Kipu

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Kipu (keçua “khipu” -> isp. “quipu” – “düyün”, “düyünləmək”, “say”; aym. “chino” – “çino”[1]Andların dağlıq sistemində yaşamış inklərin və onların sələflərinin qədim mnemonik və say sistemidir (say avadanlığı olan yupana ilə birgə). Pambıqdan və ya dəvəkimilər (alpakalama) yunundan hazırlanan mürəkkəb ip sarmaşıqları və düyünlərindən ibarət özünəməxsus yazı növüdür. Fərqli sayda sallanan saplara malik ola bilər: bir neçəsindən tutmuş 2500-ə dək. Xüsusi tərzdə salınmış imperiya yolları vasitəsi ilə çapar çaskilər tərəfindən məlumatların ötürülməsi üçün, həmçinin ictimai həyatın müxtəlif aspektlərində (təqvim, topoqrafik sistem, vergilərin və qanunların təsbit edilməsi) istifadə edilirdi. İspan xronistlərindən biri olan Xose de Akosta yazırdı ki, bütün ink imperiyası kipu vasitəsi ilə idarə edilirdi[2] və heç kim düyünlə hesab aparanlardan qaça bilməzdi[3].

kipu
Yazı tipi: fərqli
Dillər: keçua, aymara (Kolya krallığı), pukina?
Yarandığı yer: Mərkəzi Andlar, Karal
Ərazisi: Karal, Parakas, Uari, Kolya (Aymara), İnklər imperiyası
Yaradanı: İnka Mayta Kapaka[4] zəmanəsinin müdriki - əfsanəvi İlya
Tarixi: e.ə III-cü minillik
Dövrü: e.ə III-cü minillik[5] - e. XVIII-ci əsri[6] (bəzi növləri indiyədək istifadə olunur)
Statusu: rəqəmsal işarələr və rəng anlayışlarının bir hissəsi deşifrə edilib, yazı işarələri - edilməyib
İşarələri: müəyyən edilməyib
Mənşəyi: Dəqiq bilinmir
Mətnin nümunəsi

Ən qədim protokipu 12 sallanan sapdan ibarət idi, həmçinin onlardan bəziləri düyünlü, bəziləri isə taxta çubuğa dolanmış idi. Arxeoloq Rut Marta Şeydi Solis (Ruth Martha Shady Solís) tərəfindən Karal[7] (Supe vadisi) adlı arxeoloji obyektində yerləşən ən iri piramidaların birindəki germetik otağın qazıntısı zamanı aşkar edilmişdi. Stratiqrafik qatı analizi nəticəsində protokipunun e.ə 3-cü minilliyə[8] təsadüf etdiyi müəyyən olunmuşdu. Bu səbəbdən kipu bəşəriyyətin ən qədim (şumer mixi yazıları və misir ieroqliflərindən sonra) yazı növlərindən kimi qəbul edilə bilər[9]. Bu tapıntıdan öncə əldə olan ən qədim kipunun radiokarbon analizi vasitəsi ilə eramızın 779-981-ci illərə təsadüf etdiyi müəyyən olmuşdu. Bu tarixlər arasındakı belə böyük fasilə hələ də tarixçilər tərəfindən izah edilməyib.

Yazılı mənbələrdə kipu haqda ilk məlumata 1533-cü ildə konkistador Ernando Pisarro tərəfindən yazılmış və kral audiyensiyası üçün Santo-Dominqo şəhərinə göndərilən “Məktubda” rast gəlmək olur[10]. Konkistador məktubunda yazır:

" Onlar (hindular) bir neçə ipdə (düyünlənmiş) düyünlərin köməyi ilə sayırdılar...onların odun, qarğıdalı və qalan şeyləri saxlamaq üçün ambarları var; və onlar (hindular) iplərindəki düyünlərin köməyi ilə hər bir qəbilə başçısının gətirdiyinin sayını aparırlar. "

Ernando Pisarro kipu ilə ilk dəfə Ataualpanın həyatı qarşılığında vəd edilən canpulunun bir hissəsini təşkil etmiş Paçakamak məbədinin xəzinəsini götürmək üçün gedəndə rastlaşmışdı. Məhz o, kipunun gəlirlərin və xərclərin hesablanması üçün istifadə edildiyini qeyd etmişdi.

1923-cü ildə amerikalı tarixçi Lesli Lelan Lok “The ancient quipu” kitabında inklərin düyün sarmaşıqlarının həqiqətən də yazı növü olduğunu sübut etmişdi[11]. 2006-cı ildə amerikalı araşdırmaçı Qeri Erton (Gary Urton) kipu düyünlərində, daha çox binar sistemə bənzəyən, hansısa şifrə olduğunu aşkar edir; şifrə 27=128 variyasiyaya imkan verir[12]. Bəşəriyyət tarixində ilk dəfə kipu ikili qeyd kimi mühasibat uçot növünü tətbiq etməyə imkan vermişdi[13].

Kipuların saxlanma yerləri[redaktə | əsas redaktə]

“Quipu Database Project” layihəsi[14] çərçivəsində Harvard universitetinin professoru Qeri Erton və həmkarı Kerri Breyzan tərəfindən yaradılan məlumat bazasına istinadən, dünyada Avropadan tutumuş Şimali və Cənubi Amerikayadək 831 dənə kipunun[15] mövcudluğu məlumdur (bunlardan üçdə ikisi rəqəmsal sturktura malik olanlar qismində klassifikasiya edilib [16] ). Onların əksəriyyəti And ölkələrinin xaricindəki muzeylərə yerləşdirilib; bəziləri isə öz doğma yerlərində yaradanlarının varislərinin himayəsində bulunur.

Ən böyük kipu kolleksiyası (298 ədəd) Berlinin (Almaniya) “Museum für Völkerkunde”[17] muzeyində saxlanılır. Arxeoloji abidə sayılan Paçakamak (Peru) şəhərində yerləşən “Museo de Pachacamac”[18] və Limanın (Peru) “Museo Nacional de Arqueologia, Antropologia e Historia”[19] muzeylərinin hərəsində 35 kipu saxlanılır. Leymebamba (Peru) şəhərinin “Centro Mallqui”[20] 32, Limanın (Peru) “Museo Radicati” məbədində 26, İka (Peru) şəhərinin “Museo de Ica” muzeyində 25 kipu, Puruçuko (Perunun ATE ilçəsi) arxeoloji qazıntılar ərazisində yerləşən “Museo Puruchuco”[21] muzeyində isə 23 kipu saxlanılır.

Yerli sülalə kolleksiyalarındakı kipular layihənin məlumat bazasına yerləşdirilməyib və onların dəqiq sayı məlum deyil. Belə kolleksiyalarıdan biri də (263 ədəd)[22] Rapaz (Peru) kəndinin sakinləri tərəfindən saxlanılır və 1994-cü ildə Medisonun (ABŞ) Viskonsin universitetinin əməkdaşı Frenk Salomon tərəfindən araşdırılıb[23]. Santa-Barbarada (ABŞ) yerləşən Kaliforniya universitetinin antropologiya və arxeologiya bölməsində bir kipu saxlanılır.

Araşdırma mərkəzi[redaktə | əsas redaktə]

Kipu məsələləri ilə bağlı əsas araşdırma mərzkəzi rəhbəri Harvard universitetinin arxeologiya departamentinin professoru Qeri Erton olan “Khipu Database Project” layihəsi sayılır. Kipu haqda məlumat bazasının idarə edilməsi Kerri C. Breyzandadır.

Kipunun saxlanılması problemləri[redaktə | əsas redaktə]

Lima (Peru) şəhərinin Milli muzeyində sərgilənən kipu

Kipunun saxlanılması eksponatlara daha az zərərlə uzun müddət qalmağa imkan verən metodikanln tədbiqini tələb edir. Muzeylərdə, arxivlərdə və xüsusi kolleksiyalarda kipunu adi tekstil məmulatları kimi saxlayırlar. Kipu zülal materiallara əsaslanan liflərdən hazırlanır: lama və digər dəvəkimilərin yunundan yaxud sellülozadan (pambiqdan). Adətən kipunun sallanan sapları “mənasının məmurlara bələd olduğu müxtəlif rənglərə boyanan mürəkkəb düyünlənmiş sap sistemi[24]” ilə hazırlanırdı. Təbii və ya süni rəngin qorunub-saxlanılması sonadək həll edilməyən problem kimi qalır – rənglər tədricən dəyişib və gələcəkdə liflərə daha çox zərər vura bilər. Rənglər toz və müəyyən boyaların səbəbindən tündləşir. Bağlara bərkidilmiş müxtəlif bəzəkli (məsələn, çanaq) kipulara rast gəlinirdi; və bu qeyri-tekstil materialların saxlanılması əlavə çətinliklər yaradır.

Bütün tekstil material ultrabənövşəyi şüaların mənfi təsirinə məruz qalır. Materialın rəngliliyi və davamlılığı tədricən azalır. Temperatur, nəmişlik və işıqlandırma avtomatik olaraq istilik, havalandırma və ventilyasiya (HVAC) sistemləri ilə idarə olunur. Havanın nisbi rütubəti 60% və ya daha az olmalıdır. Yüksək temperatur kövrəkliyi artıra və kipunun liflərinin xarab olmasın gətirib çıxara bilər. Rütubətin yüksək səviyyədə olması zülalın kipunun materialında qalması üçün arzuolunmayan şəraitə gətirib çıxara bilər. Hər bir parça növünə aid olduğu kimi, sərin, təmiz, quru və qaranlıq məkan ən arzuolunandır. Sərgilərdə kipu üçün həmçinin xüsusi mühit yaradılır[25]. Kipunu həşərat və onun sürfələrinin olub-olmamasını yəqin etmək üçün yoxlayırlar.

Asılmış vəziyyətdə kipunun lifləri bir-biri ilə sürtünmədən və ya öz çəkisindən zərər görə bilər[26]. Kipunu horizontal vəziyyətədə panellərdə saxlayırlar. Mümkün turşu zərərindən qorunmaq üçün panelləri turşuluq baxımından neytral olan kağızla örtürlər. Kipunun gücləndirilimiş işlənilməsi gələcək zərər təhlükəsini artırır. Qeri Ertona kipuların kövrək olub-olmaması haqda verilən suala professor belə cavab vermişdi:

" Bəziləri kövrəkdir. Siz onlara toxuna bilmirsiniz, çünki qırıla və ya toza dönüşə bilərlər. Çoxu yaxşı qalıb; və onları zərər vermədən araşdırmaq olar. Əlbəttə ki, bunun kimi qədim parçaya toxunduqda, az da olsa, ona zərər verirsən, lakin bu saplar ümumi olaraq olduqca uzun müddət qalırlar [27] - internet. "

Rut Şeydi (perulu arxeoloq), ehtimala görə, təxminən 5 min yaşı olan kipu aşkar edib. Tapıntı yerində olduqca yaxşı qalmış “nazik sütunlara dolanmış qəhvəyi pambıq saplı” kipu və “bir sıra qurbanlıqlar, həmçinin tora bükülmüş müxtəlif ölçüdə müəmmalı lif yumaqları və qədim qamış səbətləri” aşkar edilmişdi. Həmçinin burada tapılan “əsrlər boyunca qəhvəyi çirkli rəng almış yolunmuş və toxum içərən xam pambıq topaları və pambıq saplarından olan yumaq” da yaxşı qalıb. Kipunun və digər eksponatların yaxşı qalmasının səbəbi Karalın quraqlıq iqlimi ilə də bağlı ola bilər.


İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Juan M. Ossio. Los Indios del Perú
  2. Милослав Стингл. Государство инков. Слава и смерть «сыновей Солнца». — М.: Прогресс, 1986, страница 188.
  3. Carlos Radicati di Primeglio, Gary Urton. Estudios sobre los quipus. Lima, UNMSM, 2006 год, страница 100.
  4. Juan Anello Oliva. Historia Del Reino Y Provincias Del Perú (1631)
  5. Jude Webber. Pre-Incas kept detailed records too. Reuters with ABC Science Online.
  6. Churín: Cajatambo; 17 marzo 1725. Archivo Arzobispal de Lima. Legajo VI, N.° 10.
  7. Shady Solís, Ruth Martha. La ciudad sagrada de Caral-Supe en los albores de la civilización en el Perú
  8. Perú. Descubren quipu con más de 4500 años de antigüedad en Caral
  9. Unraveling Khipu’s Secrets
  10. Письмо Эрнандо Писарро Королевской Аудиенции в Санто-Доминго, ноябрь 1533
  11. Leslie Leland Locke. The ancient quipu, or Peruvian knot record. — New York: The American Museum of Natural History, 1923.
  12. А. Скромницкий. Подборка документов по кипу и юпане инков
  13. Dale Buckmaster (1974). «The Incan Quipu and the Jacobsen Hypothesis». Journal of Accounting Research 12 (1): 178—181.
  14. Khipu Database Project
  15. Questioning the Inca Paradox
  16. "Experts 'decipher' Inca strings". BBC (12.08.2005).
  17. "Musem Fünf Kontinente".
  18. {{cite web}} şablonunda url= parametri təyin edilməlidir. .
  19. Museo Nacional de Arqueologia, Antropologia e Historia
  20. Centro Mallqui
  21. Museo Puruchuco
  22. Университет Висконсин-Мэдисон. Департамент Антропологии. Фрэнк Саломон
  23. Университет Висконсин-Мэдисон. Департамент Антропологии. Резюме Фрэнка Саломона
  24. Bingham Hiram III. Lost City of the Incas, The Story of Machu Picchu and its Builders’. — New York, 1948 год, Duell, Sloan & Pearce.
  25. Conservation Register
  26. Piechota Dennis. Storage Containerization Archaeological Textile Collections. // Journal of the American Institute for Conservation. — 1978 год, vol.18, страницы 10-18
  27. Archeology Archive. "Conversations: String Theorist" (November/December 2005).