Böyük Kanyon

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Böyük Kanyon
Grand Canyon North.jpg
Ölkə Flag of the United States.svg ABŞ
Uzunluğu 450 km
Commons-logo.svg Böyük Kanyon Commonsda

Böyük Kanyon ( Grand-Kanyon; ing. Grand Canyon) — dünyanın ən dərin kanyonlardan biri. ABŞ-ın Arizona ştatının Kolorado platosunda yerləşən bu kanyon Böyük Kanyon Milli Parkın ərazisinə daxildir. Bu ərazi həm də, hindu tayfaları olan navaxo, xavasupay və xyalapayların rezervasiyaları hesab olunur. Böyük kanyonun uzunluğu 446 km, dərinliyi 1600-1800 metrdir.[1] Eni yuxarı hissədə 8 km-dən 25 km arasında dəyişir, aşağı hissədə isə bəzi yerlərdə 120 m-dən çox deyil. 1979-cu ildən Böyük kanyon UNESCO-nun Ümumdünya irsinə aid edilib.

Coğrafiyası[redaktə | əsas redaktə]

Böyük Kanyon və ətraf ərazilərin görünüşü. Beynəlxalq kosmik stansiyasından çəkiliş
Böyük Kanyonda yerləşən süxurların yaşını, yerləşməsini və qalınlığını göstərən diaqramma

ABŞ-ın qərbində, əsasən Arizona ştatında yerləşən Kolorodo yaylası demək olar ki, üfüqi yatımlı, müxtəlif qalınlıqlı süxur laylarından əmələ gəlmiçdir. Burada ayrı-ayrı ağların hündürlüyü təxminən 3000 m-ə çatır. Platonu, başlanğıcını Kolorado ştatının Şərqi Qayalı dağlarının Lonq-Pik (4345 m) zirvəsindən götürən, Kolorado çayı kəsir. Kaliforniya körfəzinə yaxınlaşdıqca ona çoxlu qollar qoşulur. Kolorado qolları ilə birlikdə bir neçə milyon il ərzində süxur laylarını kəsərək şaquli divarlı dərin dar dərələr - kanyonlar əmələ gətirmişdir. Əslində Böyük Kanyon heç də, dünyanın ən böyük kanyonu deyil. Məhs Nepalda yerləşən Kali Gandak dərəsi dünyanın ən dərin kanyonu hesab edilir.[2]

Geologiyası[redaktə | əsas redaktə]

Uzaq geoloji dövrlərdə Kolorado platosu Şimali Amerika platformasının bir hissəsi olmuşdur. Platformanın özülü Kembriyəqədərki süxurlardan, üfüqi yatımlı platforma örtüyü isə PaleozoyMezozoy süxurlarından təşkil olmuşdur. 60-70 milyon il bundan əvvəl plato güclü qalxmaya məruz qalır və bəzi yerlərdə qırışıq strukturlar əmələ gəlir.[3] Kolorado platosu uzun müddət zəif qalxmaqda davam edir. Çaylar da ildən ilə tədricən süxurları kəsərək özlərinə ensiz, yarıqvari dərələr yaradır. Koloroda və qollarının çoxu geoloji strukturların "müqaviməti"lə hesablaşmadan axır. Məsələn, Qrin-River çayı sanki çox asanlıqla yanından dolanıb keçə biləcəyi qırışığı kəsib keçir. Səbəb isə çayların hələ bu qırışıqlar əmələ gəlməmişdən əvvəl həmin istiqamətdə axmaları ilə əlaqədardı. Ərazi qalxmağa məruz qaldığı vaxtdan etibarən çaylar böyüməkdə olan qırışıqları kəsərək mövcud yataqlarını dərinləşdirməkdə davam etmişlər. Dərələr sanki böyümə sürəti çayların eroziyasının sürətinə uyğun gələn qırışığın üzərinə qoyulmuşdur. Kanyonun müsir formaya düşməsi 5-6 milyon il əvvəl başa çatmışdır.[4]

Böyük Kanyon ərazinin ən yüksək hissələri olan və hündürlüyü 2500 m-ə çatan Kokonino və Kaybab platolarını kəsir. Elə buna görə də Böyük kanyonda süxurların geoloji kəsilişi uzun müddətli zaman kəsiyini əhatə edir. Ən aşğıda, kanyonun dibində Üst Kembriyəqədərki və ya Rifey əhəngdaşları və qumdaşları ilə örtülmüş Kembriyəqədərki şistlər açılır. Bu süxurlar qırışıqlığa yığılmışdır, onların üzərində isə kəskin qeyri-uyğunluqla böyük qalınlıqlı Paleozoy süxurları yatır. Kanyonun yamaclarının aşağı hissələri Kembri yaşlı nisbətən yumşaq gilli çöküntülərdən təşkil olunmuşdur. Onların üzərində karbon və qismən də Kembri yaşlı boz rəngli əhəngdaşlarından təşkil olunmuş asılı sıldırım ucalır. Bu divar bütün kanton boyu çox aydın izlənilir.

Kanyon yamaclarının yuxarlarında Supay qırmızı rəngli formasiyanın bütün dərəyə görkəm verən qırmızı və bənövşəyi rəngli çoxsaylı pillələri yerləşir. Müxtəlif möhkəmlikli qumdaşlarından ibarət bu çöküntülər artıq Perm sisteminin məxsusdur. Kanyon sıldırımının yuxarı hissəsini həmçinin bozrəngli Perm qumdaşları və Kaybab əhəngdaşları təşkil edir.[5]

İqlimi[redaktə | əsas redaktə]

Böyük Kanyon üçün bir-neçə iqlim zonası xarakterikdir. Kanyonun dibindən 2000 m və daha yüksək ərazilərə qədər yerləşmə mövqeyindən asılı olaraq temperatur dəyişir. Dərə dibində olan iqlim daha çox arizona səhrasını xatırladır. Yay aylarında temperatur +40°C-yə qədər qalxır. Yuxarıya qalxdıqca hava nisbətən sərinləşir: kanyonun yuxarı hissələrində yayda havanın temeperaturu +38°C, qışda isə -17°C-yə qədər düşür.[6] Bu ərazilərdə qarın yağması nadir hal hesab edilmir.

Yay[redaktə | əsas redaktə]

2135 metr yüksəklikdə yerləşən Saut-Rimdə temperatur +27+32 °С, 762 metr yüksəklikdə yerləşən Fantom-Rançda +38 °C olur. Nort-Rimdə isə ən yüksək temperatur nisbətən aşağı olur: +21+26 °C. Buna səbəb ərazinin daha yüksəkdə yerləşməsidir (2440 m). Yay aylarının ən aşağı temperaturu isə +4 +15 °C-i ilə +16 +26 °C arasında dəyişir. Leysan yağışlar daha çox iyul, avqust aylarında və sentyabrın əvvələrində qeydə alınır. Bəzən yağıntılar dolu düşməsi və güclü küləklə müşahidə olunur.

Payız[redaktə | əsas redaktə]

Yayın qızmar günləri payızda sərin havalarla əvəz olunur. Kanyonun yuxarı hissələrində orta aylıq temperatur +16 +21 °C-dən + 10 +15 °C-yə düşür. Çay boyu ərazilərdə isə +32 +37 °C-dən +21 °C-yə enir. Kanyonun kənarlarında isə bəzən sıfır dərəcyə yaxınlaşır. Yay yağışları sentyabrın ortalarna kimi davam edir və payızın ikinci yarısı daha quru keçir.

Böyük Kanyonda qar örtüyü

Qış[redaktə | əsas redaktə]

Kanyonda duman örtüyü

Kanyonun yuxarı hissələrində qış daha sərt keçir. Qar, buz bağlamış yollar bu ərazilər üçün adı haldır. Soyuq havalar adətən noyabrdan başlayır və mənfi temperatur dekabr, yanvar ayları üçün stabil olaraq qalır. Günün ikinci yarısında hava bəzən + 4 +9 °C-yə qədər qıza blir. Kanyonun dibində, çay boyunda qış aylarının orta aylıq temeperaturu + 4 +15 °C, bəzən isə -1 +9 °C-yə qədər düşür.Yuxarı ərazilərdə illik yağan qarın miqdarı 1,3-2,5 metrdir. Qışda və yazın əvvələrində tez-tez duman müşahidə olunur.

Yaz[redaktə | əsas redaktə]

Aprelin ortalarından yaz qışı əvəz etməyə başlayır. Kanyonun yuxarılarında temperatur tədricən +10 +21 °C-dən +21+32 °C-yə qədər yüksəlir. Koloroda çayı bölgəsində isə +27 +32 °С-dən , +41 °C-yə qədər yüksələ bilir. Yaz ayları adətən quru keçir. Quru hava kütlələrinin üstünlüyü nəticəsində yaz aylarında bəzən gecə vaxtları şaxtalar müşahidə olunur.[7]

Flora və faunası[redaktə | əsas redaktə]

Yoğunbuynuz. Böyük Kanyon. 2008-ci il.

Flora[redaktə | əsas redaktə]

Böyük Kanyon ərazisində 1737 borulu (sporlu) bitki növü, 167 göbələk, 64 mamır və 195 şibyə növü qeydə alınmış. Bu müxtəliflik kanyonun dibindən 2400 metr yüksəkliyə qədər yayılmışdır. Ərazidə onlarca endemik və ekzotik bitki növü var. Kanyonda olan 63 növ ABŞ-ın xüsusi qorunan bitkilər statusunu almış. Bölgənin qərb zonasına Moxave səhrası, şərq zonasına isə Sonara səhrası böyük təsir göstərir. Sarı şamşam ağacı meşələri kanyon ərazisinə geniş yayılıb. Kanyon divarlarından axan və sızan suların yaratdığı təbii məkanlar 11 % bitkilərin məskunlaşma ərazisidir. Kanyon həm də, qərb və şərq arasında bir növ dəhliz rolunu oynayır. Bitki örtüyünün yayılmasında yamacların mövqeyidə önəmlidir. Daha çox günəş enerjisi alan güney yamaclarında səhra bitkiləri, güzey yamaclarında isə şimal enliklərinə xarakterik bitkilər üstünlük təşkil edir.[8][9]

Fauna[redaktə | əsas redaktə]

Ərazidə 89 məməli, 355 quş, 47 sürünən, 17 balıq növü yayılıb. Kolorado çayı dərəsi boyu qeydə alınan 89 növ məməlilərdən 18 növü gəmiriciyarasalardı. Ümumiyyətlə kanyon ərazisi bir-neçə ekoloji zonlardan ibarətdir.[10]

  • Aşağı Sonar
  • Yuxarı Sonar
  • Keçid zonası
  • Kanada
  • Hudsonian

Bu zonaların bölgüsündə ərazinin hündürüyü, iqlimi, geoloji və geomorfoloji xüsusiyyəti əsas götürülüb.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Böyük Kanyon Amerikanın yerli əhalisi olan hindilərə hələ min il əvvəl belə məlum idi. Hindilər tərəfindən kanyon divarlarına çəkilmiş rəsimlərin hardasa 3 min il yaşı var. 1540-cı ildə Böyük Kanyon ilk dəfə olaraq avropalılar, ispan əsgərləri tərəfində kəşf olunmuşdur. Qrupa Qarsi Lopes de Kardenasa rəhbərlik edirdi. Səyahətin məqsədi qızıl axtarışı idi. Səyahət zamanı bir neçə ispan əsgər indilərin bələdçiliyi ilə kanyonun dibinə enmək istəsələrdə su çatışmamazlığı üzündən geriyə dönmüşlər. Məhs o tarixdən kanyon avropaların diqqətindən iki əsr kənarda qalmış.[11]

1776-cı ildə iki ispan din xadimi bir qrup əsgərlərlə Böyük Kanyon boyu səyahət etmiş və məqsəd Santa-Fe ilə Kaliforniya arasında mövcud ola biləcək yolu tapmaq idi.

Turizm[redaktə | əsas redaktə]

Aviaqəzalar[redaktə | əsas redaktə]

Maraqlı məlumatlar[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Grand Canyon Information
  2. КАНЬОН КАЛИ ГАНДАКИ, НЕПАЛ. Из серии “Самые глубокие каньоны планеты”
  3. "Grand Canyon as old as the dinosaurs?". 3 News NZ. December 3, 2012. http://www.3news.co.nz/Debate-rages-over-Grand-Canyons-origins/tabid/1160/articleID/278924/Default.aspx.
  4. "Formation of the Grand Canyon 5 to 6 million years ago through integration of older palaeocanyons". Nature Geoscience 7 (3): 239–244. DOI:10.1038/ngeo2065.
  5. Geologic Formations. NPS (consulté le 12 février 2008)
  6. ГРАНД КАНЬОН – ОДИН ИЗ ГЛУБОЧАЙШИХ КАНЬОНОВ МИРА
  7. Гранд Каньон - природная жемчужина мира
  8. Canyon National Park — Plants
  9. Canyon National Park — Animals
  10. Grand Canyon National Park
  11. История Гранд-Каньона

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]