Qoşma (köməkçi nitq hissəsi)

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Qoşma – sözlərə qoşularaq sözlər arasında əlaqə yaradan nitq hissəsinə deyilir.

Azərbaycan dilində olan qoşmalar bunlardır: üçün, ötrü, kimi, qədər, tək, dək, sarı, savayı, ilə, can//cən, üzrə, görə, dair, aid, sayaq, doğru, ikən, xas, naminə, xətrinə, başqa qarşı və s..

Qoşmaların ismin halları ilə işlənməsi[redaktə | əsas redaktə]

Qoşmalar, əsasən, isimlərə qoşulur və həmin isimlərlə başqa isimlər arasında əlaqə yaradır. Ancaq qoşmalar ismi əvəz edən əvəzliklərlə, məsdərlə, bəzi zərflərlə, eləcə də substantivləşən başqa sözlərlə də işlənə bilir. Qoşmaların aid olduğu sözlər, hansı nitq hissəsindən olur-olsun, ismin hallarından birində işlənir. Qoşmalar ismin dörd halı ilə işlənir.

  • Adlıq halla: kimi, ilə, tək;
  • Yiyəlik halla (ancaq əvəzliklə): kimi, ilə, tək;
  • Yönlük halla: kimi, sarı, görə, qədər, -dək, -cən²;
  • Çıxışlıq halla: ötrü, savayı, əvvəl, sonra;

Qoşmaların yazılışı ( Orfoqrafiyası )[redaktə | əsas redaktə]

Qoşmalar aid olduqları sözlərdən ayrı yazılır. Dək, can (cən) qoşmaları bu cəhətdən istisnadır. Onlar əlaqədar olduqları sözlərlə bitişik yazılır. Qoşma isimləşə bilir

İlə qoşmasının yazılışında iki cəhət var:
a) İlə qoşması saitlə bitən sözlərdən ayrı yazılır.
b) İlə qoşması samitlə bitən sözlərdə iki cür yazılır:

  • Saitlə bitən sözlərdə olduğu kimi, samitlə bitən sözlərdən də ayrı yazılır.
  • İlə qoşması, ixtisar formasında (-la, -lə) samitlə bitən sözlərlə bitişik yazılır.

Qoşmaların qrammatik mənaları[redaktə | əsas redaktə]

Qoşmaların hər birinin ümumi qrammatik mənası var. Ancaq bu mənaların reallaşmasında qoşmaların aid olduğu sözlərin mənası da rol oynayır. Məsələn, kimi qoşması aid olduğu nitq hissesinden asılı olaraq, müqayisə, zaman, məkan, tərz mənaları bildirə bilər. Qoşmaların bəziləri arasında sinonimlik əlaqə də var: sarı-doğru, kimi-cən Bunlar da göstərir ki, qoşmaların qrammatik məna qrupları arasında qəti fərqlər qoymaq olmaz. Azərbaycan dilində, şərti də olsa, qoşmaların aşağıdakı məna fərqlərini göstərmək olur.

  1. Qoşmaların məkan münasibəti bildirmələri: qədər, -dək, -cən², sarı.
  2. Qoşmaların zaman münasibəti bildirməsi: kimi, dək, cən, qədər, sonra, əvvəl.
  3. Qoşmaların müqayisə bildirməsi: kimi, tək.
  4. Qoşmaların səbəb və məqsəd bildirməsi: üçün, ötrü, görə.
  5. İlə qoşması birgəlik, vasitə; aid, dair qoşmaları aidlik, barəsində, haqqında mənalarında işlənir.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]