Şərq Xalqların Qurultayı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Birinci Şərq Xalqları Qurultayı — 1-7 sentyabr 1920 tarixləri arasında Bakıda, Komintern tərəfindən təşkil edilmiş bir beynəlxalq yığıncaq.

Rusiyada "Dünya İnqilabı" şüarıyla ortaya çıxan Oktyabr İnqilabının ardından dünyadakı milliyyət məsələsinin işçi sinifinin öndərliyində necə həll ediləcəyini dair yol xəritəsini hazırlamaq" üçün tarix düzənlənmişdir. Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsinin tarixdə əhəmiyyətli yeri vardır.

Qurultayın təşkili Kominternin ikinci konqresində qərarlaşdırılmıştı. "Dünyanın ən əhəmiyyətli hadisəsi" olaraq önə sürülən qurultayın başçılığını, "Leninin sağ qolu" deyə bilinən Aleksandr Zinovyev boynuna götürdü. Qurultay hazırlıqlarını etməklə vəzifələndirilən komitə, bütün Şərq ölkələrinə çağırış etdi və nümayəndə göndərmələrini istədi. Türkiyə, İran, Misir, Hindistan, Əfqanıstan, Çin, Yaponiya, Koreya, Ərəbistanı, Suriya, Fələstin, Buxara, Dağıstan, Ermənistan, Gürcüstan kimi ölkələrdən ümumi təxminən 2000 nümayəndənin qatıldığı konqresdə Türklər, 235 delegeyle qurultaya qatılan ən böyük qrupu meydana gətirdi. Başda Mustafa Sübhi, Ethem Nejat olmaq üzrə Rusiyada qurulan Türkiyə Kommunist Firqəsinin nümayəndələri də Qurultay nümayəndə olaraq etdilər.

Qurultay, 1 sentyabr 1920-də Azərbaycan Prezidenti Nəriman Nərimanovun bir çıxışı açıldı.

Anadoludakı Qurtuluş Döyüşü, qurultayın əhəmiyyətli müzakirə mövzuları arasında yer aldı. Qurultaya Ankara Hökuməti o sırada Moskvada olan Türk heyəti üzvlərindən Dr. İbrahim Tali bəyin başçılığında, Trabzon mebusu Hafiz Mehmet, Mühəndis Əziz və Podpolkovnik Arif bəydən ibarət bir heyətlə müşahidəçi olaraq qatıldı. Ənvər Paşa, Xəlil Paşa və Bahattin Şakir də, qurultaya Mərakeş, Əlcəzair, Tunis, Trablusgarp, Misir, Ərəbistan və Hindistan İnqilabçı Təşkilatları Birliyini təmsil qəbul edilmişdi.

Konqresin dördüncü iclasında Enver Paşanın və İbrahim Tali bəyin qurultaya təqdim etdikləri bir bəyanat oxundu. Qurultay, Ankara Hökuməti liderliyindəki qurtuluş hərəkətini dəstəkləmə qərarı aldı. Qurultay, 7 sentyabrda coşğun danışmalar, alqışlar və beynəlxalq marşlarıyla bağlandı.

Qurultaydan qısa bir müddət sonra İngilislərlə görüşən Bolşeviklər, qurultayı İngilislərə qarşı bir şantaj olaraq istifadə; beləcə qurultay bir cür xarici siyasət vasitəsinə çevrilmişdir. İlkindən sonra ikincisinin təşkil Komitern tərəfindən icazə verilmədi.