Köməkçi nitq hissələri

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Vikipediya Bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyaya kömək edə bilərsiniz.
Əgər mümkündürsə, daha dəqiq bir şablondan istifadə edin.
Bu məqalə sonuncu dəfə 8 gün əvvəl Şöhrət tərəfindən redaktə olunub. (Yenilə)

Köməkçi nitq hissələri — ayrılıqda leksik mənaları olmur, suala cavab vermir, cümlə üzvü olmur, əsasən, leksik şəkilçi qəbul edib dəyişmir, söz yaradıcılığında iştirak etmir, yəni onlardan yeni söz yaratmaq olmur. Azərbaycan dilində beş köməkçi nitq hissəsi var və onlar yalnız qrammatik mənaya malikdirlər. Qoşma, bağlayıcı, ədat, modal sözlər və nida köməkçi nitq hissələridir.

Növləri[redaktə | əsas redaktə]

Köməkçi nitq hissələrini əsas nitq hissələrindən fərqləndirən cəhətlər bunlardır:

  1. Əsas nitq hissələri həm qrammatik, həm də leksik mənası var. Lakin köməkçi nitq hissələrinin yalnız qrammatik mənası var.
  2. Əsas nitq hissələri suala cavab verir, köməkçi nitq hissələrinin isə heç bir sualı yoxdur.
  3. Əsas nitq hissələrinin sintaktik vəzifəsi var və cümlə üzvü ola bilir. Köməkçi nitq hissələrinin isə sintaktik vəzifəsi yoxdur və heç bir cümlə üzvü olmur.
  4. Əsas nitq hissələri həm leksik, həm də qrammatik şəkilçi qəbul edir. Köməkçi nitq hissələri isə heç bir şəkilçi qəbul etmir.

Köməkçi nitq hissələri bunlardır: qoşma, bağlayıcı, ədat, modal sözlər, nida.

Qoşma (köməkçi nitq hissəsi)[redaktə | əsas redaktə]

İsmin adlıq, yiyəlik, yönlük və çıxışlıq hallarında olan sözlərə qoşularaq müəyyən məna çaları yaradan köməkçi nitq hissəsinə qoşma deyilir.

Qoşmanın 9 məna növü var:

  1. Birgəlik, vasitə, alət
  2. Zaman
  3. Məsafə
  4. İstiqamət
  5. Bənzətmə
  6. Fərqləndirmə
  7. İstinad
  8. Səbəb, məqsəd
  9. Aidlik

Bağlayıcı[redaktə | əsas redaktə]

Bağlayıcı sözlər, cümlələr, abzaslar və mətnlər arasında əlaqə yaradır, onları qrammatik cəhətdən bir-birinə bağlayır. Sintaktik funksiyasına görə (cümlədəki vəzifəsinə görə) bağlayıcılar iki yerə bölünür:

  1. Tabesizlik bağlayıcıları
  2. Tabelilik bağlayıcıları


Tabesizlik bağlayıcıları[redaktə | əsas redaktə]

Tabesizlik bağlayıcıları bərabərhüquqlu üzvləri — cümlənin həmcins üzvlərini, eləcə də tabesiz cümlənin tərəflərini birləşdirir.

Tabesizlik bağlayıcılarının 6 qrammatik məna növü var:

  1. Birləşdirmə
  2. Qarşılaşdırma
  3. Bölüşdürmə
  4. İştirak
  5. İnkar
  6. Aydınlaşdırma


Tabelilik bağlayıcıları[redaktə | əsas redaktə]

Tabelilik bağlayıcıları yalnız tabeli mürəkkəb cümlənin tərəflərini əlaqələndirir.

Tabelilik bağlayıcılarının 4 qrammatik məna növü var:

  1. Aydınlaşdırma
  2. Səbəb
  3. Güzəşt
  4. Şərt


Ədat[redaktə | əsas redaktə]

  • Sözlərin və cümlələrin təsir qüvvəsini artıran köməkçi nitq hissəsidir. Ədat cümlədə ifadənin səlisləşməsinə kömək edir.
  • Məgər bunu sizə deməmişdik? — cümləsində məgər ədatı bütövlükdə cümlənin təsir gücünü artırır. Sən ki belə deyildin cümləsində ki ədatı sən sözünün təsir gücünü artırır.
  • Ədatlar söz və ya cümlələrin mənasını qüvvətləndirməyə xidmət etdiyi üçün onları cümlədən çıxarsaq, mənada ciddi dəyişiklik baş verməz, həmin məna yalnız bir qədər zəifləyə bilər. Məsələn: Ən gözəl qız gəlsin— Gözəl qız gəlsin.
  • Ədatların qrammatik mənası söz və cümlələrin təsir gücünü artırmağa xidmət etməsidir. Cümlədə ədat işləndikdə qarşı tərəfin— dinləyicinin diqqətini konkret həmin hissəyə yönəldir.

Ədatın mənaca növləri[redaktə | əsas redaktə]

  1. Qüvvətləndirici ədatlar : ən, lap, daha, axı, hətta, artıq, düz, bir, ki, necə, nə, belə, olduqca,ca, cə, da, də.
  2. Dəqiqləşdirici ədatlar : elə, məhz, əsl.
  3. Məhdudlaşdırıcı ədatlar :ancaq,tək, təkcə, bir, bircə, yalnız.
  4. Sual ədatları : bəs,məgər, bəyəm, yəni, ki, mi.
  5. Əmr ədatları : di, qoy, gəl, gəlin, gəlsənə, ha, bax, gör, görsənə, -sana, -sənə, - sanız, -səniz.
  6. Arzu ədatları :kaş, kaş ki, bircə, təki, gərək, barı.
  7. Təsdiq və inkar ədatları : hə, yox, bəli, xeyr, heç, əsla.


Modal sözlər[redaktə | əsas redaktə]

Danışanın ifadə etdiyi fikrə münasibət bildirən köməkçi nitq hissəsidir. Modal sözlərin mənaca aşağıdakı növləri var:

  1. Təsdiq (yəqinlik) bildirənlər
  2. Güman və şübhə bildirənlər
  3. Nəticə (ümumiləşdirmə) bildirənlər
  4. Fikrin mənbəyini bildirənlər
  5. Təəssüf bildirənlər
  6. Bənzətmə (və müqayisə) bildirənlər


Nida[redaktə | əsas redaktə]

Danışanın hiss və həyəcanını ifadə edən köməkçi nitq hissəsidir. Nidalar insanın müxtəlif hislərinin, hadisələrə emosional münasibətinin ifadəsidir. Nidaların müxtəlif məna növləri var:

  1. Sevinc,heyranlıq bildirənlər
  2. Kədər, narahatlıq,qorxu bildirənlər
  3. Çağırış bildirənlər
  4. Nifrət,istehza bildirənlər
  5. Qəm, kədər bildirənlər

Nidaların məna bölgüsü şərtidir. Hiss və intonasiyadan asılı olaraq, bu məna növlərinə mənsubluq dəyişə bilər.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • Azərbaycan dili. Hədəf Nəşrləri. X nəşr.