Çoyr abidəsi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Emojione1 1F3DB.svg
Çoyr abidəsi
Çoyr abidəsi.jpg
Ölkə Monqolustan
Şəhər Ulan-Bator
Yerləşir Ulan-Bator Tarix Muzeyi
Aidiyyatı Türk xalqları
Tikilmə tarixi 682-691-ci illər
Vəziyyəti ziyan görmüş
Kateqoriya Kitabə

Çoyr abidəsi, Çöyr abidəsi və ya Çoyren abidəsi (ing. The Choir monument) - Monqolustandakı Sansar-Ula ( və ya Bağa Sansar) dağının cənub ətəklərindəki kurqanlıqda İkinci Göytürk xaqanlığı dövrünə aid məzar daşı olaraq dikilmiş Türkcə abidədir.[1]

682-691-ci illərə aid olduğu düşünülür. Bəzi fikirlərə görə Çöyr abidəsi Türklərə aid ən qədim Türkcə mətnlər olaraq qəbul edilən Kül Tigin, Bilgə xaqanTonyukuk abidələrindən daha qədim olub, Türkcənin bilinən ən qədim abidəsidir.[2]

Abidə[redaktə | əsas redaktə]

Abidənin hündürlüyü 153 sm, eni isə 39 sm, qalınlığı isə 46 sm olan insan bədəni şəklində bir daşın ön tərəfinə oyulmuş altı sətirdən ibarətdir. Orxon abidələrinin ən cənubda yerləşənidir.[3]

Mütəxəsislərə görə heykəl daha qədim zamana aiddir və abidə üçün dikili daş olaraq istifadə edilmişdir. Sətirlər insan bədəninin ön qismində, boyunla qarnnı alt qismi arasında oyulmuşdur. 6 sətirdən 4-ü yuxarıdan aşağı, ikisi isə aşağıdan yuxarıya doğru keçməkdədir.

1928-ci ildə əvvəl Jamtsarano Tseeveen və Sendsüren tərəfindən tapılan abidə 1929-cu ildən Ulan-Bator Tarix Muzeyində nümayiş etdirilir.[4]S.E.Malov 1936-cı ildə abidənin mətnini tərcüməsi ilə birgə nəşr etdirmişdir. S.G.Klyaştornyi 1971-ci ildə, O.F.Sertkaya 1998-ci ildə abidənin mətnini yenidən nəşr etdirmişdir. Abidəni həmçinin 2001 və 2004-cü illərdə Qaxazıstanlı alimlər qrupu da tədqiq etmişdir.

Yazılar[redaktə | əsas redaktə]

Abidə "Tun" titulu daşıyan iki nəfər üçün yaradılmışdır. Bu şəxslər Tun Bilgə və Tun Yägän Ärkindir. Abidədə bu şəxslərin ölüm tarixi "? ilinin üçüncü ayının yeddinci günü" şəklində keçməkdədir. İl qismi silinmiş olsa da, abidənin İltəriş xaqanın xaqan edilməsinin başlanğıc dövrlərinə, yəni dağınıq və ya Çin əsarətindəki Türk boylarının İltəriş xaqana qatılmasının təşviq edildiyi dövrdə dikildiyi güman edilir.[2]

Abidənin məzmunu isə atlarını və davarlarını (yəni mal-mülklərini) buraxıb ayrılan (yəni ölən) Tun Bilgə və Tun Yägän Ärkinın geridə qalanlara İltəriş xaqanın xaqanlığını tanımaları ilə xoşbəxtlik içində yaşayacaqlarını bildirməsindən ibarətdir.

Abidənin yazan və hazırladan Toluq adlı şəxsdir. Abidədəki yazının sonunda özünə uğurlar arzulanmasını istəyir.[2]

Yerləşməsi[redaktə | əsas redaktə]

Abidə Monqolustanda, Çoyrdakı dəmiryolu xəttinin Dornoqovi stansiyasından 15 km uzaqlıqda olan Sansar təpəliklərində aşkar edilmişdir.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. İqor Kormuşin. "Çoyr Runik Kitabesinin Yeni Okuma Yorumlaması Hakkında" (Türkcə). http://web.archive.org/web/20121231122737/http://uqusturk.wordpress.com:80/2011/06/10/coyr-runik-kitabesinin-yeni-okuma-yorumlamasi-hakkinda/.
  2. 2,0 2,1 2,2 {{cite web}} şablonunda url= parametri təyin edilməlidir. F.Sema Barutçu Özönder. (Türkcə). 2016 13 oktyabr tarixində arxivləşdirilib.
  3. bitig.org. "The Choir Monument" (İngiliscə).
  4. {{cite web}} şablonunda url= parametri təyin edilməlidir. Mehmet Ölmez. (Türkcə) (2011 12 noyabr). 2016 9 aprel tarixində arxivləşdirilib.