Məhəmmədəli Fərzanə

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Məhəmmədəli Fərzanə
Fotoqrafiya
Doğum tarixi 1923(1923-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Doğum yeri Təbriz
Vəfatı 17 yanvar 2006(2006-01-17)
Vəfat yeri Göteborq Flag of Sweden.svg İsveç
Həyat yoldaşı Əxtər Bədustani
Fəaliyyəti yazıçı

Məhəmmədəli Fərzanə (192317 yanvar 2006) — Azərbaycanlı yazıçı, tədqiqatçı, İsveç Krallıq Akademiyasının, İsveç Yazıçılar Birliyinin üzvü[1]Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin fəxri üzvü[2].

Həyatı və təhsili[redaktə | əsas redaktə]

Məhəmmədəli Fərzanə 1923-ci ildə Təbrizin Çayqırağı məhəlləsində anadan olub[3]. Atası Təbrizin köklü nəslindən, anası isə Qaradağda yaşayan Çobanilər tayfasından olub[4]. İlk təhsilini məhəllə məktəbində və mədrəsədə fars dilində alıb. Təhsilini farsca alsa belə ana dilinə, xüsusən, XVII yüzillikdə yaşamış Əlican Qövsi Təbrizinin yaradıcılığına böyük maraq göstərib. Gənclik illərində hətta “Qövsi” təxəllüsü ilə şeirlər də yazmağa başlayıb. Orta məktəbi bitirdikdən sonra müəllimliklə məşğul olmağa başlayıb. Daha sonra Təbriz Universitetindəki pedaqoji kurslarda təhsilini fars dilində davam etdirib[4].

Fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

1942-ci ildə, 19 yaşında ikən Təbriz milli kitabxanasında başlayıb. Eyni zamanda, oxuduğu mədrəsədə müəllim kimi qalıb işləmək təklifi alıb. Kitabxanada gələcəyin folklorşünas alimi bir sıra anadilli kitabları oxumaq, bədii ədəbiyyatla daha yaxın təmasda olmaq imkanı qazanıb və şəxsi mütaliəsi sayəsində bilik səviyyəsini, dünyagörüşünü, elmi səviyyəsini inkişaf etdirib. Təbriz milli kitabxanasında sonsuz maraq və həvəslə Azərbaycan türkcəsində yazılmış kitabları, divan, təzkirə və əlyazmaları öyrənməyə başlayıb. Təsadüfən əlinə keçən və üstündə "Batil (məhv olacaq) kitablar" yazılmış bağlama isə onun həyatını tamamilə dəyişir. Bu bağlamada XX əsrin 15-20-ci illərində nəşr olunmuş, alim Məhəmmədəli Tərbiyətin kitabxanaya bağışladığı və bəlkə də bütün İranda yeganə nüsxə olan "Kitabi Dədə Qorqud" dastanı və Mahmud Kaşğarinin "Divanü Lüğat-it-Türk" kitabı daha çox diqqətini çəkir. İlk yazılı türk abidəsi, türkdilli ədəbiyyatın, türk təfəkkürünün ana kitabı olan «Dədə Qorqud» dastanını dərindən oxuyub mənimsədikdən sonra, o, həyat istiqamətini müəyyənləşdirir. Öz ömrünü qədim Azərbaycan mədəniyyətinin öyrənilməsinə və xalqa çatdırılmasına, xalqına onun necə böyük, möhtəşəm bir ədəbiyyata sahib olduğunu göstərməyə həsr edir. Fədakar gənc tədqiqatçı dastanla bağlı ciddi araşdırmalara başlayır. O, dastanın tarixi köklərini araşdırıb və mənbə olaraq Azərbaycan, TürkiyəAvropada, həmçinin Orta Asiyada "Dədə Qorqud" dastanı haqqında yazılmış məqalə və kitabları götürür[5].

Azərbaycan Milli Höküməti dövründə fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Soldan Səbahi, Məhəmməd Əli Fərzanə, Rustəm Əliyev və Səhənd (Bulud Qaraçorlu) 1945-1946-ci illərdə

1945-1946-cı illərdə Güney Azərbaycanda 21 Azər hərəkatı baş verir. İnqilab qalibiyyətlə nəticələnir. Güney Azərbaycanda Milli hökumət qurulur. Milli hökumətin qurulması, demokratik mətbuatın güclənməsi Əli Kəmali, Məhəmmədəli Fərzanə, M.B. Niknam kimi dil, yurd, vətən təəssübkeşlərini də ana dilində yazıb-yaratmağa, klassik irsimizi araşdırmağa, folklor nümunələrini toplamağa və xalqa çatdırmağa ruhlandırır. Bu dövrdə M.Fərzanə "Kitabi-Dədə Qorqud" dastanının boylarını, topladığı el bayatılarını "Azərbaycan" qəzetində dərc etdirir, eyni zamanda, qəzetin səhifələrindən oxuculara müraciət edərək onları, həm də qəzetin əməkdaşlarını folklor incilərini, şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələrini toplamağa çağırır. Təəssübkeş tədqiqatçı çap etdirdiyi folklor nümunələrinin dil xüsusiyyətlərini, özəlliklərini olduğu kimi saxlayırdı. Bu isə xalqın marağına səbəb olur, Azərbaycan milli varlığına-özünə qayıdışı, milli özünüdərki sürətləndirirdi. Uzun müddət kəskin qadağalar şəraitində farsca yazmaq məcburiyyətində qalan M.Fərzanə 21 Azər hərəkatı inqilabının qələbə çalmasından sonra, Azərbaycan türkcəsində yazıb-yaratmağa başlayır. "Füzuliyə yeni bir baxış", və "Divani-lüğət-it-türk"-də olan atalar sözləri və məsəllər" adlı Azərbaycan türkcəsindəki ilk yazıları "Vətən yolunda" qəzetində dərc olunur. Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı, folklor məsələləri ilə bağlı ardıcıl tədqiqatlar aparan ədib "Azərbaycan milli dastanları" və "Ana dilimiz və milli varlığımız uğrunda" adlı silsilə məqalələr yazaraq “Vətən yolunda” qəzetinin 1945-ci il saylarında nəşr etdirir. Bu məqalələrində o, əsasən “Kitabi-Dədə Qorqud”, “Koroğlu”, “Qaçaq Nəbi”, “Aşıq Qərib” dastanları haqqında məlumat verir, onların süjet xəttini, mövzu dairəsini, baş qəhrəmanlarının xarakterik xüsusiyyətlərini geniş təhlil edir. Milli hökumət dövründə ana dilində müxtəlif elm sahələrini əhatə edən dərsliklərin yazılıb çapa hazırlanmasında fəal iştirak edir. Bir il içərisində ana dilində 40-a yaxın elmi-publisistik məqalə çap etdirməklə yanaşı, folklor nümunələri və ədəbiyyat tariximizə dair materiallar toplayıb[5].

Sonrakı yaradıcılığı[redaktə | əsas redaktə]

21 Azər hərəkatı məğlub olduqdan sonra aydınların əksəriyyəti ya zindanlara atılır, ya öldürülür ən yaxşı halda isə mühacirət etmək məcburiyyətində qalırlar. Fərzanə isə həyatının təhlükə altında olduğunu bilsə də, Təbrizdə qalmağa üstünlük verir. Şah rejimi Milli hökumətin bütün yaradıcılıq sahələrində izini silmək üçün onunla bağlı hər şeyi məhv edirdi. Azərbaycan türkcəsində yazılmış kitablar, qəzet və jurnallar, sənədlər, qiymətli əlyazmalar tonqallarda yandırılırdı. Məhəmmədəli Fərzanənin işlədiyi kitabxanada Azərbaycan türkcəsində olan kitabları anbara yığıb ağzını möhürlədiklərini gördükdə o, Məhəmmədəli Tərbiyətin kitabxanaya bağışladığı, bəlkə də İranda yeganə olan "Kitabi Dədə-Qоrqud" dastanlarını gizlədərək özündə saxlayıb. Sonradan onu da kitabхanadan işdən çıxarırlar. Bir müddət doğma şəhərində yarım gizli halda yaşayır. Sonralar yazdığı "Ana dilimiz və varlığımız uğrunda mübarizələr" adlı kitabında Milli hökumət dövründə ana dilinə göstərilən sayqıdan, özünün başına gələnlərdən geniş söhbət açıb. Gizli fəaliyyətə keçsə də elmi-ədəbi istiqamətdə həyata keçirdiyi işlərini davam etdirir. Öncə “Təbriz” qəzetində ədəbi-tənqidi yazılarla çıxış edir. Bu yazılarında o, klassik ədəbiyyatın özəlliklərini, xüsusilə bədii xüsusiyyətlərini diqqət mərkəzinə gətirir. Quzey Azərbaycanda yayımlanmış və elmi prinsiplər əsasında sovet dövrü Azərbaycan ədəbiyyatı tarixini sistemləşdirmək istiqamətində ilk təşəbbüslərdən olan “Müxtəsər Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi” kitabı ilə də həmin illərdə tanış olan tədqiqatçı nəşr haqqında müxtəsər məlumat xarakterli rəy yazır. Həmin rəyi 1947-ci ildə "Şəfəq" jurnalında dərc etdirir. "Müxtəsər Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi”" kitabında Nizami və Füzuli haqqında verilmiş oçerklər ilkin mənbə kimi çox köməyinə gəlir və ədib Azərbaycan şairləri Nizami GəncəviMəhəmməd Füzulinin yaradıcılığına dair elmi məqalələr yazır. Nizami Gəncəvinin yaradıcılığından fars dilinə çevirdiyi qəzəlləri "Nizamidən 30 qəzəl" adlı kitabda toplayır və "Nizami yaradıcılığına bir baxış" müqəddiməsini yazaraq nəşr etdirir.

Şah rejimi möhkəmləndikcə ölkədəki azadfikirlilərə qarşı təqib və təzyiqlərini də artırıb. Fərzanənin də qismətinə məhbəs həyatı yaşamaq düşür. Lakin istedadlı alim məhbəsdə yaşadığı əzablı 5 ildə də fəaliyyətini dayandırmır və məhkumlar arasında "Ana dilini öyrənənlər qrupu" yaradaraq dəmir barmaqlıqlar arasında doğma ana dilini təbliğ və tədris edir. Həbsdən azad olduqdan sonra yenidən ədəbi, elmi, publisistik fəaliyyətini davam etdirməyə çalışan, ictimai təşkilatların işinə qoşulan Fərzanəni Təbrizdə, Marağada və Ərdəbildə qısamüddətli zindana atsalar da, əməlində cinayət tərkibi tapa bilmədiklərindən azad etməli olublar[4]. Sonradan davam edən təqiblər üzündən o, 1953-cü ildə doğma Təbrizdən Tehrana köçməli olur. 1963-cü ildə şairin "Bayatılar" adlı şeirlər kitabı çap edilmişdir. 1979-cu il İran islam inqilabından sonra, professor Həmid Nitqi, Kərim Məşrutəçi (Sönməz), Mənzuri Xamneyi, Səməd Sərdarniya, Qulamhüseyn Beqdeli, Həsən Məcidzadə SavalanTehranda nəşr olunan Varlıq (jurnal)ının təsisçisi Cavad Heyətlə birlikdə həmin jurnalın işıq üzü görməsində böyük rolu olmuşdur. 1992-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin fəxri doktoru adına layiq görülmüşdür[5].

Ölümü[redaktə | əsas redaktə]

Professor Məhəmmədəli Fərzanə 2006-cı il yanvarın 17-də İsveçdə vəfat edib. O öz vəsiyyətinə uyğun Təbriz şəhərində dəfn olunub[6].

Ailəsi[redaktə | əsas redaktə]

1976-cı ildə Əxtər xanımla ailə həyatı qurmuşdur. Həyat yoldaşı Əxtər xanım Bedəvistani Məhəmmədəli Fərzanənin ölümündən sonra onun əsərlərinin nəşri ilə yanaşı illərlə radio proqramları hazırlayıb və Azərbaycan mədəniyyəti və ədəbiyyatını təbliğ edib. Ömrünün son illərində AvropaAmerikada yayımlanan Azərbaycan dilli radio və televiziyalarda Azərbaycan mədəniyyəti barədə proqramlar hazırlayıb və müsahibələr verib. Bir neçə il İsveçdə Azərbaycan radiosunda mədəniyyət və ədəbiyyata aid proqramlar hazırlayıb. 8 dekabr 2017-ci ildə Tehranın Kəsra xəstəxanasında boynundan əməliyyat olunub və xəstəxanada dünyasını dəyişib[1].

Xatirələri[redaktə | əsas redaktə]

Məşrutə hərəkatının iştirakçısı olan atası haqqında xatirələri:

" Ana Vətənimə, doğma dilimə olan məhəbbətimin, dünyagörüşümün formalaşmasında həyatın ağır sınaqlarından çıxmış, Məşrutə inqilabında bir mücahid kimi iştirak etmiş atamın da rolu az olmayıb. Hərtərəfli dünyagörüşünə, zəngin təcrübəyə malik olan atam «Hophopnamə»nin bir çox şeirlərini əzbərdən oxuyar, bununla da həyata, hadisələrə və insanlara münasibətini bildirərdi. "

Əsərləri[redaktə | əsas redaktə]

Nəşr olunmuş kitabları[redaktə | əsas redaktə]

  • Məqalələr
  • Bayatılar
  • Dədəmin kitabı
  • Təmsillər və məsəllər
  • Azərbaycan el sözlərı
  • Azərbaycan el mahnıları
  • Azərbaycan uşaq folkloru
  • Molla Nəsrəddin lətifələri
  • Azərbaycan aşıqları antologiyası
  • Mirzə Baqir Hacizadədən çap olunmuş xatirələr
  • Ana dilimiz və milli varlığımız haqqında xatirələr

Fars dilinə tərcümələri[redaktə | əsas redaktə]

  • Zəbani dəstur zəbane Azərbaycan (farsca)
  • Gozidehayi əz Təranehaye (tərcumə) (farsca)
  • Çenin bud əmma çenin nəxahəd bud (tərcumə) (farsca)
  • Guşehayi əz Xaterat Və çənd dastan əz Cəlil Məmmədquluzadə (farsca)
  • Şəhriyar və Heydər Baba (farsca)
  • Rəsul Rzanın şerlərinin farsca tərcüməsi (farsca)
  • Torkane Parsiquy (farsca şeir yazmış türk şairlərinin antologiyası) (farsca)
  • Azərbaycan dilinin qirameri (qrammatikası)
  • Vajenameye Avayi (Azərbaycan dili barəsində) (farsca)
  • Fərhənge Loğate Azərbaycan

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • «İlk müəllimim anam olub», «Respublika» qəzeti, 27 noyabr 1999-cu il.
  • R.Əliyev. Taleyin sözü, “MBM” nəşriyyatı, 2008, s.323.
  • «Vətən yolunda» qəzeti, Təbriz, № 1946.
  • «Vətən yolunda» qəzeti, Təbriz, № 1946.
  • “Şəhriyar” qəzeti, “Heydərbabanın izi ilə”, 22 oktyabr 1992-ci il.
  • Fərzanə Məhəmmədəli, Məqalələr, Riza Həmraz, 1384(2005)-cü il, s.193-194.
  • “Şəhriyar” qəzeti, “Heydərbabanın izi ilə”, 22 oktyabr 1992-ci il.
  • “Varlıq” jurnalının 1994-cü il 2-ci sayı, s. 31.
  • Ş.Tağıyeva, Ə.Rəhimli. Güney Azərbaycan, Bakı, 2000, s.397.
  • R.Əliyev. Taleyin sözü, “MBM” nəşriyyatı, 2008, s.329.
  • “Ulu Türk yurdu Borçalı”, 4 noyabr 2008-ci il.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]