A

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
A
A a ɑ
(aşağıya baxın)
A hərfinin kursiv formlarının yazılışı
İstifadəsi
Yazı sistemiLatın yazısı
Növəlifba
Kökən dillatın dili
Səs istifadəsiŞablon:Grid list
Unicode dəyəriU+0041, U+0061
Əlifbadakı sıra1
Tarix
Təkamül
F1
Variantlar(aşağıya baxın)
Digər
Yazı yönüsoldan sağa
This article contains phonetic transcriptions in the International Phonetic Alphabet (IPA). For an introductory guide on IPA symbols, see Help:IPA. For the distinction between [ ], / / and Şablon:Angbr IPA, see IPA § Brackets and transcription delimiters.

A yaxud açağdaş Azərbaycan əlifbası kimi Yer üzündəki bir çox dildə işlədilən latın əlifbasının ilk hərfi.[1][2] Azərbaycan dilində hərfə a adı verilib (oxunuşu: /ɑ/). Formaca törədiyi əski yunan əlifbasının alfa hərfi və habelə bu əlifbadan törəyən kiril əlifbasının A hərfi ilə oxşayır.[3] Hərfin böyük versiyasının görünüşü ortasından üfüqi xətt keçən bir nöqtədən çəkilmiş iki əyri xətt kimidir. Kiçik a hərfi isə iki cür yazılır: ikiqatlı a və birqatlı ɑ. Birinci görünüş, əsasən, çap yazısında, ikincisi isə, əsasən, əl yazısında və əl yazısı əsaslı şriftlərdə istifadə olunmaqdadır.

Oxşar simvollar və simvolun digər variantları[redaktə | mənbəni redaktə et]

  • Α α : yunan hərfi olan Alfa
  • А а : kirill əlifbasının A hərfi
  • Ɑ ɑ : latın hərfi olan Alfa və yaxudda əlyazma hərfi A (yada ki: A a)
  • ɐ : kiçik A hərfinin çevrilmiş forması , hansıki Beynəlxalq fonetika əlifbasında açığ mərkəzi sait kimi istifadə olunur
  •  : çevrilmiş A, "Birinci qaydanın məntiqində" (ing. First-order logic) ümumiliy kvantorunu təsvir etmək üçündü.
  • ª : Sıra indikatoru
  • Æ æ : Æ latın liqaturası (hərf birləşməsi)

Tarixi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Hərfin yazılması misir heroqlif yazısının öküz başını xatırladan simvolla əlaqələndirilər. İddia edilir ki, eramzidan əvvəl 1600-cu ildə Finikiya əlifbasında A hərfin xətti yazılışı forması yarandı.

Misir heroqlifi öküz başı Əski-Sami (Proto-Semitic) öküz başı Finikiya alef Yunan Alfa Etruskan A Roman A
Egyptian hieroglyphic ox head Proto-semitic ox head Phoenician aleph Greek alpha Etruscan A Roman A

Qədim yunanlar finikiya əlifbasını mənimsəyərək, bu hərfin ifa edə biləcək səs olmadığı üçün, ilk dəfə A hərfini "/а/" səsini göstərmək üçün istifadə etdilər. Hərfin adını "alfa" qoydular. Eramızdan əvvəl VIII əsrə aid edilən erkən yunan yazılarında A hərfi yanı üstə uzanıb, lakin daha sonrakı dövrlərdə "A" müasir baş hərfi formasını xatırlatmağa başladı. Bununla belə bu zamandada "A" hərfin bir neçə dialekt variantlarının yazılışıda var idi, Məsələn, hərfin ayaqlarından biri qısaldılırdı yada ki üfüqi çubuğu bucaq altında çəkilirdi.

Etrusklar Yunan əlifbasını mənimsiyərək, A hərfinə dəyişiklik etmədilər. Beləcə o, dünya dillərinin böyük əksəriyyətinin istifadə etdiyi Latın əlifbasına keçdi, sonra isə kiril əlifbasınada əlavə olundu.

Mətbəə şriftləri[redaktə | mənbəni redaktə et]

Müasir kiçik "a" yunanların əlyazma "A"-sına oxşamır. Müasir böyük "A" hərfin modifikasiyası IV əsrə qədər formalaşdı.

Qotik yazılışında A
A-nın qotik formatda yazılışı
Untsial yazılışında A
A-nın untsial formatda yazılışı
Qotik yazılışnda A-nın başqa variantı
Qotik yazılışnda A-nın başqa variantı
"A" müasir "Roman" tipoqrafiya komplektində
"A" müasir "Roman" tipoqrafiya komplektində
"A" müasir "İtalic" tipoqrafiya komplektində
"A" müasir "İtalic" tipoqrafiya komplektində
"A" müasir "Script" tipoqrafiya komplektində
"A" müasir "Script" tipoqrafiya komplektində

Kompyuter kodları[redaktə | mənbəni redaktə et]

"Unicode" da böyük A — U+0041, kiçik a isə +0061 ilə göstərilir.

"ASCII"-də böyük A — 65, kiçik a isə 97 ilə göstərilir, ikili say sistemində isə müvafiq olaraq — 01000001 və 01100001.

"EBCDİC"-də böyük A — 193, kiçik a isə 129 ilə göstərilir.

HTMLXML-da böyük A — "A", kiçik a isə "a" vasitəsi ilə göstərilir

İstifadəsi[redaktə | mənbəni redaktə et]

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. "Latin alphabet | Definition, Description, History, & Facts". Encyclopedia Britannica (ingilis). 2021-03-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-03-03.
  2. Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; oed adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  3. McCarter, 1974. səh. 54