Bataqlıq tısbağası

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Avropa bataqlıq tısbağası
Bataqlıq tısbağası
Elmi təsnifat
Aləmi: Heyvanlar
Tip: Xordalılar
Yarımtip: Onurğalılar
Sinif: Sürünənlər
Dəstə: Tısbağalar
Yarımdəstə : Gizliboyun tısbağalar
Fəsilə: Amerika şirinsu tısbağaları
Cins: Bataqlıq tısbağaları
Növ: Avropa bataqlıq tısbağa
Elmi adı
Emys orbicularis
Linnaeus, 1758
Sinonimlər

  • Testudo orbicularis Linnaeus 1758
  • Testudo lutaria Linnaeus 1758
  • Testudo europaea Schneider 1783
  • Testudo punctata Gottwald 1792 (nomen nudum)
  • Testudo pulchella Schoepff 180x
  • Testudo rotunda Merrem 1820
  • Testudo lutraria Gray 1831 (ex errore)
  • Cistudo hellenica Vallenciennes 1832
  • Emys iberica Vallenciennes 1832 (nomen nudum)
  • Emys antiquorum Vallenciennes 1833
  • Cistudo europaea Duméril & Bibron 1835
  • Emys hofmanni Fitzinger 1836
  • Emys europaea Rathke 1846
  • Cistudo europaea Duméril & Bibron 1854
  • Lutremys europaea Gray 1856
  • Emys orbicularis Blanford 1876
  • Emys europaea Leidy 1888
  • Emys lutaria taurica Mehnert 1890
  • Emys tigris Salvator 1897 (nomen nudum)
  • Emys europaea var. sparsa Dürigen 1897
  • Emys europaea var. maculosa Dürigen 1897
  • Emys europaea var. concolor Dürigen 1897
  • Emys europaea var. punctata Dürigen 1897
  • Emys orbicularis aralensis Nikolsky 1915
  • Emys orbicularis Engellman et al. 1993
  • Emys orbicularis Schleich, Kästle & Kabisch 1996
  • Emys orbicularis capolongoi Fritz 1995
  • Emys orbicularis capolongoi Mutz et al. 1999
  • Emys orbicularis capolongii (sic) Obst 2003
  • Emys orbicularis colchica Fritz 1994
  • Emys orbicularis colchica Dietrich 2008
  • Emys orbicularis hellenica (Vallenciennes 1832)
  • Emys orbicularis hellenica Rutschke et al. 2005[1]
Areal
Emys orbicularis distribution.svg

Wikispecies-logo.svg
Vikinnövlərdə
təsnifat

Commons-logo.svg
Vikianbarda
axtar

ÜTMS [1]
NCBI {{{1}}}

Avropa bataqlıq tısbağası (lat. Emys orbicularis) — Bataqlıq tısbağaları cinsinə aid tısbağa növüdür.

Xariçi görünüşü[redaktə | əsas redaktə]

Avropa bataqlıq tısbağasının karapaksı
Avropa bataqlıq tısbağasının plastronu

Orta ölçülərə malik olub, yarımnövlərindən asılı olaraq karapaksın uzunluğu 12-35 sm arasında dəyişir. Çəkiləri isə 1,5 kq olur. Gözləri sarı, narıncı və ya qırmızımtıl olur. Çanaq üstdən qara, qonur-qəhvəyi, tünd-zeytunu rəngdə olur. Başda, boyunda və ətraflarda çoxsaylı sarı rəngli xallar yerləşir.

Yayılması[redaktə | əsas redaktə]

Avropa, Qafqaz, Ön Asiyada, həmçinin İspaniya, İtaliya, Mərakeş, Əlcəzair, Fransa, Türkiyə, Azərbaycan, Gürcüstan, Latviya, Litva, Rusiya, Moldova, Qazaxıstan, Türkmənistanİranda yayılıblar. Əsasən düzənlik və ön dağlıq ərazilərdə rast gəlinirlər. Mərakeşdə isə hətta 1700 m yüksəkliklərdə rast gəlinir. Yüksək dağlıq istisna olmaqla Azərbaycanda bütün şirin su hövzələrdə rast gəlinir: göl, bataqlıq, gölməçələr, suvarma kanalları və s.

Həyat tərzi[redaktə | əsas redaktə]

Aktivliyi[redaktə | əsas redaktə]

Onlar əsasən gün çıxdıqdan sonra aktivləşirlər. Qışlamadan hava +6—14 °C və suda +5—10 °C olarkən mart-aprel ayları qayıdırlar. Qışlama isə oktyabrın sonu noyabrın əvvələrinə təsadüf edir.

Qidalanması[redaktə | əsas redaktə]

Bataqlıq tısbağaları əsasən onurğasızlarla qidalanırlar. Qurdlar, molyusklar, xərçəngkimilər və s ilə qidalanırlar. Bitkilər onların qida rasionunda az bir qism təşkil edir.

Çoxalması[redaktə | əsas redaktə]

Qışlamadan qayıdan tısbağalar bir müddət sonra çütləşirlər. Cütləşmə zamanı suyun temperaturu 23-25° təşkil etməlidir. Cütləşmədən 50-65 gün sonra isə dişi yumurta qoyur. İnkubasiya 27-29° baş verir. 3-19 ağ yumurta qoyurlar. Yumurtalar ellips formasında olur. Uzunluqları 28–29 mm, eni 12–21 mm, çəkisi 7-8 q təşkil edir. İnkubasiya 60-110 gündür. Balalar 22–25 mm uzunluğa və 5 q çəkiyə malik olurlar [2]

Düşmənləri[redaktə | əsas redaktə]

Əsasən iri məməlilər və yırtıcı quşlar onların düşmənləridir. Onların yumurtalarını isə çöl itləri, tülkülər və qarğalar yeyirlər[3]

Xüsusiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

Emys orbicularis.jpg

Onların təbiətdə 25-30 il yaşaması məlumdur. Bununla belə hətta 120 yaşlı tısbağaların olması məlumatı vardır [4] Latviyanın Dauqavpilis şəhərində tısbağaya abidə ucaldılmışdır.

Təsnifatı[redaktə | əsas redaktə]

Ümumilikdə bu növə 16 yarımnöv daxildir[5], onlarda öz növbəsində 5 qrupa bölünür. Yarımnövləri:

  • Emys orbicularis capolongoiKapolonqa bataqlıq tısbağası. Uzunluğu 14,5 sm, İtaliya (Sardiniya) ərazisində yayılmışdır.
  • Emys orbicularis colchicaKolxida bataqlıq tısbağası. Uzunluğu 16,5 sm, tünd rəngi və kiçik başı ilə seçilir. Qara dəniz sahili ərazilərdə, Cənubi Qafqaz və şərqi Türkiyə.
  • Emys orbicularis eiseltiEyselta bataqlıq tısbağası. Uzunluğu 13 sm, şərqi Türkiyə ərazisində yayılıb.
  • Emys orbicularis fritzjuergenobstiiObsta bataqlıq tısbağası черепаха Обста. Uzunluğu 15 sm, İspaniyaının Aralıq dənizi sahillərində yayılıb.
Moldova bataqlıq tısbağası Emys orbicularis galloitalica
  • Emys orbicularis galloitalicaQallo-İtalyan bataqlıq tısbağası. Uzunluğu 16,5 sm. Cənubi Fransa və İtaliya və Şimali İspaniya.
  • Emys orbicularis hellenicaEllada bataqlıq tısbağası. Uzunluğu 19 sm. Albaniya, Egey dənizi sahillərində.
  • Emys orbicularis hispanicaİspaniya bataqlıq tısbağası. Uzunluğu 17 sm. Cənub-qərbi İspaniya, Portuqaliya.
  • Emys orbicularis ibericaİberiya bataqlıq tısbağası.
  • Emys orbicularis ingauna.
  • Emys orbicularis kuraeKür bataqlıq tısbağası. Uzunluğu 18 sm. Azərbaycan, bütün Cənubi Qafqazda yayılıb.
  • Emys orbicularis lanzaiLansa bataqlıq tısbağası. Uzunluğu 15 sm. Fransa Korsika adasında.
  • Emys orbicularis luteofuscaQızılı-qara bataqlıq tısbağası. Uzunluğu 20 sm. Türkiyədə yayılıb.
  • Emys orbicularis occidentalisQərb bataqlıq tısbağası. Uzunluğu 15 sm. Şimali Afrikadan Şərqi Qazaıstana qədər olan ərazilərdə.
  • Emys orbicularis orientalisŞərq bataqlıq tısbağası.
  • Emys orbicularis persicaFars bataqlıq tısbağası. Uzunluğu 18 sm. Əsasən Xəzər dənizinin cənubu, İran və Türkmənistan ərazilərində.

Qalereya[redaktə | əsas redaktə]

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • Алекперов А.М. Земноводные и пресмыкающиеся Азербайджана. Изд-во «Элм». Баку, 1978, 264 с.
  • Azərbaycan heyvanlar aləmi, III Onurğalılar, Bakı: Elm, 2004, 619 s.
  • Банников А. Г., Даревский И. С., Ищенко В. Г., Рустамов А. К., Щербак Н. Н. Определитель земноводных и пресмыкающихся фауны СССР. Учеб. пособие для студентов биол. специальностей пед. институтов. — М.: Просвещение, 1977 — С. 73—74.
  • Гуржий А. Н. Черепахи аквариумные и сухопутные. — М.: Дельта-М, 1999. С. 74—78.
  • Завьялов Е. В., Табачишин В. Г., Шляхтин Г. В. Современное распространение рептилий на севере Нижнего Поволжья. современная герпетология. 2003. Том 2. С. 52—67.
  • Куриленко B.G., Вервес Ю. Г. Земноводні та плазуни фауни Украïни: Довідник-визначник (Навч. посіб.) — К.: Генеза, 1998. — С. 115—119.
  • Махлин М. Д. Черепахи у вас дома. — М.: Дельта-М, 2000. — С. 35—39.
  • Орлова В. Ф., Семенов Д. В. Природа России. Жизнь животных. Земноводные и пресмыкающиеся. — М.: «ООО Фирма „Издательство АСТ“», 1999. — С. 131—134.
  • Пупиньш М. Ф., Пупиня А. Опыты и проблемы зоокультуры находящегося под угрозой исчезновения в Латвии вида Emys orbicularis L. / Зоокультура и биологические ресурсы. Материалы научно-практической конференции. Москва: Т-во научных изданий КМК. 2005.
  • Ручин, А. Б., Рыжов М. К. Красная книга Республики Мордовия: земноводные и пресмыкающиеся // Природное наследие России: изучение, мониторинг, охрана. Мат. межд. науч. конф. Тольятти 2004. с. 232—233
  • Рыжов М. К. Находки болотной черепахи в Республики Мордовия // Актуальные проблемы герпетологии и токсинологии. Сб. науч. трудов. Вып. 9. Тольятти 2006. С. 159—164.
  • Жизнь животных в 7-ми т. / Гл. редактор В. Е. Соколов. Т. 5. Земноводные и пресмыкающиеся. / А. Г. Банников, И. С. Даревский, М. Н. Денисова и др.; под ред. А. Г. Банникова — 2-е изд., перераб. — М.: Просвещение, 1985. — С. 134—136.
  • Adolfo Cordero Rivera & César Ayres Fernández. A management plan for the European pond turtle (Emys orbicularis) populations of the Louro river basin (Northwest Spain). Biologia, Bratislava, 59/Suppl. 14: 161—171, 2004. [2]
  • Armando Gariboldi & Marco A. L. Zuffi. Notes on the population reinforcement project for Emys orbicularis (Linnaeus, 1758) in a natural park of northwestern Italy (Testudines: Emydidae). Herpetozoa 7(3/4): 83—89 Wien, 30. Dezember 1994. [3]
  • César Ayres Fernández & Adolfo Cordero Rivera. Asymmetries and accessory scutes in Emys orbicularis from Northwest Spain. Biologia, Bratislava, 59/Suppl. 14: 85—88, 2004 [4]
  • Dinçer Ayaz1, Ertan Taşkavak, Abidin Budak. Some Investigations on the Taxonomy of the Emys orbicularis (Linnaeus, 1758) (Testudinata: Emydidae) Specimens from Aegean Region of Turkey. E.U. Journal of Fisheries & Aquatic Sciences 2004. Cilt/Volume 21, Sayı/Issue (3-4): 279—285 [5]
  • Dinçer Ayaz, Uwe Fritz, Mehmet Kutsay Atatur, Ahmet Mermer, Kerim Cicek, and Murat Aafsar. Aspect of Population Structure of the European Pond Turtle (Emys orbicularis) in Lake Yayla, Western Anatolia, Turkey. Journal of Herpetology, Vol. 42, No. 3, pp. 518–522, 2008
  • E. Balázs and Gy. Györffy. Investigation of the European Pond Turtle (Emys orbicularis Linnaeus, 1758) Population Living in a Backwater near the River Tisza, Southern Hungary. TISCIA 35, 55—64. [6]
  • Ertan Taskavak and Dincer Ayaz. Some Investigations on the Taxonomic Status of Etnys orbicularis from the Aegean and Central Anatolian Regions of Turkey. Pakistan Journal of Biological Sciences 9 (4): 574—581, 2006 [7]
  • Gentile Francesco Ficetola, Fiorenza De Bernardi. Is the European «pond» turtle Emys orbicularis strictly aquatic and carnivorous? Amphibia-Reptilia 27 (2006): 445—447 [8]
  • G.F. Ficetola, E. Padoa-Schioppa, A. Monti, R. Massa, F. De Bernardi and L. Bottoni. The importance of aquatic and terrestrial habitat for the European pond turtle (Emys orbicularis): implications for conservation planning and management. Can. J. Zool. 82: 1704—1712 (2004).
  • Hosseinzadeh Colagar A. and N. Jafari. Red blood cell morphology and plasma proteins electrophoresis of the European pond terrapin Emys orbicularis. African Journal of Biotechnology Vol. 6 (13), pp. 1578–1581, 4 July 2007 [9]
  • M. A. L. Zuffi, A. Celani, E. Foschi & S. Tripepi. Reproductive strategies and body shape in the European pond turtle (Emys orbicularis) from contrasting habitats in Italy. Journal of Zoology 271 (2007) 218—224
  • M. A. L. Zuffi, F. Odetti and P. Meozzi. Body size and clutch size in the European pond turtle (Emys orbicularis) from central Italy. J. Zool., Lond. (1999) 247, 139—143
  • P. Lenk, U. Fritz, U. Joger and M. Wink. Mitochondrial phylogeography of the European pond turtle, Emys orbicularis (Linnaeus 1758). Molecular Ecology (1999) 8 , 1911—1922
  • Robert S. Sommer, Charlotte L Indqvist, Arne Persson, Henrik Bringsoe, Anders G. J. Rhodin, Norbert Schneeweiss, Pavel Široky, Lutz Bachmann and Uwe Fritz. Unexpected early extinction of the European pond turtle (Emys orbicularis) in Sweden and climatic impact on its Holocene range. Molecular Ecology (2009) 18, 1252—1262 doi: 10.1111/j.1365-294X.2009.04096.x [10]
  • Slawomir Mitrus. Fidelity to nesting area of the European pond turtle, Emys orbicularis (Linnaeus, 1758). Belg. J. Zool., 136 (1) : 25-30 January 2006 [11]
  • Slawomir Mitrus. Spatial distribution of nests of the European pond turtle, Emys orbicularis (Reptilia: Testudines: Emydidae), from long-term studies in central Poland. Zoologische Abhandlungen (Dresden) 55, 2006: 95—102
  • T. Kotenko, O. Zinenko, D. Guicking, H. Sauer-Gürth, M. Wink, and U. Fritz. First Data on the Geographic Variation of Emys orbicularis in Ukraine: mtDNA Haplotypes, Coloration, and Size. Herpetologia Petropolitana, Ananjeva N. and Tsinenko O. (eds.), pp. 43–46. [12]
  • Uwe Fritz, Tiziano Fattizzo, Daniela Guicking, Sandro Tripepi, Maria Grazia Pennisi, Peter Lenk, Ulrich Joger & Michael Wink. A new cryptic species of pond turtle from southern Italy, the hottest spot in the range of the genus Emys (Reptilia, Testudines, Emydidae). Zoologica Scripta, Volume 34, Number 4, July 2005 , pp. 351–371

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. The Reptile Database. Emys orbicularis
  2. Банников А. Г., Даревский И. С., Ищенко В. Г., Рустамов А. К., Щербак Н. Н. Определитель земноводных и пресмыкающихся фауны СССР.
  3. Emys orbicularis (Linnaeus, 1758)
  4. AnAge — The Animal Ageing and Longevity Database. Emys orbicularis
  5. The Reptile Database — Emys orbicularis