Çarlz Layel

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Picto Info sciences exactes.png
Çarlz Layel
Charles Lyell
Fotoqrafiya
Doğum tarixi
14 noyabr 1797(1797-11-14)
Doğum yeri Kinnordi Flag of Scotland.svg Şotlandiya
Vəfat tarixi 22 fevral 1875 (77 yaşında)
Vəfat yeri London, Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığı[1]
Dəfn yeri Vestminster abbatlığı
Vətəndaşlıq Flag of the United Kingdom.svg Böyük Britaniya
Elm sahəsi Geologiya
İş yeri London Kral Kolleci
Alma materEkseter-kollej
Həyat yoldaşıMary Horner Lyell
AtasıCharles Lyell
MükafatlarıRoyal Medal(1834),
VikiAnbarda Commons-logo.svg əlaqəli mediafayllar

Çarlz Layel (ing. Sir Charles Lyell; 14 noyabr 1797 — 22 fevral 1875) — şotland əsilli, XIX əsrin məşhur geoloqu. 1848-ci ildə ser tituluna layiq görülmüşdür. Brokhauz və Efronun ensiklopedik lüğətinə görə "XIX əsrin ən məşhur alimi" hesab olunur.[2]

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

1797-ci ildə Şotlandiyada anadan olan Layel dörd yaşında artıq oxumağı öyrənmiş, səkkiz yaşında isə məktəbə getmişdir. 1816-cı ildə Layel atasının kitabxanasından təsadüfən Robert Beykvellin "Geolohiya elminə giriş" kitabını tapmış və bu gələcək alimin stol üstü kitabına çevrilmişdir.[3] Oksford Universitetinə daxil olduqdan sonra klassikləri öyrənməklə yanaşı təbiət elimləri ilə də, maraqlanmağa başladı. Layel tələbə ikən o zamanlar hakim mövqe tutan katastrofizm fərziyyəsi barədə Byoklandın müharizələrini çox maraqla dinləyirdi. Katastrofistlər belə güman edirdilər ki, böyük dəyişikliklər sürətlə, ani, sıçrayış yolu ilə, bütün geoloji hadisələr eyni istiqamətdə və eyni tempdə hazırki nəticələrə gətirən qaydada baş verir. Ceyms Hettonun da tərafdar olduğu bu baxışlar uniformizm nəzəriyyəsinin əsasını təşkil edirdi.

1818-ci ildə Fransa, İtaliyaİsveçrəyə olan səfər zamanı bir çox muzeylərdə olmuş, vulkanbuzlaq kimi təbiət hadisələrini izlməklə dünya görüşünü genişləndirmişdir. 1819-cu ildə Londona qaytmış və bakalavr dərəcəsini aldıqdan sonra bir müddət hüquq elmlər ilə, 1825-ci ildən isə sırf geologiya elmi ilə məşğul olmağa başlamışdır. Özünün ilk geoloji məqələsini 1821-ci ildə dərc etdirdikdən qısa zaman sonra Layel London Geologiya Cəmiyyətinin üzvü seçilir. Həyatını AvropaŞimali Amerika səyahətlərində keçirən Layel altmışdan çox məqalə və səyahət qeydləri çap etdirmiş, o zümlədən dörd tomluq Şimali Amerika səyahəti ilə bağlı geniş əsər yazmışdır.

1860-cı ildən sonra alimin sağlığında problemlər yaranmış, ancaq bu onun səfər və ekuskursiya etməsinə maneçilik törədə bilməmişdir. 1873-ci ildə Layelin həyat yoldaşı vəfat etmiş və bu hadisə ona ağır zərbə vurmuşdur. İki il sonra, 1875-ci il fevralın 10-da Çarlz Layel vəfat etmişdir. O, təntənəli şəkildə Vestminster abbatlığında dəfn edilmişdir.

Elmi fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Layel 1830-cu ildə dərc edilmiş "Geologiyanın əsaslar" kitabının üz qabığı. "Serepisa" sütunları.

Layel 1823-cü ildə Parisdə Jorji KüvyeAleksandr fon Humbolt ilə tanış olur və bu da onun sonrakı fəaliyyətinə bir güclü təsir edir. Layel belə qərara gəlir ki, katastrofistlərin, yaxud uniformistlərin haqlı olduqları barədə bir əsər yazsın. O, daxilən buna əmin idi, ancaq bilirdi ki, əsaslı faktlar toplamaq lazımdır. Layel "qədim səbəblərin müsirlərlə uyğun olması barədə yazmaq üçün materyal toplamağa" başlayır. O, göstərmək istəyirdi ki, bitki və heyvan keçmişdə də biz onların indi gördüyümüz kimi idililər. Alim nəzri təsəvvürlərini əyani müşahidələrlə təsdiq etmək məqsədilə Fransa, İtaliya və Siciliyaya yola düşür, kifayət qədər faktiki material toplaya bilir.

"Serapisa" məbədi[redaktə | əsas redaktə]

Layelin Neapol yaxınlığındakı "Serapisa" məbədinin xarabalığına baş çəkməsi istəyinə çatmaqda əsas rol oynayır. O, qədim sütunlar üzərində yer qabığının dəyişməsini əks etdirən izlərin həkk olunduğunu müşahidə edir. Sütunlarda üç sahənin ayrıldığı aşkar görünürdü: aşağı və yuxarı hissələr mərmərin hamar səthi kimi qaldığı halda, orta hissəni molyuskalar gəmirmişdir.[4] Məbədin xarabalığını çoxları görmüşdür, lakin yalnız Layel, bu xarabalığın tarixi abidədən daha çox, geoloji abidə olduğu qənaətinə gəlmişdir. Sütunların səthinin bircinsli olmaması Neopolitan körfəzinin səviyyəsinin dövrü olaraq dəyişməsindən xəbər verirdi. Belə ki, sütunların üst hissəsi sudan kənarda qalmış, alt hissəsi mərmər qırıntıları ilə örtülü olduğundan molyuskaların təcavüzünə məruz qalmamış, orta hissədə isə bunun əksi baş vermişdir. Beləliklə, Layel yer qabığının qalxıb enməsinin, tədricən həm də kataklizmsiz baş verməsi barədə inandırıcı dəlillər əldə etmişdir. Layelin sütunlarla bağlı verdiyi təsvir çoxsaylı geologiya dərsliklərinə daxil olmuşdur. Rəssamlıq istedadına malik olan Layelin təsviri 1830-cu ildə dərc etdirdiyi əsərin cildini bəzədi.

Digər nailiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

Layelin üstün cəhətlərindən biri də, kamil ədəbi dilə və əxzetmə qabiliyyətinə malik olması idi. Odur ki, onun əsərləri hətta mütəxəssis olmayanların da stolüstü kitabına çevrildi və geniş əhali kütləsi arasında geoloji biliklərə maraq yaradaraq geoloji ədəbiyyatın çox sürətlə alınmasına səbəb oldu.[5] Çarlz Layel qısa zamanda böyük şöhrət sahibi oldu. London Kral Kollecinin professoru, London Geologiya Cəmiyyətinin prezidenti seçildi.

Əsərləri[redaktə | əsas redaktə]

  • Lyell, Charles. 1830. Principles of geology, being an attempt to explain the former changes of the Earth's surface, by reference to causes now in operation. London: John Murray. Volume 1..[1]
  • Lyell, Charles. 1832. Principles of geology, being an attempt to explain the former changes of the Earth's surface, by reference to causes now in operation. London: John Murray. Volume 2.[2]
  • Lyell, Charles. 1833. Principles of geology, being an attempt to explain the former changes of the Earth's surface, by reference to causes now in operation. London: John Murray. Volume 3.[3]
  • Lyell, Charles. 1845. Travels in North America; with geological observations on the United States, Canada, and Nova Scotia [4]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Лайель Чарлз // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / red. ilə А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  2. Лайель Чарлз — Биография
  3. Gribbin, John Science. A History (1543-2001). — L.: Penguin Books, 2003. — 648 с. — ISBN 978-0-140-29741-6.
  4. The Temple of Serapis Reports of the National Center for Science Education. 2009. March–April.38
  5. Geologiya. Bakı. Şərq-Qərb. 2008. s.54.