Qımız

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Kumıs səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Jump to navigation Jump to search
Kumıs

Qımız[1] və ya Kumıs (rus. Кумыс) — madyan südünün fermante edilməsiylə əldə edilən ənənəvi içki. Ən əski köçəri xalq olan türklərin milli içkisidir. Asiya çöllərində yaşayan qırğızlar, başqırdlar, qazaxlar, monqollar, yakutlarözbəklər arasında bu gün də əhəmiyyətli bir içkidir.[2] Qımız həmçinin Baltik macarları tərəfindən istifadə edilərdi.[3]. Türklərdən və türklərin buyruğu altında olan millətlərdən başqa dünyanın heç bir yerində qımızdan içki kimi istifadə olunmamışdır. Məhz buna görə də V.Eberxardt yazırdı ki, "qımız içilən sahələrdə türklər yaşamışlar".

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Qımız dünyanın ən qədim içki növlərindən biridir. Onun ilk dəfə harada və kim tərəfindən düzəldilməsi barədə məlumat yoxdur. Lakin alimlər belə hesab edir ki, qımız atın əhilləşdirilməsi ilə birlikdə meydana çıxmışdır. Qımız barədə yazılı məlumatlara qədim çin və qədim yunan mənbələrində rast gəlinir. Çin mənbələrində türklərin heyvandarlıqla məşğul olduğu, bəslədikləri heyvanların ətini yediklərini, südündən qımız düzəltdikləri qeyd olunur. Herodot, hipokrat iskitlər haqqında yazırdı ki, onlar madyan südündən hazırladıqları içkini içirlər. Bu içkinin hazırlanma qaydasını sirr saxlamaq üçün onu hazırlayan qulları kor edirlər. Italiyalı səyyah marko polo öz qeydlərində türklərin qımız içdiklərini bildirirdi.

Hazırlanma qaydası və növləri[redaktə | əsas redaktə]

Qımız madyan südünün turşudulması yolu ilə əldə edilir. Bunun üçün mayadan istifadə olunur. Maya kimi ya qımızdan, ya da pendir mayasından istifadə olunur. Əvvəlcə maya at dərisindən hazırlanmış tuluğa və ya palıd çəlləyinə tökülür. Üzərinə təzə sağılmış madyan südü əlavə edilərək bişkek adlanan ağacla yarım saat qarışdırılır. Əməliyyat bitdikdən sonra 3-4 saat fasilə edilir. Fasilədən sonra tuluğa təzə sağılmış süd əlavə edilərək qarışdırılır və 7-8 saat fasilə edilir. Fasilədən sonra yenidən təzə sağılmış madyan südü əlavə edilir və qarışdırılır. Bundan sonra bütün gecəni fasilə verilir. Səhər qımız hazır olur. Bu qımızdan bir qədər maya üçün götürüldükdən sonra yenidən təzə süd əlavə edilərək qarışdırılır. Proses 3 gün davam edir. 3 gündən sonra sərt qımız əmələ gəlir. Qımız 3 əsas növə bölünür:

  • Sağmal qımız
  • Ərək qımız
  • Qara qımız

1 günlük qımız sağmal qımız adlanır. 2 və 3 günlük qımız isə müvafiq olaraq ərək və qara qımız adlanır. Son zamanlarda isə qımız sənayə üsulu ilə hazırlanmaqdadır. Sənayə üsulu ilə əsasən iri şəhərlərdə istehsal edilir.

Tərkibi və müalicəvi xüsusiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

Hələ qədim zamanlardan qımız bir çox xəstəliklərlə mübarizədə istifadə olunurdu. Sonralar araşdırmalar nəticəsində qımızın faydaları elmi dəlillərlə sübut edildi. 1858-ci ildə ilk dəfə qımızla müalicə edən sanatoriya samarada fəaliyyətə başladı. Hazırda qımızla müalicə mərkəz və sanatoriyaları rusiyada, qazaxıstanda, qırğızıstanda, almaniyada, ABŞda fəaliyyət göstərir. Qımız zülallarla, habelə a vitamini, b vitamini, c vitamini və s. vitaminlərlə zəngindir. Həmçinin qımız həzm sistemini yaxşılaşdırır, bağırsaq çöpləri ilə mübarizədə faydalı təsir göstərir. Sidikqovucu xüsusiyyətə malik olan qımız həmçinin sinir sisteminin yaxşılaşmasında, yuxusuzluqla mübarizədə faydalıdır. Qımızın ən önəmli xüsusiyyətlərindən biri vərəmlə mübarizədə istifadə olunmasıdır.

Folklorda[redaktə | əsas redaktə]

Qımız çoxəsrlik qədim bir içkidir. Zamanla qımız xalq dastanlarında, atalar sözlərində öz yerini almış, qımız mədəniyyəti formalaşmışdır. Qazi universiteti professoru ilhami durmuş özünün qımızla bağlı araşdırmasında qeyd edir ki, hələ atilla sarayında özünəməxsus qımıziçmə ənənəsi formalaşmışdır. Burada əyanlar mənsəblərinə görə hökmdarın sağ və solunda əyləşər,əvvəlcə hökmdar, sonra isə əyanlar qımız içərdilər. Qımızı müxtəlif bayramlarda, rəsmi ziyafətlərdə, toylarda içərdilər. "Kitabi dədə Qorqud" dastanında dirsə xanın oğlunun toyu təsvir edildikdə qımız içildiyinə dair işarələr edilir. "Manas" dastanında ölüm yatağında ikən Xan Köketey xalqına elədiyi vəsiyyətdə: “Elim, günüm. Gözlərim yumulanda gövdəmi qımızla yuyun” – deyir. Qazax madət-ənənəsinə görə qımız içiləcəyi qablar əvvəlcədən yaxşıca təmizlənir. Evin xanımı bu qablara qımız süzdükdən sonra evin kişisi, və ya ailə ağsaqqalı qımızı qonaqlara təqdim edir. Qımız otağa daxil olduqda içkiyə hörmət əlaməti olaraq hər kəs susar. Hər il may ayında mərkəzi asiya ölkələrində qımız bayramı təşkil edilir.

Şəkil[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. (2013) Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti (azərbaycanca). Şərq-Qərb nəşriyyatı, 409-cu səhifə. ISBN 978-9952-32-013-8. “qımız”
  2. Zeder, Melinda A. ed. (2006). Documenting Domestication: New Genetic and Archaeological Paradigms. University of California Press, .264. ISBN 0-520-24638-1.
  3. 2005-2011 Food and Culture Resources. | http://www.food-links.com/countries/hungary/foods-commonly-used-hungary.php

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • "Kitabi-Dədə Qorqud Ensiklopediyası", II cild. Bakı,2004.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]