Nyu York (ştat)

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Nyu-York (ştat) səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar


ing. New York'
Nyu York
Nyu York bayrağı Nyu York möhürü
Bayrağı Möhürü
Ştatın təxəllüsü: "Ştat-imperiya"
Ştat {{{Adı}}} ABŞ xəritəsində
ABŞ-ın digər ştatları
Paytaxt Olbani
Ən iri şəhəri Nyu York
Qubernator Endrü Kuomo
Ərazi
 * Ümumi
 * Su %-i
27 (ABŞ üzrə)
141 205 km²
Əhali
 * Ümumi (2010)
 * Sıxlıq
3 (ABŞ üzrə)
19 378 102
408,7 (ABŞ üzrə 7-ci)/km²
Ştat sırası
Yaranma tarixi
11 (ardıcıllığa görə)
26 iyul 1788
En dairəsi
Uzunluq dairəsi
40°29,7' ş. e-d. 45°0,7 ş. e-d.-yə.
71°47' q. u-d. 79°47' q. u-d.-yə
Rəsmi saytı http://www.ny.gov/


Nyu York ştatıAmerika Birləşmiş Ştatlarının şimal-şərqində yerləşən ştatdır. Ştat əhalisinin sıxlığına görə üçüncüdür. Nyu York cənubdan Nyu Cersi və Pensilvaniya, şərqdən isə Konnektikut, Vermont və Massaçusetts ştatları ilə əhatələnib. Şimaldan və qərbdən Kanada ilə sərhəddir. Ştatda yerləşən Nyu York şəhəri 8 milyonluq əhalisi ilə Birləşmiş Ştatlardakı ən çox əhalisi olan şəhərdir. Ştat ən çox maliyyə və mədəniyyət mərkəzi, eyni zamanda immiqrantlar üçün qapı kimi tanınır. ABŞ Ticarət Nazirliyinin hesablamalarına görə Nyu York turistlər tərəfindən ən çox üstünlük verilən ştatdır. Ştat İngiltərə hersoqu Yorkun şərəfinə Nyu York adlandırılmışdır. Nyu York yaranma tarixinə görə on birinci ştatdır. Mərkəzi Olbani şəhəridir.

Tarixi[redaktə]

Covanni Da Verrazzano 1524-cü ildə Nyu York limanına səfər edib, Hudzon çayı isə 1609-cu ildə Henri Hudzon tərəfindən tədqiq edilib. Buna baxmayaraq Nyu-Yorkun ilk mühacirləri 1613-cü ildə buraya gəlmiş hollandiyalılar olmuşdur. Onlar buranı Yeni Niderland adlandırdılar. Təxminən otuz ailə Hudson və Delaver çayları sahilində ilk dəfə yerləşmişlər. Nyu Yorkun paytaxtı Olbani şəhərinin əsası 1624-cü ildə qoyulub. Yeni Niderlandın hakimi olan Peter Minit 1625-ci ildə Manhettan adasını hindulardan satın aldı. Daha sonra Yeni Niderlanda indiki Nyu York, Nyu Cersi, Pensilvaniya, Konnektikut ştatı ərazilərini və Delaverdə əlavə edildi.

1664-cü ildə İngiltərə koloniyanı ələ keçirdi və hersoq Yorkun şərəfinə buranı Nyu York (Yeni York) adlandırdı. 1683-cü ildə koloniya iyirmi hissəyə bölündü.

Bir əsrdən sonra Nyu York Böyük Britaniyanının koloniyasına çevrildi. 1776-cı il iyulun 9-da, Federal birliyin 13 ştatından biri kimi öz müstəqilliyini elan etdi. 1777-ci il aprelin 20-də Nyu-Yorkun ilk konstitusiyası qəbul edildi. İlk qubernatoru isə Corc Klinton idi. O zaman paytaxt Olbani deyildi. Corc Vaşinqtonun prezident seçildiyi yer olan Nyu-York şəhəri ilk paytaxt oldu. Bundan sonra Nyu-York sürətli inkişaf yoluna qədəm qoydu. Hətta Nyu-York ləqəbə də sahib olmuşdu: İmperiya ştatı. 1825-ci ildə Olbanidən Bufaloya Eri kanalı çəkildi. Ardınca isə dəmir yolu çəkildi. Bütün bu hadisələr Nyu Yorkda əhalinin sayının artmasına səbəb oldu.

Coğrafiyası[redaktə]

Nyu York Birləşmiş Ştatların şimal-şərqində yerləşir. Nyu Yorkun ərazisi 141,300 km2 -dir. Ərazisin ölçüsünə görə 27-ci ən böyük ştatdır. Böyük Apalaçi vadisi şərqi Nyu-Yorku, Şampleyn gölü isə şimali Nyu-Yorku əhatə edir. Hudson çayı da öz naşlanğıcını buradan götürərək Atlantik okeanına tökülür. Nyu-York cənubdan Pensilvaniya və Nyu Cersi, şərqdən Konnektikut, Rod Aylend və Vermotla, şimaldan Kanada ilə həmsərhəddir. Ştatın cənub şərqi Atlantik okeanına açılır. Ştatın qərbində İri gölü, şimal qərbində isə Ontario gölü yerləşir. Ştatın çay sistemi iki əsas hissəyə ayrılır. Birinci axın "Böyük göllərə" və Lavrens çayına tökülür, ikinci isə cənub istiqamətində axır. Nyu-York şəhərini çıxmaq şərtilə, ştatın böyük əksəriyyəti fermaların, meşələrin, çayların dağların və göllərin hakimiyyəti altındadır. Nyu York Adirondak qoruğu ştatdakı ən böyük qoruqdur. Birləşmiş Ştatlardakı ilk qoruq 1885-ci yaradılmış Niaqara şəlaləsidir. Niaqara çayından Eri gölünə tökülən Niaqara şəlaləsi ən çox ziyarət edilən qoruqlardan biri sayılır.

İqlimi[redaktə]

Nyu York rütubətli kontinental iqlimə malikdir, iki kontinental hava kütlələrinin təsiri altındadır: Cənub-qərbdən isti və rütubətli hava və şimal qərbdən gələn soyuq və quru hava kütlələri. Qış uzun və soyuq keçir. Yay iqlimi isə sərin olur. Əhalinin əsas yerləşdiyi yerlərdən olan Nyu-York Siti 13 °Clik illik orta temperatura malikdir. Ştatda qeydə alınmış ən yüksək hərarət iyul ayında 42 °C olmuşdur.

Aylıq temperatur cədvəli[1] (Selsi)
Şəhər  Yan   Fev   Mar    Apr   May   İyn   İyl   Avq   Sen   Okt   Noy   Dek 
Olbani mak
min
-1
-11
1
-9
7
-4
14
2
21
8
26
23
28
16
27
14
22
10
16
4
9
-1
2
-7
Bingemton mak
min
-2
-9
-1
-8
5
-4
12
2
19
8
23
12
26
15
24
14
20
10
14
4
7
-1
1
-6
Baffalo mak
min
-1
-8
1
-7
6
-3
12
2
19
9
27
14
27
17
26
16
21
12
15
6
8
1
2
-4
Lonq-Aylend mak
min
4
-5
4
-4
9
-1
14
4
21
9
25
16
28
19
28
18
24
14
18
7
12
2
7
-2
Nyu-York mak
min
3
-3
5
-2
10
2
7
16
22
12
26
17
29
21
28
20
24
16
18
10
12
5
6
0
Roçester mak
min
-1
-8
1
-8
6
-4
13
2
20
8
25
13
27
16
26
15
22
11
16
5
8
1
2
-5
Sirakuz mak
min
-1
-10
1
-9
6
-4
13
2
20
8
25
13
28
16
27
15
22
11
16
4
8
0
2
-6

Şəhərlər[redaktə]

Nyu-York ştatında 62 şəhər var. Ən böyük və ən məşhur şəhəri Nyu Yorkdur. Ştat əhalisinin beşdə ikisi bu şəhərdə yaşayır. Ştatın ən kiçik şəhəri Şerildir. Ştatın paytaxtı Olbanidir.

  1. Nyu-York (8,175,133)
  2. Baffalo (261,310)
  3. Roçester (210,565)
  4. Yonkers (195,976)
  5. Sirakuz (145,170)
  6. Olbani (97,856)
  7. Nyu-Roşel (77,062)
  8. Mount-Vernon (67,292)
  9. Skenektadi (66,135)
  10. Utika (62,235)

Əhali və din sayı[redaktə]

2006-cı ildə Nyu York TexasKaliforniyadan sonra üçüncü ən çox əhalisi olan ştat idi. Əhalinin sayı 19 541 453 nəfər təşkil edirdi. İndi bu rəqəm 2,7 % yüksəlib. Əhalinin böyük əksəriyyəti (92%) şəhərlərdə yaşayır. Eyni zamanda çoxlu sayda immiqrantlar əsasən bu ştata üz tuturlar. Nyu York əhalisi 65% ağlar, 17,6% ispan və ya latınlar, 15,9% Afrika amerikalıları, 7,3% asiyalılar, 3% digər irqlər, 0,6% yerli amerika hindularından ibarətdir. Katoliklər Nyu-York əhalisinin 40%-ni təşkil edir. 30% əhali protestant, 8,4% yəhudi, 3,5% müsəlman, 1% buddistdir. Yerdə qalanlar isə heç bir dinə sitayiş etmirlər.

İstinadlar[redaktə]

  1. Typical High and Low Temperatures For Various New York Cities. US Travel Weather. Yoxlanılıb March 24, 2010.


Flag of the United States.svg ABŞ-ın inzibati bölgüsü
Federal ərazi

Kolumbiya federal dairəsi

Ştatlar

Alabama | Alyaska | Arizona | Arkanzas | Aydaho | Ayova | Cənubi Dakota | Cənubi Karolina | Corciya | Delaver | Florida | Havay | İllinoys | İndiana | Kaliforniya | Kanzas | Kentukki | Kolorado | Konnektikut | Luiziana | Massaçusets | Men | Merilend | Miçiqan | Minnesota | Missisipi | Missuri | Montana | Nebraska | Nevada | Nyu Cersi | Nyu Hempşir | Nyu Meksiko | Nyu York | Ohayo | Oklahoma | Oreqon | Pensilvaniya | Qərbi Virciniya | Rod Aylend | Şimali Dakota | Şimali Karolina | Tennessi | Texas | Vaşinqton | Vayominq | Vermont | Virciniya | Viskonsin | Yuta

Federal Torpaqlar

Amerika Samoası | Quam | Şimali Marian adaları | Puerto Riko | Virgin adaları

Kiçik adacıqlar

Beyker adası | Haulend adası | Carvis adası | Conston rifi | Kinqmen rifi | Miduey rifi | Navassa adası | Palmira rifi | Ueyk rifi