Haci Mirzə Ağası Bayat
 |
Bu məqalə Haci Mirzə Ağası Bayat haqqındadır. Bayatın digər istifadələri üçün Bayat səhifəsinə baxın. |
| Haci Mirzə Ağası Bayat | |
| Haci Mirzə Mirzə Müslüm oğlu Ağası Bayat | |
 |
|
| Doğum tarixi: | 28 yanvar 1783-cü il. |
|---|---|
| Doğum yeri: | Maku, Cənubi Azərbaycan |
| Vəfatı: | 22 may 1848-ci il (65 yaşında) |
| Vəfat yeri: | Tehran, İran |
Haci Mirzə Ağası Bayat (1783-1848)-1835-1848-ci illərdə İranın baş naziri
[redaktə] Həyatı
Mirzə Abbas Mirzə Müslüm oğlu 1783-cü ildə Maku şəhərində anadan olmuşdu. İbtidai təhsilini atasından almışdı.
Hacı Mirzə Abbas, yaxud Molla Abbas İrəvaninin təxəllusu "Fəxri" olmusdur. O, Hacı Mirzə Muslum İrəvaninin oğludur. Hacı Mirzə Ağası adı ilə məshur idi və 14 il Məhəmməd şah Qacarın Bas naziri (Sədri-əzəm) olmusdur. Onu "Hacı" və ya "Hacı Ağa" adlandırırdılar. Hacı Mirzə Ağasının atası oz ailəsi ilə birlikdə İrəvandan Maku səhərinə köçmus, burada guzəranını əkincilik və təsərrufatla kesirmisdir. Hacı Mirzə Ağası 1198-ci (1783) ildə həmin şəhərdə doğulmusdur. Abbas boyuyərək həddi-buluğa catandan sonra Xoy səhərinə getmis və orada təhsil almağa baslamısdır. Oradan Azərbaycanın digər səhərlərinə səfər etmisdir. Sonra Həmədana gedib, orada Axund Molla Əbdussəməd Həmədaninin şagirdi olmusdur. Axund Əbdussəməd Həmədani məshur "Bəhrul maarif" kitabının muəllifi olub, dovrunun boyuk sufi seyxlərindən sayılırdı. Abbas bir qədər sonra Axundun muridlərindən olur. Axundhəcc ziyarətlərindən birində vəfat edir və Molla Abbas onu əvəz etmək ucun vəsait duzəldib, Məkkəyə yola dusur, həccin qanunlarını yerinə yetirərək Hacı molla Abbas olur. O, Həmədana qayıdır, burada elmləri oyrənir və sufiliyin sirrlərini oyrənir. Hacı Molla Abbas burada oz muəllimi, ustadı və mursidi Molla əbdulsəməd Həmədani kimi məshur olur. Axund Molla əbdulsəməd Həmədani vətənindən muhacirət edərək 40 il Kərbəlada yasamısdır. Hacı Molla Abbas da onun yanında qulluq etmək qərarına gələrək onunla gedib Kərbəlada yasayır, ta o vaxta qədər ki, ustadı və mursidi Axund əbdulsəməd orada vəhabilərin fitnəsi ilə, onlar tərəfindən qətlə yetirilir. Bu hadisə 1216-cı (1801) ildə bas vermisdir. Son nəticədə Abbas İraqdan İrana qayıdaraq mursidinin ailəsini Həmədana catdırır, ozu isə Azərbaycana gəlir və Təbrizdə yasamağa baslayır. O, usdadı Axund Molla əbdulsəmədin təriqətini təlim və inkisaf etdirir və yayır. Bu zaman Hacı Molla Ağası və Hacı Mirzə Ağası kimi məshur olur.
Bir muddətdən sonra zahid Axund Abbas Đrəvani Təbrizdə vəliəhd Abbas mirzə Naibussəltənənin usaqlarınin o cumlədən Məhəmməd Mirzənin (Məhəmməd sah) muəllimi təyin olundu. Təlim və tədris prossesində tədricən Məhəmməd Mirzəyə aramla nufuz edərək onu ozunə xas olan xususiyyətlərə istiqamətləndirdi, onunla yaxın, məhrəmanə unsiyyət yaratdı. Belə deyirlər ki, bir gun mursid oz muridlərinə gələcəyi barədə məlumat verərək deyibmis ki, onun gələcəyi Đran dovləti ilə əlaqədar olacaq. Fətəli Sah1834-cu ildə İsfahanda vəfat etdikdən sonra baxmayaraq ki, Fətəli şahın 60 oğlu sağ idi, Abbas mirzənin boyuk oğlu Məhəmməd Mirzə, Rusiya ilə İran dovləti arasında 1828-ci ildə bağlanmıs Türkmənçay müqaviləsinin 7-ci bəndinə əsasən, taxt-taca sahib oldu. Məhəmməd sah 1834-cu ildə səltənət taxtına əyləsdikdən sonra Mirzə Əbulqasim Qaimməqam Sanini, fazil və alim kimi İranda sox məshur olan bu səxsi Bas Nazir təyin etdi. Lakin onun sədarəti yalnız 8 ay cəkdi. Bu muddət ərzində Fətəli Sahın saysızhesabsız ovladlarının hər biri ozunu səltənətin varisi hesab edirdi. Nəticədə Məhəmməd sahı vadar etdilər ki, Qaimməqamı aradan gotursun. Qaimməqam olduruldukdən sonra onun yerinə bir coxları əyləsməyə calısırdı. Lakin Məhəmməd sah həmin vəzifəyə oz muəllimi və mursidi Mirzə Ağasi İrəvanini təyin etdi. Onun isə siyasətdən və dovləti idarə etməkdən xəbəri yox idi. Buna baxmayaraq Hacı Mirzə Ağası 14 il İran dovlətinin sədri-əzəmi olmusdur. O, Məhəmməd sahın nufuzlu, onun islərini durust icra edən vəziri idi və "birinci səxs" ləqəbi ilə məshur olmusdu. Bu ləqəb Avropada islənən Baş nazir sozunun tərcuməsindən əmələ gəlmisdi, ingiliscə "premyer ministr" birinci, əvvəlinci səxs deməkdir. Lakin ətrafındakılar onun isindən razı deyildilər. Onlar bir necə dəfə Məhəmməd saha xatırlatmısdılar ki, o, butun isləri Mirzə Ağası İrəvaniyə verməklə dovlətin bohrana doğru getməsinə səbəb olmusdur. Məhəmməd sah isə bu sozlərə etina etmirdi. Onun barəsində sahayazılan məktubları Mirzə Ağasiyə verdikdə o, bunların onun dusmənləri tərəfindən yazıldığını bildirirdi. Mirzə Ağası İrəvani Məhəmməd sahın məsləhəti ilə Fətəli Sahın 13-cu qızı olan İzzətnisə xanımla evlənmisdir. Bu qadın həm də Rzaqulu xan Hidayətin bibisi qızı idi, oz əmisi oğluna, Fətəli Sahın qardası oğluna ərə verilmisdi. Lakin əri olmusdu və həcc ziyarətinə səfər edərkən həmin zəvvarlar icərisində Hacı Mirzə Ağasi İrəvani də dərvis libasında olmusdur. Bu sahzadə xanımın dul olduğunu bilərək ona meyl etmis, lakin qadın nokərlərinə gostəris vermisdi ki, Molla Abbas dərvisə cubuq vursunlar və onu zəvvarların arasından qovsunlar. Elə də etmisdilər. Hacı Mirzə Ağası Məhəmməd sah vəfat etdikdən sonra (1848) Sah əbduləzimdə bəstdə əyləsmis və mədrəsənin bir hucrəsində qalmağı qərara almısdı. Nəsrəddin Sah Təbrizdən Tehrana gələrək taxta əyləsdikdən sonra Mirzə Ağası onun icazəsi ilə ətəbata getmis və 1265-ci (1849) ildə 68 yasında orada vəfat etmisdir. Onun ovladı olmamısdır.
.svg){kind=small}
