Teodor Hertsl

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Teodor Hertsl
Herzl retouched.jpg
Doğum tarixi: 2 may 1860(1860-05-02)
Doğum yeri: Budapeşt, Macarıstan
Vəfatı: 3 iyun 1904 (44 yaşında)
Vəfat yeri: Edlax, Avstriya


Teodor Hertsl (2 may 18603 iyun 1904), siyasi sionizmin banisi, jurnalist.

Teodor Hertsl Budapeştdə, orta təbəqədən olan bir ailədə dünyaya gəlib, Vyana Universitetində hüquq təhsili alıb. O, vəkil kimi tanınsa da, yazıçılıqla da məşğul olub və bir neçə pyes qələmə alıb. O vaxtlar İsrail dövləti hələ mövcud deyildi və Hertsl bütün yəhudilərin bir dövlətinin qurulmasını vacib sayırdı. Onun bu istiqamətdə xeyli çalışmaları olmuşdur. Fransadakı "Dreyfuss işi" onun bu istiqamətdəki çalışmalarına təkan verdi. Yəhudilərin bütün dünyada əzildiyini və zülm çəkdiyini iddia edən Hertsl 1896-cı ildə "Yəhudi dövləti" kitabını qələmə aldı. O, 1897-ci ildə Dünya Sionist Təşkilatının qurucularından və təşkilatın İsveçrənin Bazel şəhərində keçirilən təsis konqresinin təşkilatçılarından biri idi. Konqresdəki nitqində o "mən bu gün burda yəhudi dövlətini qurdum, ancaq bunu yüksək səslə söyləsəm bütün dünya mənə gülər. Ancaq beş, ya da əlli il sonra bunu hər kəs belə biləcək" demişdir. Həmin konqresdə yaradılması planlaşdırılan yəhudi dövlətinin sərhədləri də müəyyən edilmişdir. Konqresdə Hertsl Dünya Sionist Təşkilatının sədri seçilmişdir.

Təşkilatın məqsədinə uyğun olaraq qutsal Sion təpəsinin yerləşdiyi Fələstin torpaqlarında Yəhudi Dövlətini qurmak məqsədi ilə öncə İngilislərlə danışıqlar aparmış, ancaq Fələstin torpaqlarının Osmanlı protektoratlığı altında olduğundan sultan II Əbdülhəmid ilə danışıqlar aparmağa çalışdı. Öncəliklə Osmanlı dövləti ilə münasibətlərin yaxşı olması səbəbi ilə Alman İmperatoru II Wilhelm ilə əlaqə qurmağa cəhd etmiş, lakin umduğunu tapa bilmədi. 17 May 1901-ci il tarixində Əbdülhəmid ilə görüşməyi bacardı. Görüşmədə Hertsl, sultandan "Yəhudilərin vəd edilmiş torpaqlarda "yurd" qurmasına icazə verildiyi təqdirdə Avropadakı Yəhudi bankirlərin Osmanlının bütün xarici borclarını ödəyəcəyini" bildirir. Zatən doğruluq payı olmayan bu təklifi Əbdülhəmid "Mən bir qarış da olsa torpaq satmaram, çünkü bu vətən mənə deyil, millətimə aiddir. Millətim bu vətəni qanları ilə məhsuldar etmişlər." cavabı ilə rədd etmişdir. Əslində təklif olduqca yaxşı idi, Osmanlı Dövləti moratorium elan etmişdi, maliyyə cəhətdən çox çətin vəziyyətdə idi, Əbdülhəmid bu vəziyyəti bu sözləri ilə açıqlamışdır : "Qüds tərəflərindən torpaq satın alaraq hər tərəfdən Yəhudiləri oraya yerləşdirmək istədilər.Necə deyərlər orada bir ölkə qurmaq istəyirdilər. Hertsl II Əbdülhəmid ilə ikinci görüşməsini 4 İyul 1902 tarixində edər ancaq istəkləri yenidən rədd edilir. Bunun üzərinə İngiltərə ilə yenidən münasibət quraraq məsələnin həll ediləcəyi fikrində olaraq İngilis Müstəmləkə Naziri Çemberleyn ilə görüşür. Bu görüşmədən də istədiyi nəticəni almayan Hertsl qısa bir xaxtdan sonra Londona dəvət edilir. Bu görüşmədə "yəhudi yurdu" olaraq ona Uqanda təklif edilir, ancaq Təşkilat konqresdə bunu rədd edir. Fələstin torpaqlarının "vəd edilmiş torpaqlar" olması Hertslin gözünü bura tikməsinin səbəbidir. Məsələ Osmanlı iradəsi ilə çözüləcəkdir ancaq Padşahın, təklif və istəkləri rədd etməsi Hertsli başqa yöntəmlər kullanmaya təşfiq eder. Hertsl bu planlarından birini bu şəkildə açıqlamışdır : "Bir tək plan ağlıma gəlir. Sultana qarşı bir kampaniya açmalı, bu iş üçün də sürgün edilmiş prinslər və Jön Türklərlə təmas qurmalı." Bu plana uyğun hərəkət edilməsini sağlayan Hertsl, Padşahın 1908- ci ildə çevriliş ilə taxtdan endirilməsinə "hardasa" qatqıda bulunmuştur. Uzun illərdir Fələstinə "hac" vəzifəsi üçün gedən Yahudilərə uyğulanan qısıtlama və yasaqların, 1908-ci ildə II. Meşrutiyet ilə birlikdə, yönətimdə söz sahibi olan İttihat ve Terakki tərəfindən qaldırılmasını və Yəhudilərin Osmanlı Dövləti izni ilə Fələstindən torpaq satın almalarını görmədən ölmüşdür.


Xarici keçidlər[redaktə]