Əfqanıstan–İran münasibətləri

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Əfqanıstan–İran münasibətləri
Əfqanıstan və İran
Əfqanıstan Əfqanıstan İran İran

Əfqanıstan–İran münasibətləriƏfqanıstanİran arasındakı ikitərəfli diplomatik münasibətlər. 1935-ci ildə Əfqanıstan kralı Məhəmməd Zahir şah və İran Pəhləvi sülaləsi dövründə ölkələr arasında diplomatik əlaqələr quruldu. Ölkələr arasındakı dövlət sərhədinin uzunluğu 921 km-dir[1].

Müqayisə[redaktə | əsas redaktə]

İran İran Əfqanıstan Əfqanıstan
Əhali 80 840 513 31 108 077
Ərazi 1 648 000 km² 652 864 km²
Əhalinin sıxlığı 48 nəf./km² 43,5 nəf./km²
Paytaxt Tehran Kabul
İri şəhərləri Tehran Kabul
Hökumət İslam respublikası Prezident respublikası
Dil farsca puştudari
Din İslam (Şiəlik) İslam (Sünnilər)
ÜDM 987,1 mld ABŞ dolları (adam başına 12 800 $) 21,39 mld ABŞ dolları (adam başına 687 $)
İnsan İnkişafı İndeksi 0,742 0,374

Tarix[redaktə | əsas redaktə]

Hər iki ölkə ortaq bir mədəniyyət, tarix və dil[2] vardır. Min illərlə iki xalq arasında mədəni əlaqələr mövcud olmuşdur. Fars dilinin şərq ləhcəsi olan Dari, Əfqanıstanın rəsmi dilindən biridir. Əfqanıstanda İranda olduğu kimi bir İslamdan öncə qeyd olunan Novruz bayramı vardır. 1978-ci ildə Əfqanıstandakı siyasi qeyri-sabitliyə görə ölkələr arasında münasibətlər pisləşmişdi. 1998-ci ildə Taliban Məzari-Şərifdəki İran konsulluğunu ələ keçirdi, orada olan heyət və diplomatları güllələdi. Bu hadisədən sonra İran bu ölkəyə hərbi bir hücum planlaşdırdı. Lakin BMT Təhlükəsizlik Şurasının və ABŞ-ın müdaxiləsi iranlıları bu planları tərk etməyə məcbur etdi. 2001-ci ildə Əfqanıstanın şiə azlığının Taliban tərəfindən təzyiqlərə məruz qalmağa başladı. Bu zaman İranın Şimali Alyansa dəstək verməyə başlaması ilə dövlətlərarası münasibətlərdə gərginlik artdı. 2001-ci ilin oktyabrında Beynəlxalq Təhlükəsizliyə Yardım Qüvvələri tərəfindən Əfqanıstanın işğalı və Talibanın süqutundan sonra İran və Əfqanıstan arasında ikitərəfli münasibətlər yaxşılaşdı. 2010-cu ildə NATO İranı Taliban İslamçılarına dəstək verməkdə ittiham etdi[3][4].

Ticarət[redaktə | əsas redaktə]

2001-ci ilin sonlarında Taliban hökuməti devrildikdən sonra iki xalq arasında ticarət kəskin şəkildə artdı. İran və Əfqanıstan Məşhəd ilə Heratı birləşdirən yeni bir dəmir yolu xətti çəkməyi planlaşdırır. 2009-cu ildə İran Əfqanıstanda ən çox yollar və körpülərin tikintisi, eləcə də kənd təsərrüfatı və səhiyyə sahəsində ən böyük investorlardan biri olmuşdur. Əfqanıstan Ticarət və Sənaye Palatasına görə, 2008-ci ildə İranın Əfqanıstana ixracı 800 milyon dollar təşkil etmişdir. İran Əfqanıstandan 4 milyon dollar dəyərində mal (meyvə, mineral, qiymətli zərgəlik məhsulları) idxal etmişdir[5]. İran Əfqanıstana əsasən neft məhsulları, sement, tikinti materialları, xalçalar, məişət texnikası və yuyucu vasitələr ixrac etdir. İran isə Əfqanıstandan fındıq, xalça, kənd təsərrüfatı məhsulları, eləcə də əl işləri idxal edir. Əfqanıstan kənd təsərrüfatı məhsulları xaricində ehtiyaclarının 90 faizini idxal edir.

Əfqanıstan əsas tiryək istehsalçısıdır. Əfqanıstan dünya heroinin 90% -ni istehsal edir. Bu narkotik vastələrin bir qismi İrana, oradan da Avropa ölkələrinə qaçaqmalçılıqla daşınır.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]