi dağıldıqdan sonra əhali Filfili adlı yerə köçüb məskunlaşmış və sonralar burada yaranmış kənd də həmin yerin adı ilə adlandırılmışdır. Tədqiqatçıların fikrincə, oykonim filfil (udin dilində "yabam istiot") sözündən və -li mənsubiyyət şəkilçisindən ibarət olub, "istiotluq" mənasındadır[1].

Rayon mərkəzindən 50 km şimal-şərqdə, Xaçmaz kəndinin 10 km şimalında, Baş Qafqaz silsiləsinin cənub ətəyindədir. Filfilli İnzibati Ərazi Vahidinin mərkəzidir. Filfilli–“fil” sözünün təkrarlanmasından yaranmışdır (Tərtər, Qarqar, Xalxal, Mormor, Sorsor və s. bu kimi toponimlərdə olduğu kimi). Fil–türk-oğuz-Azərbaycan mənşəli sözdür, etnik toponimdir, məna aydınlığına görə şəffafdır. Bu adda tayfa, yaşayış məntəqəsi, çay, dağ, meşə, şahlıq – FİLANŞAH (kiçik feodal dövləti) olmuşdur. “Fil” tərkibli kənd xarabalıqları bu günkü Oğuz və Qəbələ rayonlarının ərazisində mövcuddur (Aşağı Filfilli, Filfilli, Fil, Fili-Dzax və s.) “Fil// Filfilli” və ona yaxın olan Filan-Filankəs-Filosof-Filoloq-Filarmoniya-Filantropiya-Filial-Film-Filmoskop-Fəlsəfə-Fələk-Fel və s. bu kimi sözlər eyni köklü, eyni mənşəli olub ulu babalarımızın OD inamını özündə yaşatmaqla dünya xalqlarının dil materialına çevrilmişdir. Bu söz–terminlərin ərəb, fars, yunan, latın, hətta inqilis, fransız mənşəli olduğunu yazsalar da[2] belə iddia ancaq cəfəngiyyatdır, çünki belə yanaşma metodu sözlərin yaranmasının ümumi qanunauyğunluğuna, m o n o g e n e z i s nəzəriyəsinin tələblərinə ziddir. “Fil” sözündəki “f” səsi işıq bolluğunu ifa edir. Fanar, Fəvvarə, Fantan, Şəffaf, Afişa, Afaq, Şəfəq, Üfüq, Atəşfəşanlıq və s. sözlərdə olduğu kimi. “Fil”dəki “il” (al) da Günəşin əksetdiricisidir. “Fifilli” də “li” şəkilçidir. Filfilli-günəş görünüşlü, günəş əzəmətli, bol, ikiqat odlu, işıqlı, daim çağlayan, Tanrı qüdrətli, Fil güclü, Fələk hərəkətli el, oba, yer, yurd, tayfa” mənalarının daşıyıcısıdır. Kəndin əhalisi (803 nəfər) heyvandarlıq, bağçılıqla məşğul olur. Kənddə orta məktəb, klub, kitabxana, poçt, 100 yerlik ATS, feldşer-mama məntəqəsi var. Dəniz səviyyəsindən yüksəkliyi 1160 metrdir. Kənddə ticarət və iaşə obyektləri fəaliyyət göstərir. Xaçmaz dərəsi vasitəsilə Dağıstan sərhəddində yerləşən Fiy və Məlkəmud dağ aşırımlarına yol Filfilli kəndindən keçir. Kəndin ərazisində qədim və orta əsrlərə aid edilən arxeoloji və memarlıq abidələrindən Surxayxan qalası (XVIII əsr), Qalabaşı yaşayış yeri (XVI-XVIII əsrlər), qədim Qəbiristanlıq, qədim Oğuz (oğuz tayfası) qəbiristanlığı var. Bu abidələrdən birinci ikisinin adı Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin xüsusi qərarı ilə ölkə və yerli əhəmiyyətli abidələrin siyahısına daxil edilmişdir. Məşhur Govurqala (Qızlar Qalası, Qovur Qala, Xaçmaz Govur qalası) kəndin cənubundadır. Kənddən qalaya dağ yolu var. Kəndə rayon mərkəzindən avtobus marşrutu işləyir.

Aşağı Filfili — Oğuz rayonunun Filfili inzibati ərazi vahidində kənd. XIX əsrdə indiki Filfili kəndi əsasında yaranmışdır. Bucaq kəndi yaxınlığında yerləşdiyinə görə keçmişdə, Bucaq Filfili də adlandırılmışdır. Oykonim yaşayış məntəqəsinin coğrafi movqeyi ilə əlaqədar yaranmışdır. Filfili isə "istiot" deməkdir[3].

Mədəniyyəti[redaktə]

Tarixi abidələri[redaktə]

  • Qalabaşı yaşayış yeri (XVII-XVIII əsrlər)
  • Kənddən 2 km şimal-şərqdə qədim qəbiristanlıq–nekropol
  • Kəndin şimalında erkən orta əsrlərə aid qədim Oğuz qəbiristanlığı
  • Şimal-şərqdə, kəndə ən yaxın məsafədə və ən asan yerdə XVIII əsrə aid Surxayxan qalası.

Coğrafiyası və iqlimi[redaktə]

Rayon mərkəzindən ən uzaq məsafədə yerləşir. Filfili kəndi həm də Oğuzun ən yüksəkdə - 1160 metr hündürlükdə yerləşən son yaşayış məntəqəsidir[4]. Xaçmaz kəndinin 10 km şimalında, qədim Xaçmaz keçidində, Qalaçayın sağ sahilində, Qafqaz silsiləsinin cənub ətəyində, Dağıstanla sərhəddədir[4].

Əhalisi[redaktə]

Əsas sakinləri ləzgilərdir[4].

İstinadlar[redaktə]

  1. ”Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti”. İki cilddə. I cild. Bakı, “Şərq-Qərb”, 2007, səh. 276
  2. “Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti”, III cild, Bakı, “Şərq-Qərb” nəşriyyatı, 2006, səh. 196-197
  3. ”Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti”. İki cilddə. I cild. Bakı, “Şərq-Qərb”, 2007, səh.75
  4. 4,0 4,1 4,2 Zərdüşt yurdu, Şumer məskəni, Oğuz eli... - FOTOLAR