Azərbaycan Dəmir Yolları

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
“Azərbaycan Dəmir Yolları” Qapalı Səhmdar Cəmiyyəti
Arwlogo.jpg
Azerbaijan railway map.png
Azərbaycan dəmir yolu xəritəsi (cari)
Ölkə: Azərbaycan Azərbaycan
Tipi: Qapalı Səhmdar Cəmiyyəti
Qərargahı: Bakı
Təsis etmə tarixi: 1878
Uzunluq: 2 918 km (2009)
Genişliyi: 1 520 mm
Voltaj: 3 kV (3 000 V) DC
Əməliyyatçı: Azərbaycan Respublikası Nəqliyyat Nazirliyi
Veb-saytı: Azərbaycan Dəmir Yolunun Rəsmi Saytı

“Azərbaycan Dəmir Yolları” Qapalı Səhmdar Cəmiyyəti[1]1878-ci ildə Dövlət fərmanına əsasən Azərbaycanda ilk dəmir yolunun çəkilişinə başlanıldı və 1880-ci ilin 20 yanvar tarixində Azərbaycan Dövlət Dəmir Yolu yaradıldı.

Azərbaycan Dövlət Dəmir Yolu baş qərargahı, Bakı

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Neftin daşınması uzun illər primitiv karvan üsulları ilə arabalarda yerləşdirilmiş taxta çəlləklərlə və tuluqlarla yerinə yetirilirdi. Belə üsul baha başa gəlməsi ilə yanaşı neft işinin inkişaf etdirilməsinə də maneə yaradırdı. Bunun üçün də neft istehsalçıları böyük gəlirlər əldə edilməsi üçün dəmir yol xəttlərinin çəkilişinə yüksək maraq göstərməyə başladılar. Beləliklə, demək olar ki, Bakı nefti və onun sənaye istehsalı əvvəl Bakıda sonra isə bütün Azərbaycanda rels yolunun yaranmasına səbəb oldu. 1878-ci ildə Dövlət fərmanına əsasən Azərbaycanda ilk dəmir yolunun, uzunluğu 20 km olan Bakı – Suraxanı – Sabunçu xəttinin çəkilişinə başlanıldı. Tikinti 20 yanvar 1880-ci ildə başa çatdırıldı. Dünyada ilk dəfə olaraq nefti sisternlərdə daşımağa başladılar. Bu gün, tarixə Azərbaycanda dəmir yolunun əsasının qoyulması kimi düşdü. Sonrakı 20 il dəmir yol tikinitisinin yüksək inkişafı ilə qeyd olunmuşdur. 1883-cü ildə neftin Qara dəniz limanlarına çatdırılması üçün Bakı – Tiflis – Batumi, 1890-cı ildə isə Biləcəri – Dərbənd magistral xətləri çəkildi. 1900-cu ildə Dərbənd – Tixoretskaya xəttinin tikintisinin başa çatdırılmasından sonra Bakı şimal istiqamətində ümumrusiya dəmir yolları şəbəkəsi ilə birləşdirildi, bu da Bakı neftinin dəmir yolu ilə Rusiyanın mərkəzi və qərb rayonlarına çatdırılmasına imkan yaratdı[2].

Azərbaycanda ilk dəmir yolarının çəkilişinə XIX əsrin 70-ci illərindən başlanmışdır. 1878-ci ildə Bakı şəhərini neft mədənləri və neft korpusu iə birləşdirən 25,2 verst uzunluğundakı dəmir yolu xəttinin inşasına icazə verilıirdi. “Neft sahəsi” adını alan bu xətlərin tikinitisi 1879-cu ilin sonunda başa çatıdrıldı. Və rəsmən 1880-ci ilin 20 yanvarında istismara verildi. 1879-cu idə “Simens qardaşları” tərəfindən Gədəbəy mis filiz mədəni və Qalakənd misəritmə zavodu arasında darxətli dəmir yonunun inşasına başlandı və 29 verst uzunluğunda olan bu xəttin cəkimıəsi 1884-cu ilin yanvar ayında başa çatdırıldı.

Cənubi Qafqaz dəmir yolnun “Neft sahəsi” adı ilə məlum olan Azərbaycanın ilk dəmir you Bakını Balaxanı, SabunçuSuraxanı mədənləri ilə birləşdirirdi. Əvvəllər bu yol ilə yalnız neft məhsularını daşınması nəzərdə tutulmuşdur. Lakin neft mədənləri ilə Qara şəhərdəki neftayırma zavodları arasında neft kəmərlərinin geniş şəbəkəsi yaradıldıqdan sonra “Neft sahəsi” dəmir yolu xətləri ilə sərnişin daşınmasına da başlandı.

Bakı Dəmiryol Stansiyası

1879-cu ilin 22 dekabrında Cənubi Qafqaz dəmir yolu hissəsinin Bakı-Tiflis dəmir yol magistralının çəkilişinə icazə verildi. 515 verst uzunluğundakı bu yolun 1883-cü il 8 mayda rəsmi açılışı oldu və həmin gün Tiflisdən cıxan ilk sərnişin qatarı 9 mayda Bakıya çatdı. Həsən bəy Zərdabi Cənubi Qafqaz dəmir yolnunu Bakı-Tiflis dəmir yolunun çəkilməsinə boyük qiymət verərək yazırdı ki, Azərbaycanın iqtisadi həyatınnı yüksəlməsində bu yol Bakı neftindən sonra ikinci boyük amildir.

XIX əsrin sonu XX əsrin başlanğıcında Azərbaycan ərazisində daha bir necə dəmir yolu xətti çəkilib istifadəyə verildi. 1900-cü ildə Bakı-Dərbənd dəmir yolu işə salındı (uzunuluğu 217 verst). Bununla Cənubi Qafqaz dəmir yolu Vladiqafqaz dəmir yolu ilə birləşdi və onun vasitəsi ilə Ümumrusiya dəmir yolu şəbəkəsinə qoşuldu, Azərbaycan və bütövlükdə Cənubi Qafqazla Mərkəzi Rusiya arasında müntəzəm nəqliyyat vasitəsi yaradıldı. 1899-cu ildə Tiflis-Qars dəmir yolu (uzunluğu 282 verst) istismara verildi və elə həmin il bu yolun üzərindəki Aleksandropol (Gümrü) stansiyasından İrəvana (uzunuluğu 147 verst), oradan da Culfaya (uzunluğu 177 verst) doğru dəmir yolu xətlərinin tikintisnə başlandı. 1908-ci il 20 yanvar tarixində Tiflislə Culfa arasında dəmir yol magistralı rəsmən istifadəyə verildi.

Beləliklə, Azərbaycanın cənub-qərb bolgələrinin ölkənin əsas hissəsi ilə sabit və davamlı nəqliyyat əlaqəsi saxlamaları təmin edildi.

20 iyul 2009-cu il tarixdə Azərbaycan Prezidentinin sərəncamı ilə Azərbaycan Dövlət Dəmir Yolunun yenidən təşkili yolu ilə Nəqliyyat Nazirliyinin tabeliyində səhmləri dövlətə məxsus “Azərbaycan Dəmir Yolları” Qapalı Səhmdar Cəmiyyəti yaradıldı.[3]

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev 6 iyul 2010-cu ildə "Azərbaycan Respublikasında dəmir yolu nəqliyyat sisteminin 2010-2014-cü illərdə inkişafına dair Dövlət Proqramı"nın təsdiq edilməsi haqqında sərəncam imzalanmışdır. Vaqon və lokomotv parkının yeniləşdirilməsi, yol, elektrik təchizatı, işarəvermə və rabitə və s. təsərrüfatların əsaslı təmiri, sabit cərəyandan dəyişən cərəyana keçid, texniki vasitələrin modernləşdirilməsi və digər mühüm vəzifələr Dövlət Proqramının icrası üçün Tədbirlər Planında öz əksini tapmışdır. Dövlət Proqramının əsas məqsədi əhalinin və iqtisadiyyatın dəmir yolu nəqliyyatı xidmətlərinə artan tələbatının və dövlətin müdafiə ehtiyaclarının təmin olunması, Azərbaycanın tranzit potensialının artırılması, dəmir yolu nəqliyyatında xidmətlərin səviyyəsinin yüksəldilməsi, sərnişin və yük daşımalarında nəqliyyat xərclərinin azaldılması yolu ilə nəqliyyat kompleksinin səmərəli fəaliyyətini və onun ölkənin sosial-iqtisadi tərəqqisində daha fəal iştirakını təmin etməkdir.

İqtisadiyyata təsiri[redaktə | əsas redaktə]

Dəmir yolu Azərbaycan qəzalarında əmtəə istehsalının artmasına, kəndli təsərrüfatının əmtəə-pul münasibətlərinə cəlb olunmasına daha əlverişli şərait yaratdı və beləliklə, daxili bazarın genişlənməsinə imkan verdi. Dəmir yolu kənd təsərrüfatında kapitlist münasibətlərinin inkişafını, kənddə sinfi təbəqəni surətləndirirdi.

Bakı neftini dünya bazarına çıxarılmasında onun dəmir yolu vasitəsilə daşınmasının böyük əhəmiyyəti oldu. Neft məhsullarını dəmir yol vasitəsilə daşınmasında ilk dəfə 1879-cu ildə Bakı Balaxanı dəmir yolu xəttində tətbiq olunan vaqon-çənlərindən istifadə edilmişdir.

Qeyd etmək lazımdır ki, XIX əsrin soununda dəmir yol neft məhusllarının daşınmasının ancaq 65-70%-ni yerinə yetirirdi. Həmin illərdə neft sənayesini sürətli inkişafı istehsal olunan bütün neft və neft məhsularının dəmir yolu nəqliyyatı vasitəsilə daşınamsını çətinləşdirmişdi. Bu da öz növbəsində Xəzər dənizində neft gəmilərindən ibarət boyuk donanmanın yaranmasına və Bakı-Batumi neft kəmərini inşasına gətirib çıxardı.

Çar hökumətinin Bakıdan xairicə neft məhsularını ixracını əsaslı sürətdə artırmaq üçün gördüyü ən mühüm tədbir 1896-1906-cı illərdə Bakı-Batumi ağ neft kəmrini inşa etdirməsi oldu. Ümumi uzunluğu 839 verst olan bu boru kəməri il ərzidə 60 milyon pud ağ neft nəql etməyə imkan verirdi.

Dəmir yolu işə düşməsi ilə Azərbaycanın iqitsadiyyatında sosial mədəni həyatında xeyli nəzərə çarpacaq yeniliklər baş verdi. Bu vaxta qədər daxili peşə sahələrindən bir hesab olunan araba, at, uzunqulaq, dəvəqatırla yükdaşıma daha sərfəli idisə, dəmir yolnunun çəkilişindən sonra bolgələrdə fəaliyyət gostərən yükdaşıyaların (çarvadarların) daşıma istiqamətləri dəyişikliyə məruz qaldı. Azərbaycanda əsas yükdaşıma əməliyyatları dəmir yolu vasitəsilə həyata keçirilməyə başlandı. Ona gorə də, əvvəllər yükdaşıma qəzalardan Bakı, Tiflis, Gəncə şəhərlərinə doğru olduğu halda, dəmir yolları çəkildikdən sonra qəzalardan yaxınlıqdakı dəmir yol stansiyalarına yönəldi, həm də daxili yükdaşımaların həcmi və çeşidi artdığı üçün çarvadarların sayı da çoxaldı. Artıq XIX əsrin 80-ci illərində Şuşa qəzası ilə Cəbrayıl qəzasının bir necə kəndinin əhalisi kütləvi surətdə çarvadarlıqla məşğul olmağa-Yevlax stansiyasına araba və və furqonlarla yuk daşımağa başlamışdılar. Dəmiryolunun işə duşməsi ilə Azərbaycan daxilindəki poçt stansiyaları və poct yolları sıradan çıxdı və poct rabitəsi qəza mərkəzlərini dəmir yolu stansiyası ilə birləşdirən və tədricən şoseləşdirən yollarla həyata kecirilməyə başlandı.

XIX əsrin sonu XX əsrin əvəllərində Gəncə, Şuşa, Nuxa, Quba, Lənkəran, Şamaxı və s. şəhərlərlə yanaşı Ağstafa, Şəmkir, Yevlax, Ləki, Ucar, Kürdəmir, Hacıqabul, Naxçıvan, Culfa və s. dəmir yolu stansiyaları daxili ticarətin mühüm mərkəzlərinə cevrilmişdi.

Bakı-Tiflis dəmir yolu və XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərinə doğru çəkilən digər dəmir yolu xətləri Azərbaycan kəndlilərinin təsərrüfat həyatı üçün böyük əhəmiyyətə malik idi. Dəmir yoluna yaxın kəndlərin təsərrüfatı getdikcə daha çox əmtəə xarakteri kəsb etməyə başladı. Təsərrüfat sahəsində yaranan bu dəyişiklik öz növbəsində ictimai münasibətlərə də dərin təsir gostərdi.

Qatarların hərəkət cədvəli[redaktə | əsas redaktə]

Qatar Marşrut Qatarın tipi Təyinat Yola düşmə Dövr
38/37 Bakı-Tiflis sürət qatarı Dövlətlər arası 20:40 Hər gün
55/56 Bakı-Moskva sürət qatarı Dövlətlər arası 01:35 Cümə axşamı
391/392 Bakı-Rostov sərnişin Dövlətlər arası 03:25 Günaşırı ayın tək tarixləri
369/370 Bakı-Kiyev sürət qatarı Dövlətlər arası 01:35 Şənbə
656-664/655-663 Bakı-Köçərli-Balakən sərnişin Ölkə daxili 23:20 Hər gün
660-672/659-671 Bakı-Astara-Horadiz sərnişin Ölkə daxili 23:50 Hər gün
666/665 Bakı-Böyük Kəsik sərnişin Ölkə daxili 23:00 Hər gün
702/701 Bakı-Gəncə sürət qatarı Ölkə daxili 08:00 Hər gün
611/612 Bakı-Yalama elektrik qatarı Ölkə daxili 20:00 Hər gün
6704/6703 Bakı-Şirvan-Hacıqabul elektrik qatarı Ölkə daxili 16:20 Şənbə günündən başqa hər gün
6001-6026 Bakı-Sumqayıt sürət qatarı Ölkə daxili 07:50 Gündə 15 dəfə
6031-6050 Bakı-Sabunçu elektrik qatarı Ölkə daxili 06:55 Gündə 9 dəfə

Qonşu ölkələrlə beynəlxalq dəmiryolu əlaqələri[redaktə | əsas redaktə]

  • Rusiya Rusiya – 1 520 mm genişliyi.
  • İran İran – 1 435 mm genişliyi – keçid yalnız Naxçıvan Muxtar Respublikasından çünki Naxçıvana və İrana keçid yalnız Ermənistan ərazisindən və Ermənistan tərəfindən Azərbaycan torpaqlarının işğal nəticəsində Ermənistan ilə müharibə vəziyyəti səbəbindən Azərbaycanın qalanına qatar xidməti yoxdur.
  • Ermənistan Ermənistan – 1 520 mm genişliyi – Ermənistana və Ermənistan üzərindən Naxçıvana keçid yoxdur çünki Ermənistan tərəfindən Azərbaycan torpaqlarının işğal nəticəsində Ermənistan ilə müharibə vəziyyəti səbəbindən qapalıdır.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]